Dijital Tasavvuf: Geleneksel Tasavvuf Uygulamalarının Dijital Çağda Değişim ve Dönüşümü

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 419 - 436, 15.12.2025

Eyüp İnce

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1766840

https://izlik.org/JA49JG48HB

Öz

Modern çağın belirleyici unsurlarından biri haline gelen dijitalleşme, epistemolojik yapıları, temsil biçimlerini ve iletişim pratiklerini köklü biçimde dönüştürmüş; bu dönüşüm, genelde dinî düşüncenin, özelde ise tasavvufun inşa, aktarım ve tecrübe edilme biçimlerinin dijital mecralarda yeniden şekillenmesini zorunlu ve kaçınılmaz kılmıştır. Bu bağlamda tasavvufun temel ritüelleri ve ilişki biçimleri, dijital dünyanın imkanları doğrultusunda farklı bağlamlarda yeniden yorumlanmakta ve geleneksel sınırların ötesinde yeni temsiller kazanmaktadır. Ancak bu alternatif temsil biçimleri, beraberinde bazı yapısal ve anlam merkezli kırılmalar da getirmiştir. Tasavvufî düşüncenin özünde yer alan etkileşim, hâl aktarımı ve süreklilik gibi ilkeleri; dijitalleşmenin sunduğu hız, eşzamanlılık ve yüzeysellikle nasıl bir uyum yakalayabilir? İşte bu çalışma, dijitalleşmenin geleneksel tasavvufî yapılarla çatışan veya örtüşen yönlerini çözümlemeye çalışarak, bu çok katmanlı sorunsala analitik bir yaklaşım sunmaktadır. Bu kapsamda, nitel içerik analizi, doküman taraması, görsel medya incelemesi ve grafiksel gösterimler gibi yöntemlerle teorik çerçevenin veri temelli okumalarla buluşturulması hedeflenmiştir. Çevrimiçi sohbetler, dijital rabıta, şeyh-mürid uygulamaları ve sanal cemaat yapıları örneklem dahilinde incelenmiş; geleneksel tasavvufun temel ilkeleri ile dijital temsil biçimleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre; dijital ortamlar bireysel erişimi ve yaygınlığı artırmakla birlikte, tasavvufun dönüştürücü gücünü taşıyan içsel disiplin süreçlerini zayıflatmaktadır. Bununla birlikte, çalışma; geleneksel yapılarla dijital ortamların bazı tematik ve işlevsel kesişim noktalarını da ortaya koymuş, dijital mecralarda tasavvufî eğitimin sürdürülebilirliğine yönelik dengeli, özgün ve çoğulcu öneriler geliştirmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , İletişim , Dijitalleşme , Geleneksel Tasavvuf , Dijital Tasavvuf

Digital Sufism: The Transformation and Evolution of Traditional Sufi Practices in the Digital Age

https://izlik.org/JA49JG48HB

Öz

Digitalization, which has become one of the defining elements of the modern era, has fundamentally transformed epistemological structures, forms of representation, and communication practices. This transformation has made it necessary and inevitable for the ways in which religious thought in general, and Sufism in particular, are constructed, transmitted, and experienced to be reshaped in digital media. In this context, the fundamental rituals and relationship forms of Sufism are being reinterpreted in different contexts in line with the possibilities of the digital world and are gaining new representations beyond traditional boundaries. However, these alternative forms of representation have also brought with them some structural and meaning-centered fractures. How can the principles inherent in Sufi thought, such as interaction, transmission of spiritual states, and continuity, find harmony with the speed, simultaneity, and superficiality offered by digitalization? This study attempts to analyze the aspects of digitalization that conflict with or overlap with traditional Sufi structures, offering an analytical approach to this multi-layered problem. In this context, the aim is to combine the theoretical framework with data-based readings using methods such as qualitative content analysis, document scanning, visual media analysis, and graphical representations. Online chats, digital rabita, sheikh-disciple practices, and virtual community structures were examined within the sample; the fundamental principles of traditional Sufism were evaluated comparatively with digital forms of representation. According to the findings, while digital environments increase individual access and prevalence, they weaken the internal discipline processes that carry the transformative power of Sufism. However, the study also reveals some thematic and functional intersections between traditional structures and digital environments, developing balanced, original, and pluralistic recommendations for the sustainability of Sufi education in digital media.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Communication , Digitalisation , Traditional Sufism , Digital Sufism

Kaynakça

• Abdullah Sert. “Abdullah Sert YouTube Kanalı”. Erişim 05 Ağustos 2025. https://www.youtube.com/channel/UCKieMnpwHMswSpCv7ybLkjw
• Academia.edu. “Academia Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://www.academia.edu/
• Ahmed Hulusi. “Ahmed Hulusi Resmî Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://www.ahmedhulusi.org/tr
• Akyül, Mehmet. “Medya ve Din: Radyo İletişimi ve Gözyaşı FM Örneği”. Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi 6 (2008), 39-86.
• Altınoluk. “Altınoluk Resmî Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://www.altinoluk.com.tr
• Attâr, Ferîdüddîn. Tezkiratü’l Evliya. çev. Uludağ Süleyman. İstanbul: Erdem Yayınları, 1991.
• Australian Centre for Sufism and Irfanic Studies - Sufism / Irfan. “Sufism/Irfan Web Sayfası”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://australiansuficentre.org/sufism.htm
• BABA FARID - Living Sufism. “Baba Farid Web Sayfası”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://livingsufism.org/baba-farid/
• Baynal, Fatma. “Dinî Gruplarin Kadin Mensuplari Üzerindeki Dinî, Manevî ve Ahlakî Etkileri”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/36 (2017), 17-31.
• Bayrakcı, Sami - Cuhadar, Mustafa. “Sosyal Medya ve Popüler Dindarlık: Facebook’taki Tasavvuf Sayfaları Üzerine Bir İnceleme”. Eskiyeni 54 (2024), 895-928.
• Baz, İbrahim. “Sanal Âlemde Tasavvuf”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 8 (2002), 147-156.
• Câmî, Abdurrahman. Nefahâtü’l-üns min hazarâti’l-kuds. thk. Mahmûd Âbidî. Tahran: İntişârât-ı İttilâât, 1950.
• Câmî, Abdurrahman. Nefehâtü’l-üns (Evliya Menkıbeleri). çev. Süleyman Uludağ - Mustafa Kara. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2011.
• Carey, James W. Communication as Culture: Essays on Media and Society. London: Routledge, 1989.
• Castells, Manuel. The Rise of the Network Society. Oxford: Wiley-Blackwell, 1996.
• Cebecioğlu, Ethem (ed.) Tasavvuf Klasikleri. Ankara: Erkam Matbaacılık, 2010.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınevi, 2009.
• Cheruvallıl, Sarıya. “Online Sufism: Methodological Thoughts on Researching Esoteric Islam in an Online Context”. Digital Methodologies in the Sociology of Religion. London: Bloomsbury Publishing, 2015.
• Cihan, Mehtap. Nakşibendî-Hâlidî Geleneğin Temsilcilerinden Mustafa Fevzi b. Nu’Man’ın Mizânü’l-İrfân Adlı Eserindeki Tasavvufî Muhtevanın Tahlili. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2020.
• Cürcânî, Seyyid Şerif. et-Târîfât. çev. Arif Erkan. İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
• Çelik, Celaleddin. Dinî Gruplar Sosyolojisi. ed. Mehmet Bayyiğit. Konya: Palet Yayınları, 2014.
• Çuhadar, Mustafa. “Postmodernizm, Dijitalleşme ve Hibrit Dindarlık”. Tevilat 2/1 (2021), 67-88.
• Derin, Süleyman. Kur’ân-ı Kerîm’de Seyr-u Sülûk –Ahmed İbn Acîbe’nin Tefsirinde-. İstanbul: Erkam Yayınları, 2013.
• Dudoignon, Stéphane A. “Cyber-Sufism”. Mysticism and Modernity: Finding One’s Path in a World without Direction. ed. Andreas Kilcher - Phil Cassel. Berlin: De Gruyter, Walter de Gruyter GmbH, 2020.
• Ebu’l-Fâruk Süleyman Hilmi Tunahan. “Tunahan Vakfı Web Sitesi”. Erişim 04 Ağustos 2025. https://tunahan.org//tr/
• Efe, Adem. “Kolektif Dindarlık Türü Olarak Tarikat/Cemaat Dindarlığı”. İslami Araştırmalar Dergisi 28/3 (2017), 290-301.
• el-İsfahânî, Râgıb. Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü Nizar Mustafa el-Bâz, ts..
• el-Mekkî, Ebû Tâlib. Kûtu’l-kulûb. çev. Yakup Çicek - Dilaver Selvi. 4 Cilt. İstanbul: Semerkand Yayınevi, 2003.
• Eren, Zeynep. Toplum 5.0 ve Dijital Dünyada Toplumsal Dönüşüm ve Eğitim 5.0. ed. Deniz Akçay - Eren Efe. İstanbul: İstanbul Gelişim Üniversitesi Yayınları, 2020.
• Erginli, Zafer. Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006.
• Erkam TV. “Erkam TV Web Sayfası”. Erişim 05 Ağustos 2025. https://www.erkamradyo.com/tag/erkam-tv
• Ertuğrul, Muzaffer. “Mahmud Sami Ramazanoğlu’nun Tasavvuf Anlayışında Hal Transfer Yöntemi Olarak Sohbet”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 10/2 (2024), 883-909.
• Evciman, Semih. “Bir Kültür Endüstrisi Ürünü Olarak ‘Sanal Cemaat’”. Yeni Medya 13 (2022).
• Furat, Ayşe Zişan. “Yaygın Din Eğitiminde Kitle İletişim Araçlarının Yeri: Televizyon Örneği”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2009).
• Gökbayrak, Hilal - Işıklı, Şevki. “Dijital Din Teorisi: Dijital Din, Geleneksel Dine Karşı”. Yapay Zeka Transhümanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit. 105-145. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2022.
• Günay, Ünver - Acer, A. Vehbi. Toplumsal Değişme, Tasavvuf, Tarîkatlar ve Türkiye. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları, 1999.
• Ha, Byung-Chul. Enfokrasi, Dijitalleşme ve Demokrasinin Krizi. çev. M. Özdemir. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
• Haberli, Mehmet. “Dijital Çağda Din ve Dindarlığın Dönüşümü”. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi 2/2 (2019), 307-315.
• Haberli, Mehmet. “Yeni Bir Örgütlenme Biçimi Olarak Sanal Cemaatler”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 1/3 (2012).
• Hakim, Putri Rahmah Nur vd., “Digital Sufism: The Transformation of Piety in Gus Ulil’s Online Teachings”. Khazanah: Jurnal Studi Islam Dan Humaniora 22/2 (2024), 191-218.
• Heidi A, Campbell. Digital Religion: Understanding Religious Practice in New Media Worlds. London: Routledge, 2012.
• Helland, Christopher. “Online Religion/Religion Online and Virtual Communitas”. ed. K. Hadden - Douglas E. Cowan. London: JAI Press/Elsevier Science, 2000.
• Hidayat, Ziaulhaq. “Transformıng Sufısm Into Dıgıtal Medıa: Eshaykh And Simplification of Tarekat Orthodoxy”. Epistemé: Jurnal Pengembangan Ilmu Keislaman 17/2 (2022), 197-223.
• Hocaoğlu, Neslihan. Dijital Dünyada Değişen Din Anlayışı. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2023.
• Hucvîrî, Ebü’l-Hasen el-Cüllâbî. Keşfü’l-mahcûb. Kahire: el-Meclisü’l-Â’la li’s-Segâfeti, 2007.
• Idries Shah Foundation. “What Is Sufism?” 09 Kasım 2021. Erişim 08 Temmuz 2025. https://idriesshahfoundation.org/what-is-sufism/
• Iqbal, Hafza. “The Digital Sufi Gaze: Between Love, Longing and Locality in COVID Britain”. Religions 15 (2024).
• İbn Acîbe, Muhammed b. Mehdî el-Hasenî. Bahru’l-Medîd fî Tefsîrî’l-Kur’âni’l-Mecîd. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand Yayınevi, 2011.
• İbn Manzûr, Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-Arab. thk. Abdullah Ali Kebir vd. 6 Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, ts.
• İLAM TV. “İLAM TV Video Platformu”. Erişim 05 Ağustos 2025. https://ilamtv.com
• İLKSAV - İlim Kültür Sanat Vakfı. “İLKSAV Resmî Web Sitesi". Erişim 04 Ağustos 2025. https://ilksav.org.tr/
• İmâm-ı Rabbânî. Mektûbât Tercümesi. çev. Hüseyin Hilmi Işık. İstanbul: Hakikat Kitabevi Yayınları, 2017.
• İnce, Eyüp. “Bazı Yönleriyle Tasavvufî Düşüncede Şeyh-Mürid İlişkisi”. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7/2 (31 Aralık 2022).
• İSAM - İslam Araştırmaları Merkezi. “İSAM Resmî Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://www.isam.org.tr/
• İslam ve İhsan. “İslam ve İhsan Resmî Web Sitesi”. Erişim 05 Ağustos 2025. https://www.islamveihsan.com/
• İslam ve İhsan. “İslam ve İhsan YouTube Kanalı”. Erişim 05 Ağustos 2025. https://www.youtube.com/channel/UCC27NOt5EotGmS0dCcmpMTQ
• İsmailağâ Câmiası. “İsmailağa Resmî Web Sitesi”. Erişim 04 Ağustos 2025. https://www.ismailaga.org.tr/
• İsmailağa NET. “İsmailağa NET YouTube Kanalı”. Erişim 04 Ağustos 2025. https://www.youtube.com/channel/UC-a_pwEaiBfc40_uZsjp0dQ
• Jaelani, Dian Iskandar. “Digital Sufism: A Holistic Offering in the Midst of an Uncertain Era”. International Conference on Social Science about Artificial Intelligence 1 (2023), 53-60.
• Katz, James E. - Aakhus, Mark. Perpetual Contact: Mobile Communication, Private Talk, Public Performance. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
• Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Dergah Yayınları, 2013.
• Kartal, Abdullah. “Tasavvufî Tecrübe Aktarılabilir mi?”. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2007).
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Istılâhâtü’s-sûfîyye. thk. İbrahim Keyyâlî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2012.
• Klasik Düşünce Okulu. “Klasik Düşünce Okulu YouTube Kanalı”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://www.youtube.com/c/KlasikD%C3%BC%C5%9F%C3%BCnceOkulu
• Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâle. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Letâifü’l-işârât. thk. İbrâhîm el-Basyûnî. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Amme li’l-Kitab, ts.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 1991.
• Lorne L, Dawson. “Religion and the Quest for Virtual Community”. Religion Online: Finding Faith on the Internet. ed. Douglas E. Cowan - Lorne L. Dawson. London: Routledge, 2004.
• Naqshbandi Sufi Way. “Sufilive Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://sufilive.com/
• Naqshbandi-Haqqani Sufi Order. “Eshaykh Resmî Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://eshaykh.com/
• Naqshbandi-Haqqani Sufi Way. “Naqshbandi Resmî Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://naqshbandi.org
• Narmanlıoğlu, Haldun. “Tarikat ve Cemaatlerin Alternatif Medya Stratejileri”. Medya ve Din. ed. Mete Çamdereli vd. İstanbul: Köprü Yayınları, 2014.
• Nasr, Seyyed Hossein. The Heart of Islam Enduring Values for Humanity. Francisco: Harpersan, 2002.
• Okudan, Rifat. “Tasavvufun Meseleleri”. Tasavvuf El Kitabı. ed. Kadir Özköse. 419-421. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
• Osman Nuri Topbaş. “Osman Nuri Topbaş YouTube Kanalı”. Erişim 05 Ağustos 2025. https://www.youtube.com/channel/UCbNqgC5fdgGpgxVjtLkvRyg
• Öngören, Reşat. “Tarikat”. Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 40/95-105. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Özüpek, Nejat. Digitalization and Society. ed. Bünyamin Ayhan. New York: Peter Lang GmbH, 2017.
• Özköse, Kadir. Tasavvuf El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
• Rızkı, Ahmed - Rusdi, Hasan. “Digital Media Impact on Sufi Practices: Analyzing Ijāza Wirid Dhikr”. Indonesian Journal of Islamic Mysticism 13/1 (2024), 93-114.
• Schimmel, Annemarie. İslamın Mistik Boyutları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2001.
• Semerkand Vakfı. “ Semerkand Vakfı Resmî Web Sitesi". Erişim 04 Ağustos 2025. https://semerkandvakfi.org/
• Serrâc, Ebu Nasr. el-Lüma-İslam Tasavvufu. çev. Hasan Kamil Yılmaz. İstanbul: Altınoluk Yayınları, 1996.
• Shadhiliyya Sufi Communities: Sufism. “Sufi Communities Web Sitesi”. Erişim 04 Ağustos 2025. https://suficommunities.org/
• Sufi Universal. “Sufi Universal Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://www.sufi-universal.be
• Sühreverdî, Ebû Hafs. Gerçek Tasavvuf: Avarifü’l-Mearif. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand Yayınevi, 2010.
• Standage, Tom. The Victorian Internet: The Remarkable Story of the Telegraph and the Nineteenth Century’s On-line Pioneers. New York: Walker & Company, 1998.
• Piraino, Francesco. “Between real and virtual communities: Sufism in Western societies and the Naqshbandi Haqqani case”. Social Compass 63/1 (2016), 1-16.
• Tanhan, Abdurrahim - Erin, Abdulvehap. “Online Seslifoto (OSF) Yöntemiyle Üniversite Öğrencilerinin Tasavvuf Anlayışını Keşfetmek”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 34 (2023), 246-273.
• Tasavvuf Kütüphanesi. “Tasavvuf Kütüphanesi Web Arşivi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://archive.org/details/tasavvuf-kutuphanesi
• The Threshold Society - Mevlevi Sufi Order. “The Threshold Society Resmî Web Sitesi”. Erişim 08 Temmuz 2025. https://sufism.org/
• Tosun, Necdet. “Nakşibendiyye”. Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 32/342-343. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Tosun, Necdet. “Râbıta”. Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 37/378 İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Uludağ, Süleyman. “Sohbet”. Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 37/350-351. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Waheed, Usman vd., “Exploring Sufi Practices on Social Media: Distortions and Complexities in Contemporary Pakistan”. Jurnal Sosiologi Reflektif 2/18 (2024), 317-344.
• Yandım, Doğukan. “Covid-19 Kapsamında Kullanılan Dijital Veri Gözetimi Uygulamalarının Distopyalar Üzerinden Değerlendirilmesi”. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 11/2 (2022), 352-376.
• Yılmaz, H. Kamil. Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
• Yigit, Kemal - Ayata, Faruk. “Bulut Bilişim Mimarisi ve Güvenliği”. Bilgisayar Bilimleri Dergisi 9/1 (2024).