Hz. Osman’a Atfedilen Kur’an El Yazması: Yıldız Sarayı AY6760

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 359 - 399, 15.12.2025

Betül Özdirek Şahin , Ayşenur Elif Ünal Şahin , Necmettin Gökkır

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1755728

https://izlik.org/JA46DX97SM

Öz

Bu makalede, Yıldız Sarayı Kütüphanesi’nde kayıtlı olan AY6760 nüshası incelenmektedir. Nüsha Hz. Osman’a atfedilmesi yönüyle önem arz etmektedir. Daha önce üzerine akademik bir çalışma yapılmamış olan bu nüsha II. Abdulhamit’in özel kütüphanesinde bulunan eserler arasındadır. Bu çalışma, nüshayı kodikolojik, paleografik, resmü’l-mushaf ve kıraat yönlerinden inceleyip transliterasyonunu sunmaktadır. Kodikolojik incelemede; cilt yapısı, varakların durumu, forma yapısı, satır düzeni, sayfa yerleşimi, kütüphane mühürleri, kenar kayıtları, süsleme ögeleri ve nüshaya izafe edilen isnat gibi özellikler incelenmiştir. Paleografik incelemede harflerin tamamının başta, ortada ve sondaki yazımları tablolaştırılmış ve Déroche’un paleografi tablosuyla karşılaştırılmıştır. Resmü’l-Mushaf incelemesinde nüshada tespit edilen 3057 kelime veri tabanına işlenmiş ve literatürde yer alan bilgilerle karşılaştırılmıştır. Ulaşılan sonuçlar bir grafik ile gösterilmiştir Kıraat incelemesinde ise nüshada yazının imkân verdiği okuyuşlar ile on kıraate dair bilgiler karşılaştırılmış ve elde edilen sonuçlar hem tablo halinde hem de yüzdesel grafik ile gösterilmiştir. Sonuç olarak; nüshanın Hz. Osman’a ait olmadığı, 8-10. yüzyıl özelliklerini gösteren bir yapıda olduğu, Nâfiʿ, Ebû Amr ve Ebû Caʿfer kıraatlerinin çok az bir farkla öne çıkması sebebiyle Medine ve Basra kıraatlerine daha yakın olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kur’an , Kur’an El Yazması , Hz. Osman Mushafı , Kodikoloji , Paleografi

The Qurʾānic Manuscript Attributed to Caliph ʿUthmān: Yıldız Palace AY6760

https://izlik.org/JA46DX97SM

Öz

This article examines the manuscript AY6760, preserved in the Yıldız Palace Library, which is particularly significant because of its traditional attribution to Caliph ʿUthmān. This manuscript has not been studied before and is held in the private library of Sultan Abdülhamid II. The study undertakes a comprehensive analysis of the manuscript from four perspectivesand concludes with a transliteration. The methods applied include codicological, paleographic, rasm al-muṣḥaf, and qirāʾāt analyses. The codicological investigation addresses features such as the binding, the condition of the folios, quire structure, line layout, page organization, library seals, marginal notes, decorative elements, and historical attributions. The paleographic analysis classifies the letter shapes (initial, medial, and final forms) in tables and compares them with Déroche’s paleographic typology. For the rasm al-muṣḥaf analysis, 3057 words were recorded in a database and compared with the patterns documented in the scholarly literature, and the results were presented graphically. The qirāʾāt analysis compares the readings allowed by the script with the ten canonical readings; the results are displayed both in tables and as percentage charts. The study concludes that the manuscript does not date from the time of ʿUthmān but instead displays characteristics of the AD 8th–10th centuries. It further suggests that, due to the slight predominance of readings associated with Nāfiʿ, Abū ʿAmr, and Abū Jaʿfar, the text aligns more closely with the Madinan and Basran traditions.

Anahtar Kelimeler

Qurʾān , Qurʾānic Manuscript , ʿUthmānic Codex , Codicology , Paleography

Kaynakça

• Abbott, Nabia. The Rise of the North Arabic Script and Its Kur’anic Development with a Full Description of the Kur’an Manuscripts in the Oriental Institute. Chicago: The University of Chicago Press, 1939.
• Abdulmajeed, Abdulmajeed. Nadir Eserler Kütüphanelerinde Elektronik Bilgi Hizmetleri: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi Örneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Aghaei, Ali - Marx, Michael Josef. “Carbon Dating of Seven Parchment Qurʾān Manuscripts and One Syriac Bible of the National Museum of Iran”. Journal of Iran National Museum 2/1 (22 Aralık 2021), 205-226.
• Tehran NMI 4279, Folio: 3v. çev. Fatemeh Haji Akhoundi. Irankoran (Bibliotheca Coranica Iranica). http://irankoran.ir/Koran/ManuscriptView/ImageView/#/?ImageId=c1a366d8-943b-421d-823a-057bdce5bd62
• Aktaş, Necati - Halaçoğlu, Yusuf. “Başbakanlık Osmanlı Arşivi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/122-126. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Akyıldız, Ali. “Maârif-i Umûmiyye Nezâreti”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/273-274. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme : İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2022.
• Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme: İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.
• Altıkulaç, Tayyar. Hz. Ali’ye Nisbet Edilen Mushaf-ı Şerif (San’a Nüshası) = al-Muṣḥaf al-Sharīf al-Mansūb ilā ʿAlī b. Abī Ṭālib: Nuskhat Ṣanʿāʾ. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2011.
• Altıkulaç, Tayyar. Hz. Osman’a İzafe Edilen Mushaf-ı Şerif: Topkapı Sarayı Müzesi Nüshası = al-Muṣḥaf al-Sharīf al-Mansūb ilā ʿUthmān b. ʿAffān: Nuskhat Muthaf Ṭopkapı Sarayı. çev. Ṣāliḥ Ṣadāwī. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2007.
• Altıkulaç, Tayyar. Hz. Osman’a Nisbet Edilen Mushaf-ı Şerîf (Taşkent Mushafı). İstanbul: T.C. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, 2024.
• Altıkulaç, Tayyar. Hz. Osman’a Nisbet Edilen Mushaf-ı Şerif (Kahire el-Meşhedü’l-Hüseyni Nüshası) = al-Muṣḥaf al-Sharīf al-Mansūb ilā ʿUthmān b. ʿAffān: Nuskhat al-Mashhad al-Ḥusaynī bi’l-Qāhira. çev. Ṣāliḥ Ṣadāwī. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2009.
• Altıkulaç, Tayyar. Mushaf-ı Şerif (Berlin Nüshası). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2019.
• Altıkulaç, Tayyar. Mushaf-ı Şerif (Bibliothèque Nationale, Paris) = al-Muṣḥaf al-Sharīf (al-Maktaba al-Waṭaniyya, Paris). çev. Ṣāliḥ Ṣadāwī. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2015.
• Altıkulaç, Tayyar. Mushaf-ı Şerif (Kahire İslâm Sanatları Müzesi Nüshası) = al-Muṣḥaf al-Sharīf. çev. Ṣāliḥ Ṣadāwī. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2014.
• Altıkulaç, Tayyar. Mushaf-ı Şerif (Tübingen Nüshası) = al-Muṣḥaf al-Sharīf (Nuskhat Tübingen). çev. Ṣāliḥ Ṣadāwī. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2016.
• Altıkulaç, Tayyar vd. Taḥḳīḳ-i Muṣḥaf-i Şerīf Mensūb bi-hi ʾImām ʿAlī b. Abī Ṭālib (ṣallā Allāhu ʿalayhi wa-sallam): Nüsha-i Şumare 1 Kitābhāne-i Markazī-i Āstān-i Quds-i Rażavī. Tehran and Mashhad: Merkez-i Ṭab va-Neşr-i Qurʾān-i Kerīm; Āstān-i Quds-i Rażavī, 2017.
• Altundağ, Mustafa. “İstanbul Topkapı Mushafı Hz. Osman’a mı Aittir?”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 2/1 (31 Mayıs 2002), 53-87.
• Arslan, Ali. Darülfünun’dan Üniversiteye Geçiş. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1992.
• Bausi, Alessandro vd. (ed.). Comparative Oriental Manuscript Studies: An Introduction. Hamburg: Tredition, 2015.
• Bayraktar, Mehmet Faruk. “Ismayıl Hakkı Baltacıoğu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5/36-38. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Bibliothèque nationale de France. “Qurʾān Manuscript Arabe 328 (a), folio 30v (Sūrat al-Aʿrāf 7:10)”, 750. https://corpuscoranicum.de/en/manuscripts/13/page/30v?sura=7&verse=10
• Birişik, Abdülhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/425-432. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Bothmer, Hans-Casper Graf von. “Korane”. Orientalische Buchkunst in Gotha: Ausstellung zum 350jährigen Jubiläum der Forschungs- und Landesbibliothek Gotha (Spiegelsaal 11. September 1997 bis 14. Dezember 1997). 105-107. Gotha: Forschungs- und Landesbibliothek Gotha, 1997.
• Bozdoğan, Elif Behnan. Kur’an Yazmalarında Hicazi Yazı-Şam Evrakı Çerçevesinde Yeni Bir Tasnif Denemesi. İstanbul: KURAMER, 2025.
• Candemir, Murat. “Yıldız Sarayı Kütüphanesi: Saraydan Üniversiteye”. Tarih Dergisi 45 (2008), 123-153.
• Cankurt, Fatih. Hz. Ali Mushafı. Ankara: Fecr Yayınevi, 2021.
• Cankurt, Fatih. Hz. Ali’ye Nispet Edilen Topkapı Mushafı. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
• Dânî, Ebû Amr el-Mukni’ fî resmi mesâhifi’l-emsâr maa kitabi’n-nakd. nşr. Muhammed Sadık Kamahavî. Kahire: Mektebetu’l- Kulliyyâti’l- Ezheriyye, ty.
• Dânî, Ebû Amr. el-Muhkem fî nakti’l-Mesâhif. thk. İzzet Hasen. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1997.
• Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd b. Osman el-Ümevi. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-seb’a. ed. Hâtim Salih ed-Dâmin. Kahire: Mektebetü’s-Sahâbe; Mektebetü’t-Tâbiîn, 2008.
• Déroche, François. Catalogue des manuscripts Arabes : manuscrits musulman les manuscrits du Coran. Paris: Bibliothèque Nationale, 1983.
• Déroche, François. Islamic Codicology: An Introduction to the Study of Manuscripts in Arabic Script. London: al-Furqan Islamic Heritage Foundation (Müessesetü’l-Furkan li’t-Türasi’l-İslâmî), 2005.
• Déroche, François. La transmission écrite du Coran dans les débuts de l’Islam : le codex Parisino-Petropolitanus. Leiden: Brill, 2009.
• Déroche, François. “L’emploi du parchemin dans les manuscrits Islamiques: quelques remarques liminaires”. The codicology of Islamic manuscripts : Proceedings of the second conference of Al-Furqān Islamic heritage foundation. ed. Yasin Dutton. London: Al-Furqān Islamic Heritage Foundation, 1995.
• Déroche, François. “Manuscripts of the Qurʾān”. Encyclopaedia of the Qurʾān. ed. Jane Dammen McAuliffe. 3/261-273. Leiden & Boston: Brill, 2003.
• Déroche, François. Qur’ans of the Umayyads: A First Overview. Leiden : E.J. Brill, 2014.
• Déroche, François. The Abbasid Tradition: Qur’ans of the 8th to 10th Centuries AD. thk. Julian Raby. London: The Nour Foundation; Azimuth Editions; Oxford University, 1992.
• Doğanay, Aziz - Akyüz, Merve. “İslîmî / Rûmî ve Hatâyî Motifinin Köken Meselesi: Timûrî Tezyînât Üslûbunun Osmanlı Sanatına Yansımaları ve İstanbul Üslûbunun Teşekkülü”. Türklük Araştırmaları Dergisi 3/1 (2024), 31-77. http://dx.doi.org/10.29228/inture.10
• Dutton, Yasin. “An Umayyad Fragment of the Qur’an and Its Dating”. Journal of Qur’anic Studies 9/2 (2007), 57-87. https://doi.org/10.3366/E1465359108000065
• Eyice, Semavi. “Fehmi Edhem Karatay”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/473-474. İstanbul: TDV Yayınları, 2021.
• Gacek, Adam. Arabic Manuscripts: A Vademecum for Readers. Leiden: Brill, 2009.
• Genan, Betül. Hicri Üçüncü Asır Kuran Yazmalarında Kıraat Tercihi Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu Örneği. İstanbul: İFAV Yayınları, 2025.
• Genan, Şeyma. Erken Dönem Mushaflarında Zabt Olgusu: Türk ve İslam Eserleri Müzesi Şam Evrakı Koleksiyonu Örneklemi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Genan, Şeyma vd. “Erken Döneme Tarihlenen Katta Langar Mushafı’nın Mushaf İlimleri Bakımından İncelenmesi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/47 (2023), 55-88.
• Genan, Şeyma. Kadim Mushaflarda Zabt Geleneği - Şam Evrakı Koleksiyonu Kur’an Yazmaları Örneklemi. İstanbul: İFAV, 2025.
• Hamed, Ganim Kadduri. Resmü’l-mushaf : dirase lugaviyye tarihiyye. Bağdad: el-Lecnetü’l-Vataniyye li’l-İhtifal, 1982.
• Hızlı, Kasım. “Yıldız Sarayı Kütüphanesi’nde Çeyrek Asır: Kitapçıbaşı Süleyman Hasbî Efendi (1827-1909)”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 73 (2022), 1-9.
• Hussein, M. A. Origins of the Book: Egypt’s Contribution to the Development of the Book from Papyrus to Codex. Greenwich, Connecticut: New York Graphics Society Ltd., 1972.
• İbn Necâh, Ebû Dâvûd Süleymân. Muhtasaru’t-tebyîn li-hicâ’i’t-tenzîl. Tanta: Dâru’s-Sahâbe, 2009.
• İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kıraati’l-aşr. ed. Enes Mehra. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2000.
• İhsanoğlu, Ekmelüddin. “Dârülfünun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/521-525. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. “Kurʾān-ı Kerīm [AY6760]”. Erişim 30 Temmuz 2025. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/AY/nekay06760.pdf
• Jeffery, Arthur - Mendelsohn, Isaac. “The Orthography of the Samarqand Qurʾān Codex”. Journal of the American Oriental Society 62/3 (1942), 175-195.
• Karaşahin, Tuba. Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ndeki ŞE 54 Numaralı Kur’an El Yazmasının Analizi ve Neşri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
• Karatay, Fehmi Edhem. Arapça Basmalar Alfabe Kataloğu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2. Basım, 1951.
• Karatay, Fehmi Edhem. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Arapça Yazmalar Kataloğu : Kuranlar ve Kurani ilimler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1951.
• Karatepe, Tuğba Çavdar. “Yıldız Sarayı Kütüphanesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/544-545. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Kaska, Çetin. “İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde Bulunan Farsça Yazmalar”. ETÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (2020), 72-99.
• Küçük, Cevdet. “Abdülhamid II”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/216-224. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Marx (with assistance from Salome Beridze), Michael. “Qatar National Library (مكتبة قطر الوطنية): HC.MS.03168”. çev. Raheleh Shahpasand - Azam Shahpasand. Manuscripta Coranica – Corpus Coranicum. 20 Temmuz 2025. https://corpuscoranicum.de/en/manuscripts/1364?sura=2&verse=225
• Maşalı, Mehmet Emin. Kur’an’ın Metin Yapısı: Mushaf Tarihi ve İmlâsı. Ankara: OTTO Yayınları, 2. Basım, 2015.
• Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/242-248. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Moritz, Bernhard (ed.). Arabic Palaeography: A Collection of Arabic Texts from the First Century of the Hidjra Till the Year 1000. Cairo: Khedivial Library, 1905.
• Nedîm, Ebû’l-Ferec Muhammed b. İshâk. Kitâbu’l-Fihrist. ed. Eymen Fu’âd Seyyid. London: Al-Furqān Islamic Heritage Foundation, 2. Basım, 2014.
• Özdirek, Betül. İbnü’l-Bevvâb Mushafı ve İmlâ Yapısı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Pâlûvî, Abdülfettah. Zübdetü’l-İrfân. İstanbul: Hilâl Yayınları, 1989.
• Rezvan, Efim A. The Qurʾan of Uthman = Koran Usmana: (St. Petersburg, Katta-Langar, Bukhara, Tashkent). St. Petersburg: Russian Academy of Sciences, 2004.
• Seetzen, Ulrich Jasper. Reisen durch Syrien, Palästina, Phönicien, die Transjordan-Länder, Arabia Petraea und Unter-Aegypten 1.0. ed. Friedrich Kruse. Berlin: Verlegt bei G. Reimer, 1855.
• Shebunin, A. N. “Kuficheskii Koran Khedivskoi Biblioteki v Kaire”. Zapiski Vostochnago Otdeleniia Imperatorskago Russkago Arkheologicheskago Obshchestva 14 (1902), 120-125.
• Shebunin, Aleksei Fedorovich. “‘Kuficheskii Koran Imperatorskoi Sankt‑Peterburgskoi Publichnoi Biblioteki’ (The Kufic Qurʾān of the Imperial St. Petersburg Public Library)”. Zapiski Vostochnogo Otdeleniya Imperatorskogo Russkogo Arkheologicheskogo Obshchestva 6 (1891), 69-133.
• Sicistânî, İbn Ebî Dâvûd Ebu Bekir Abdullah b. Süleyman b. el-Eş’as. Kitâbu’l-Mesâhif. ed. Muhibbuddin Abdussubhan Vâiz. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2002.
• Şen, Ziya. “Hz. Osman Döneminde İstinsah Edilen Mushafların Akibeti”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (02 Aralık 2015), 31-50.
• Taşer, Seyit - Ulusoy, Ahmet. “Yıldız Sarayı Kütüphanesi’ndeki Tasfiyeye İlişkin Tahkikat Sürecinin Analizi”. Türk Kütüphaneciliği 36/1 (2022), 8-28.
• Yolcu, Mehmet. “en-Nedîm [İbn Al-Nadim] ve el-Fihrist’inin İslam Kültür Tarihindeki Yeri - İslam Kültür Tarihinin Zamansal Bir Haritası”. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 4/5 (01 Mayıs 2017), 1-33.
• “İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi: Arapça Yazmaların Yeniden Kataloglanması”. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Haziran 2023. https://ilahiyat.istanbul.edu.tr/tr/haber/istanbul-universitesi-nadir-eserler-kutuphanesi-arapca-yazmalarinin-yeniden-kata-58004F005300790038006C003800490067002D00500039007900700046006200610041004F003200370077003200
• Yıldız Esas ve Evrakı Defteri. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), YEEd, No. 397, 398, 399.