Taberî’nin Tefsirinde İcmâ: Kavramsal Çerçevesi, Kaynaklık Niteliği ve Yorumsal Uygulamaları

Tefsir literatüründe icmâ konusuna atıfta bulunan birçok tefsir kaynağına rastlamak mümkündür. Özellikle klasik dönem tefsirlerinde icmâın ciddi bir karşılığı mevcuttur. Bu açıdan bakıldığında tefsir ilminde icmâın hangi gerçekliğe karşılık geldiği, Müslüman âlimlerin tamamının bir âyetin anlamı üzerinde ittifak etmelerinin pratik anlamda mümkün olup olmadığı gibi soruların cevaplandırılması, bu meselenin tefsir literatüründeki yerinin anlaşılması açısından son derece önemlidir. Klasik dönemde bu önemli isimlerden biri, Taberî’dir (öl. 310/923). Onun Câmiʿu’l-beyân adlı tefsiri incelendiğinde icmâı tefsir ilminin beslendiği temel kaynaklarından biri olarak konumlandırdığı görülmektedir. Taberî, birçok âyetin tefsirinde icmâ deliline atıfta bulunmakta ve bu delilden hareketle selefin görüşlerini değerlendirmeye tabi tutmaktadır. Bu yönüyle o, icmâ delilini, tefsirinin temel kaynaklarından biri olarak görmektedir. Taberî icmâ delilini çok yönlü kullanmaktadır. Tespit edildiği kadarıyla o, kimi zaman doğrudan icmâ ifadesine atıfta bulunarak ilgili âyette ittifak olduğunu belirtmektedir. Böylelikle âyetin tefsirini spesifik bir anlamla sınırlandırmaktadır. Bazen de anlam açısından birbirini tamamlayıcı görüşleri, ihtilaf penceresinden değerlendirmeyerek âyetin tüm anlamlarının doğruluğunu ortaya çıkaran icmâa işaret etmektedir. Bu bakış açısıyla o, âyetin işaret ettiği tüm mânaların doğruluğunu vurgulamaktadır. Bununla beraber Taberî, icmâ kelimesini mutlak anlamdaki ittifak mânasında kullanmadığı birçok âyet yorumunun mevcut olduğu da dikkat çekmektedir. Nitekim o, bir-iki kişinin, âyetlerin yorumunda cumhura muhalefet etmesine itibar etmemekte ve sayıca az kişilerin, genel kanaatin aksine olacak tercihlerini icmâa halel görmemektedir. Dolayısıyla Taberî’nin tefsirinde icmâın hücceti ve bağlayıcılığı açıktır. Bu çalışma tümevarım yöntemiyle Taberî’nin perspektifinden hareketle icmâ delilinin tefsir literatüründeki yerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu yapılırken de alanın önemli isimlerinden Taberî’nin tefsiri merkeze alınacak ve yer yer mukayeseli okumalar yapılacaktır.

Numerous sources within the tafsir tradition refer to the concept of ijmāʿ (consensus), particularly in classical exegetical works, where it holds notable significance. In this context, questions such as what ijmāʿ signifies within tafsir and whether a unanimous agreement among Muslim scholars on the meaning of a specific verse is practically possible become central to understanding its exegetical function. One of the key classical scholars addressing this issue is al-Tabarī (d. 310/923). An analysis of his work Jāmiʿ al-bayān reveals that he consistently treats ijmāʿ as one of the principal sources of tafsir. al-Tabarī refers to ijmāʿ in interpreting numerous verses, often using it to assess and validate the views of early scholars (salaf). He employs ijmāʿ in a multifaceted way: at times, explicitly stating scholarly consensus to delimit a verse’s interpretation; at other times, pointing to implicit consensus by treating complementary views not as conflicting but as equally valid. This perspective leads him to affirm the validity of all interpretive meanings indicated by the verse. However, al-Tabarī does not always use ijmāʿ in an absolute sense. He frequently regards isolated opposing opinions as insufficient to undermine a majority consensus, thereby maintaining the authority and binding nature of ijmāʿ in his exegetical method. This study adopts an inductive approach to examine the place and function of ijmāʿ within the tafsir tradition through al-Tabarī’s perspective. Focusing primarily on al-Tabarī’s methodology, the research also engages in comparative readings to contextualize his approach within the broader exegetical tradition.