Tabiatın Sınırlarını Genişletmek: İbn Sînâcı Fizik, Psikoloji ve Metafizik Arasında Gelecekten Haber Vermek
Öz
Bu çalışma, İbn Sînâ’nın gelecekten haber verme bir başka deyişle kehanet kavramına yaklaşımını fizik, psikoloji ve metafizik bağlamında ele almaktadır. İbn Sînâ öncesi düşünürler tarafından kehanet temelde doğal ve yapay olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Çalışmada, İbn Sînâ’nın düşüncesinde de böylesi bir ayrımın olduğu iddia edilmektedir. Buna göre yapay kehanet, aletler veya semboller aracılığıyla göksel cisimler üzerinden geleceğin bilgisinin elde edilmesidir ve diğer düşünürler tarafından olduğu gibi İbn Sînâ tarafından da astrologların ve kahinlerin yaptığı bu faaliyet reddedilmiştir. Buna karşın Fârâbî ve İbn Sînâ gibi düşünürler tarafından nübüvvetin bir parçası olarak da görülen doğal kehanet, insanın göksel nefislerle iletişim kurarak geleceğin bilgisini elde etmesidir. İbn Sînâ, geleceği bilme sürecinin ya da küçük nübüvvetin doğaüstü bir yetenek ile değil, tabii ve açıklanabilir bir mekanizma ile gerçekleştiğini öne sürmektedir. İbn Sînâ bu mekanizmanın açıklamasında Fârâbî’den farklı olarak göksel nefisler ve insanın amelî aklına başvurmaktadır. İbn Sînâ’ya göre geleceğin bilgisi, faal akıl üzerinden değil, göksel nefisler üzerinden ve mütehayyile ile değil, insanın amelî aklı tarafından elde edilmektedir. Mütehayyile ve vehim gibi iç duyular ise bu süreçte bilginin işlenmesine ya engel olmakta ya da yardımcı olmaktadır. İç duyuların söz konusu olumlu ya da olumsuz katkısı ise bilginin doğruluğunu ve aynı zamanda ifade ediliş biçimini belirlemektedir.
Anahtar Kelimeler
İslam Felsefesi, İbn Sînâ, Nübüvvet, Doğal Kehanet, Yapay Kehanet, Amelî Akıl
Destekleyen Kurum
Bu çalışma, TÜBİTAK tarafından 1003 Öncelikli Alanlar kapsamında desteklenen 120K003 numaralı “On Birinci ve On Üçüncü Yüzyıllar Arası İslâm Düşüncesinde Fizik Teori Modelleri: Yöntem, Kuram ve Uygulama” başlıklı projeden hareketle hazırlanmıştır.
Proje Numarası
120K003
Teşekkür
Makalenin ilk hâlini okuyup yorum ve önerilerini paylaşan hocam Prof. Dr. Eşref Altaş’a teşekkür ederim.
Kaynakça
- Addey, Crystal. Divination and Theurgy in Neoplatonism: Oracles of the Gods. New York: Routledge, 2014.
- Akiti, M. Afifi al-. “The Three Properties of Prophethood in Certain Works of Avicenna and al-Gazàlì”. Interpreting Avicenna: Science and Philosophy in Medieval Islam. ed. Jon Mcginnis. Boston: Brill, 2004.
- Aristoteles. “Uykuda Kehanet”. çev. Y. Gurur Sev. Parva Naturalia. 100-107. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2022.
- Avicenne. Refutation de l’Astrologie. ed. Yahya Michot. Beyrouth: Albouraq éditions, 2006.
- Bennett, David. “Avicenna’s Dreaming in Context”. Forms of Representation in the Aristotelian Tradition. ed. Christina Thomsen Thörnqvist - Juhana Toivanen. 2/88-109. Boston: Brill, 2022.
- Davidson, Harbert A. Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd’de Akıl. çev. Erkan Kurt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
- Gutas, Dimitri. “İbn Sînâ Felsefesinde Hayal-Oluşturucu Güç (el-Mütehayyile) ve Aşkın Bilgi”. çev. M. Cüneyt Kaya. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2014), 159-174. https://doi.org/10.15370/muifd.29888
- Gutas, Dimitri. “Sınırları Olmayan Akıl: İbn Sînâ’da Mistisizmin Mevcut Olmayışı Üzerine”. çev. M. Cüneyt Kaya. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (2007), 315-338.
- Hasse, Dag Nilolaus. Avicenna’s De anima in the Latin West. The Formation of a Peripatetic Philosophy of the Soul 1160-1300. London: University of London Press, 2000.
- İbn Sînâ. Arifler ve Olağanüstü Hadiselerin Sırları. çev. Ömer Türker. İstanbul: Hayykitap, 2021.
