Taberî’nin Tefsirinde İcmâ: Kavramsal Çerçevesi, Kaynaklık Niteliği ve Yorumsal Uygulamaları

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 400 - 418, 15.12.2025

Mehmet Yaşar

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1759482

Öz

Tefsir literatüründe icmâ konusuna atıfta bulunan birçok tefsir kaynağına rastlamak mümkündür. Özellikle klasik dönem tefsirlerinde icmâın ciddi bir karşılığı mevcuttur. Bu açıdan bakıldığında tefsir ilminde icmâın hangi gerçekliğe karşılık geldiği, Müslüman âlimlerin tamamının bir âyetin anlamı üzerinde ittifak etmelerinin pratik anlamda mümkün olup olmadığı gibi soruların cevaplandırılması, bu meselenin tefsir literatüründeki yerinin anlaşılması açısından son derece önemlidir. Klasik dönemde bu önemli isimlerden biri, Taberî’dir (öl. 310/923). Onun Câmiʿu’l-beyân adlı tefsiri incelendiğinde icmâı tefsir ilminin beslendiği temel kaynaklarından biri olarak konumlandırdığı görülmektedir. Taberî, birçok âyetin tefsirinde icmâ deliline atıfta bulunmakta ve bu delilden hareketle selefin görüşlerini değerlendirmeye tabi tutmaktadır. Bu yönüyle o, icmâ delilini, tefsirinin temel kaynaklarından biri olarak görmektedir. Taberî icmâ delilini çok yönlü kullanmaktadır. Tespit edildiği kadarıyla o, kimi zaman doğrudan icmâ ifadesine atıfta bulunarak ilgili âyette ittifak olduğunu belirtmektedir. Böylelikle âyetin tefsirini spesifik bir anlamla sınırlandırmaktadır. Bazen de anlam açısından birbirini tamamlayıcı görüşleri, ihtilaf penceresinden değerlendirmeyerek âyetin tüm anlamlarının doğruluğunu ortaya çıkaran icmâa işaret etmektedir. Bu bakış açısıyla o, âyetin işaret ettiği tüm mânaların doğruluğunu vurgulamaktadır. Bununla beraber Taberî, icmâ kelimesini mutlak anlamdaki ittifak mânasında kullanmadığı birçok âyet yorumunun mevcut olduğu da dikkat çekmektedir. Nitekim o, bir-iki kişinin, âyetlerin yorumunda cumhura muhalefet etmesine itibar etmemekte ve sayıca az kişilerin, genel kanaatin aksine olacak tercihlerini icmâa halel görmemektedir. Dolayısıyla Taberî’nin tefsirinde icmâın hücceti ve bağlayıcılığı açıktır. Bu çalışma tümevarım yöntemiyle Taberî’nin perspektifinden hareketle icmâ delilinin tefsir literatüründeki yerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu yapılırken de alanın önemli isimlerinden Taberî’nin tefsiri merkeze alınacak ve yer yer mukayeseli okumalar yapılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Taberî , İcmâ , Câmiʿu’l-beyân , Delil

Consensus (Ijmāʿ) in al-Tabarī’s Tafsir: Conceptual Framework, Authoritative Function, and Interpretive Applications

Öz

Numerous sources within the tafsir tradition refer to the concept of ijmāʿ (consensus), particularly in classical exegetical works, where it holds notable significance. In this context, questions such as what ijmāʿ signifies within tafsir and whether a unanimous agreement among Muslim scholars on the meaning of a specific verse is practically possible become central to understanding its exegetical function. One of the key classical scholars addressing this issue is al-Tabarī (d. 310/923). An analysis of his work Jāmiʿ al-bayān reveals that he consistently treats ijmāʿ as one of the principal sources of tafsir. al-Tabarī refers to ijmāʿ in interpreting numerous verses, often using it to assess and validate the views of early scholars (salaf). He employs ijmāʿ in a multifaceted way: at times, explicitly stating scholarly consensus to delimit a verse’s interpretation; at other times, pointing to implicit consensus by treating complementary views not as conflicting but as equally valid. This perspective leads him to affirm the validity of all interpretive meanings indicated by the verse. However, al-Tabarī does not always use ijmāʿ in an absolute sense. He frequently regards isolated opposing opinions as insufficient to undermine a majority consensus, thereby maintaining the authority and binding nature of ijmāʿ in his exegetical method. This study adopts an inductive approach to examine the place and function of ijmāʿ within the tafsir tradition through al-Tabarī’s perspective. Focusing primarily on al-Tabarī’s methodology, the research also engages in comparative readings to contextualize his approach within the broader exegetical tradition.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , al-Tabarī , Ijmā , Jāmiʿu al-bayān , Evidence

Kaynakça

• Âlûsî, Şihâbüddîn. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. thk. Ali Abdülbârî Atıyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi'l-İlmiyye, 1415/1994.
• Aydın, Atik. “Taberî’nin Kur’an Anlayışı ve Te’vil Tercihleri”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2010), 271-293.
• Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. Şerhü's-sünne. thk. Şuayb el-Arnâûd - Muhammed Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: el-Mektebetü'l-İslâmî, 1403/1983.
• Cerrahoğlu, İsmâil. “Muhammed İbn Cerir et-Taberî ve Tefsiri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (1968), 79-102.
• Çevik, Murat. “Taberî Tefsirinde Tîn Sûresine Dair Rivayetler Üzerine Bir Değerlendirme”. Din ve İnsan Dergisi 2/4 (2022), 15-28.
• Ebû Zehra, Muhammed b. Ahmed b. Mustafâ. Zehratü’t-tefâsîr. Kahire: Dâru’l-Fikr el-Arabî, ts. Eraslan, Şule. “Klasik İcma Teorisine Modern Yaklaşımlar: Fazlurrahman Örneği”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 32 (2018), 163-190.
• Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Mektebu Tahkîki't-Turâs fî Müesseti'r-Risâle. Beyrût: Müessetü'r-Risâle, 2005.
• Gürman, Ceyda. “Taberî’nin Latîfü’l-kavl Adlı Fıkıh Eserini Tefsiri Câmiu’l-beyân Üzerinden Okumak”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/1 (2024), 393-410.
• Halebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed. et-Takrîr ve’t-tahbîr. Beyrut: Dâru'l- Kütübi'l-İlmiyye, 1403/1983.
• Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. nşr. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhim es-Sâmerrâî. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1408/1988.
• Horst, Heribert, “Taberî'nin Kur’an Tefsiri’ndeki Rivayetler”. çev. Sabri Çap. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 16/1 (2016), 309-328.
• Hudeyrî, Muhammed b. Abdülaziz Ahmed. el-İcmâ fi’t-tefsîr. Arabistan: Dâru’l-Vatan, ts.
• İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. nşr. Abdüsselam Abdüşşafi Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
• İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl. nşr. Abdullah Halidî. Beyrut: Dâru’l-Erkam b. Ebi’l-Erkam, 1416.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. nşr. Muhammed Hüseyin Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilhalîm. Mecmûʿu fetâvâ. nşr. Abdurrahman b. Muhammed Kasım. Riyad: Mecmau’l-Melik Fahd li’t-Tibaeti’l-Mushafi’ş-Şer‘îf, 1416/1995.
• İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî. Ahkâmü'l-Kur'an. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2003.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Zâdü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. nşr. Abdürrezzak Mehdî. Beyrut: Dâru'l-Kitâbi'l-Arabî, 1412/1992.
• Kaya, Mesut. “Dönemsel İlmî Şartların Müfessirin Donanımı Üzerindeki Belirleyiciliği-Klasik ve Modern Dönem Mukayesesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 13/3 (2013), 9-31.
• Kaya, Mesut. Taberî Tefsiri’nin Kaynakları. İstanbul: İFAV, 2022.
• Koç, Mehmet Akif. “Taberi Tefsir’ini Anlamak Üzerine - I”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51/1 (2010), 79-92.
• Kur’ân Yolu. Erişim 10 Eylül 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. nşr. İbrâhim Ettafeyyiş. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.
• Maral, Cüneyt. “Taberî Tefsiri’nin Belağî Yönü (Teşbîh, Kinâye ve Mecâz)”. Batman Üniversitesi İslami İlimler Hakemli Dergisi 1/1 (2017), 9-20.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Mahmûd. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdî Baslûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Mâverdî, Alî b. Muhammed. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyyye, ts.
• Mücâhid b. Cebr, Ebu’l-Haccâc el-Mekkî el-Mahzûmî. Tefsîru Mücâhid. thk. Muhammed Abdusselâm Ebu’n-Nîl. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-İslâmî el-Hadîse, 1410/1989.
• Okçu, Abdülmecit. Kırâat Açısından Taberî ve Tefsiri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2000.
• Önen, Hacı. “Taberî Tefsirinde Kelime Tahlil Metodu”. Şarkiyat 8/1 (2016), 217-233.
• Önen, Hacı. “Tefsirde Tarih İlminden Yararlanma: Taberî Örneği”. Şarkiyat 10 (2013), 17-25.
• Özdemir, Enes. “Bir Klasik Olan Taberî’nin Kısa Sûreleri Tefsiri”. İlahiyat 6 (2021), 29-45.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420/1999.
• Râzî, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs. Tefsîrü'l-Kurʾâni'l-ʿazîm. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. Arabistan: Mektebetü Nizâr, 1419/1998.
• Sabırlı, Esat. “Taberî Tefsiri’nde “Ehl-i Te’vîl” ve “Müfessir” Terimlerinin Kullanımı”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 3/2 (2023), 533-552.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1394/1974.
• Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî el-Gırnâtî. el-Muvâfakât. nşr. Meşhûr b. Hasan. b.y.: Dâru İbn Affân, 1417/1997.
• Şinkîtî, Muhammed el-Emîn. Edvâʾü’l-beyân fî îzâhi’l-Kurʾân bi’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Tehzîbu’l-âsâr: Cuz’u’l-mefkûd. thk. ‘Alî Rıdâ b. ‘Abdillâh b. ‘Alî Rıdâ. Şam: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1995, 439.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. nşr. Ahmed Muhammed Şakir. Kahire: Müessesetü’r-Risâle, 2000/1420.
• Tayyâr, Müsâid b. Süleyman. Fusûl fî usûlü’t-Tefsir. Riyad: Dâru’n-Neşr, 1993.
• Tayyâr, Müsaid b. Süleyman. Şerhu Mukaddime fî Tefsir et-Taberî. Riyad: Merkezü Tefsir li'd-Dirasati'l-Kur'aniyye, 2019.
• Uzun, Ayşe. “Taberî Tefsirinde ‘fî Kelâmi’l-Arab’ Neye Tekabül Eder?”. Eskiyeni 48 (2023), 281-305.
• Vâhidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. et-Tefsîrü’l-basît. Riyâd: Câmiatü Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1430/2009.
• Yaşar, Mehmet. “İbn Cüzey’e Göre Tefsirin Mahiyeti, İrtibatlı Olduğu İlimler, İhtilafların Sebepleri ve Çözüm Yolları”. Trabzon İlahiyat Dergisi 10/2 (2023), 141-167.
• Yaşar, Mehmet. “Ramazan el-Bûtî’nin Kur’an İlimleri ve Tefsir Tarihinin oluşum Sürecine Dair Tespitleri”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (2022), 47-69.
• Yaşar, Mehmet. “Muhammed Ebû Zehre’ye Göre Kur’ân Kıssalarının Özgün Yönleri”. Mütefekkir 11/22 (2024), 351-375.
• Yaşar, Naif. “İlk Üç Asır Kelam Tartışmaları Taberî Örneği”. İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 1 (2017), 27-68.
• Yaşar, Naif. “Taberî’nin Fıkha ve Neshe Yaklaşımı”. The Journal of Academic Social Science Studies 40 (2015), 321-335.
• Yaşar, Naif. “Taberî’nin Kıraatlere Bakışı”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 16/1 (2016), 59-86.
• Yaşar, Naif. “Taberî’nin Tefsir Usulü”. Din ve Bilim - Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 1/2 (2018), 71-92.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407/1986.
• Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddîn. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1376/1957.