Bir Filozofun Perspektifinden Dinî Çeşitlilik: Ebü’l-Hasan el-Âmirî’de Gerçek Dinin Keşfi

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 324 - 340, 15.12.2025

Özkan Şimşek , Yusuf Arıkaner

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1761674

https://izlik.org/JA73ZW49TW

Öz

Bu çalışma, İslâm düşünürlerinden Ebü’l-Hasan el-Âmirî’nin (ö. 381/992) dinî çeşitlilik problemine yaklaşımını, yakın dönemde bulunan Mesâʾilü’r-Rey risâlesi çerçevesinde incelemektedir. Eserde, farklı dinlerin varlığı karşısında hakikate ulaşma imkânı temel sorun olarak ele alınır. Âmirî, bu konuyu Sâsânîler döneminde yaşamış ve Kelîle ve Dimne’yi Pehleviceye çeviren tabip Bürzûye’nin şüpheci söylemi üzerinden tartışır. Din tanımı, dinlerin sınıflandırılması, ihtilafların mahiyeti ve hakikate ulaşma yöntemi Âmirî’nin yaklaşımının ana eksenlerini oluşturur. O, kendi döneminde farklı dinlerin ve mezheplerin bir arada bulunmasının doğurduğu zihinsel karmaşayı felsefî ilkeler yardımıyla aşmayı hedefler. Bu bağlamda Mesâʾilü’r-Rey, konuyu sistemli bir şekilde ele alan nadir klasik kaynaklardan biri olması yönüyle ayrı bir değer taşımaktadır. Nitekim Âmirî, bu risâleyi hakikatin izini süren birey için bir yol haritası olarak tasarlamıştır. Günümüzde dinî çeşitlilik daha çok çağdaş din felsefesi bağlamında tartışılsa da İslâm felsefesi ve kelâm perspektifinden araştırmalar sınırlıdır. Din felsefesi alandaki mevcut araştırmalar ise ağırlıklı olarak belirli filozoflardan seçilen metinlerin çevirileri ve kısa değerlendirmelerinden oluşmakta veya Müslüman düşünürlerin dini çeşitlilik sorunu karşısında gelişen çeşitli yaklaşımlarla ilişkisini irdelemektedir. Bu çalışma ise konuyu sistematik bir şekilde ele alan nadir klasik kaynaklardan biri olan Mesâʾilü’r-Rey’i merkeze almakta ayrıca filozofun el-İrşâd li-tashîhi’l-iʿtikâd ve el-İʿlâm bi-menâkıbi’l-İslâm gibi eserleriyle karşılaştırmalı olarak değerlendirmektedir. Sonuçta, Âmirî’nin şüpheci yaklaşımlara karşı iyimser bir bakış geliştirdiği, hakikat araştırmasında birbiriyle bağlantılı aşamalardan oluşan epistemolojik bir yöntem önerdiği ve bu yaklaşımın doğru inanca ulaşmada etkili olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Mesâilü’r-Rey , Dinî Çeşitlilik , Bürzûye , Şüphe

Religious Diversity from a Philosopher’s Perspective: The Discovery of True Religion in Abū al-Ḥasan al-ʿĀmirī

https://izlik.org/JA73ZW49TW

Öz

This study explores the approach of Abū al-Ḥasan al-ʿĀmirī (d. 381/992), a prominent figure in Islamic thought, to the problem of religious diversity, focusing on the recently discovered treatise Masāʾil al-Rayy. The work addresses the possibility of attaining truth amid the existence of multiple religions as its central question. Al-ʿĀmirī discusses the issue through the skeptical discourse of Burzūya, a Sasanian-era physician who translated Kalīla wa Dimna into Middle Persian. Al-ʿĀmirī’s approach centers on defining religion, classifying religions, examining the nature of disagreements, and outlining a method for reaching truth. He seeks to overcome the intellectual confusion caused by the coexistence of diverse religions and sects in his time, using philosophical principles. In this respect, Masāʾil al-Rayy is one of the few classical sources to treat the subject systematically, serving as a roadmap for truth-seekers. Although religious diversity is now mostly discussed within contemporary philosophy of religion, studies from the perspective of Islamic philosophy and kalam remain limited. Existing works often consist of translations and brief analyses of selected texts, or examinations of Muslim thinkers’ responses to religious diversity. This study, however, centers on Masāʾil al-Rayy, one of the rare classical sources that addresses the subject systematically, while also providing a comparative analysis with the philosopher's other works such as al-Irshād li-taṣḥīḥ al-iʿtiqād and al-Iʿlām bi-manāqib al-Islām. The findings indicate that al-ʿĀmirī developed an optimistic perspective against skeptical approaches, proposed an epistemological method consisting of interconnected stages in the pursuit of truth, and demonstrated that such an approach can guide individuals toward correct belief.

Anahtar Kelimeler

Kalam , Masāʾil al-Rayy , Religious Diversity , Burzūya , Skepticism

Kaynakça

• Acar, Rahim - Alkan, Ercan. “Dinî Çeşitlilik”. Din Felsefesinin Ana Konuları İslam Düşüncesinden Seçme Metinler. ed. Rahim Acar - Ercan Alkan. İstanbul: Küre Yayınları, 2023.
• Âmirî, Ebü’l-Hasan. el-Emed ale’l-ebed. çev. Yakup Kara. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Âmirî, Ebü’l-Hasan. el-İrşâd li-tashîhi’l-iʿtikâd. Londra: British Library, Or. 9840, 1b-198b.
• Âmirî, Ebü’l-Hasan. el-İʿlâm bi-menâkıbi’l-İslâm. thk. Ahmed Abdülhamid Ğurâb. Riyad: Dârü’l-Asâle li’s-Sekâfe, 1988.
• Âmirî, Ebü’l-Hasan. el-Mesâʾil elletî süile Ebü’l-Hasan el-Âmirî fî usûli’d-dîn bi’r-Rey ve cevâbâtuhu anhâ. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 23148/2, 8b-13b.
• Âmirî, Ebü’l-Hasan. et-Takrîr li-evcühi’t-takdîr (Resâilü Ebi’l-Hasan el-Âmirî içinde). thk. Sahbân Halîfât. Amman: Menşûrâtü’l-Câmiati’l-Ürdüniyye, 1988.
• Arıcan, M. Kazım. “Felsefi ve Teolojik Bir Problem Olarak Dinî Çeşitlilik”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1 (2011), 71-98.
• Beydeba. Kelîle ve Dimne. çev. İbnü’l-Mukaffa. thk. Abdulvehhâb Azzâm. Beyrut: Dârü’ş-Şurûk, 1973.
• Çakmak, Mustafa. “Reformcu Epistemolojide Dinî Dışlayıcılık Algısı: Eleştirel Bir Değerlendirme”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/2 (Eylül 2024), 701-730. https://doi.org/10.33415/daad.1477098
• DuBose, Todd. “Homo Religiosus”. Encyclopedia of Psychology and Religion. ed. David A. Leeming. 1101-1104.
• Cham: Springer International Publishing, 2020. https://link.springer.com/10.1007/978-3-030-24348-7_308
• Ebû Hâtim er-Râzî. A’lâmü’n-nübüvve er-reddü ale’l-Mülhid Ebî Bekr er-Râzî. Beyrut: Dârü’s-Sâkî, 2011.
• El-Moursi, Mohamed. The Phenomenon of Religion According to Abū al-Hasan al- ʻAmirī. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi, Medeniyetler İttifakı Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Halîfât, Sahbân. Resâilü Ebi’l-Hasan el-Âmirî ve şezerâtühü’l-felsefiyye. Amman: Menşûrâtü’l-Câmiati’l-Ürdüniyye, 1988.
• Heck, Paul L. İslam’ın Klasik Döneminde Şüphecilik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2022.
• Heck, Paul L. “The Crisis of Knowledge in Islam (I): The Case of al-ʿĀmirī”. Philosophy East and West 56/1 (2006), 106-135.
• İbn Hazm. el-Fasl: Dinler ve Mezhepler Tarihi. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
• İbn Miskeveyh. Tehzîbü’l-ahlâk ve tathîrü’l-aʿrâk. thk. İbnü’l-Hatîb. y.y: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1398.
• İbnü’l-Melâhimî. Kitâbü’l-Muʿtemed fî usûli’d-dîn. thk. Wilferd Madelung. Tahran: Mirâs-i Mektûb, 2012.
• İhvân-ı Safâ. Resâʾilü İhvâni’s-Safâ ve hullâni’l-vefâʾ. 4. Cilt. Beyrut: ed-Dârü’l-İslâmiyye, 1412.
• İsfahânî, Râgıb. el-İʿtikâdât. thk. Şemrân el-İclî. Beyrut: Müessesetü’l-Eşref, 1988.
• İsfahânî, Râgıb el-. ez-Zerîa ilâ mekârimi’ş-Şerîa. thk. Ebu’l-Yezîd Ebu Zeyd el-Acemî. Kahire: Dârü’s- Selâm, 2007.
• Kaya, M. Cüneyt. “‘Rectifying Faith’ Through Philosophy: On al-ʿĀmirī’s al-Iršād li-taṣḥīḥ al-iʿtiqād”. Studia graeco-arabica 13 (2023), 163-179. https://doi.org/10.12871/97888333988159
• Küng, Hans. “Tek Bir Gerçek Din mi Vardır? Evrensel Kriteri Tesbit Etme Konusunda Bir Deneme”. çev. Mustafa Çakmak. Darulfunun Ilahiyat 27 (Eylül 2013), 185-210.
• Mağribî, Ebû Nasr es-Semev’el b. Yahyâ. Ğāyetü’l-maksûd fi’r-red ʿale’n-Nasârâ ve’l-Yehûd. thk. İmâm Hanefî Seyyid Abdullah. Kahire: Dârü’l-Âfâki’l-Arabiyye, 2006.
• Mânkdîm Şeşdîv. Taʿlîk ʿalâ Şerhi’l-Usûli’l-hamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Mektebetü’l-Vehbe, 2010.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr el-. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâru Sâdır, 2010.
• Mirioğlu, Mehmet. “Objektif Dindarlığın İmkansızlığı Argümanı”. Öncül Analitik Felsefe. Erişim 29 Mayıs 2025. https://onculanalitikfelsefe.com/objektif-dindarligin-imkansizligi-argumani-mehmet-mirioglu/
• Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-ğayb. 32 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Fikr, 1981.
• Saʿîd b. Dâdhürmüz. Risâle fî fazli’l-âhire ale’d-dünyâ (Felsefe ve Vahiy: Saʿîd b. Dâdhürmüz ve Felsefi Risaleleri içinde). thk. Veysel Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
• Trigg, Roger. Religious Diversity: Philosophical and Political Dimensions. West Nyack: Cambridge University Press, 2014.
• Turhan, Kasım. Âmirî ve Felsefesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.