İslâm Öncesi Medeniyetlerde Yer Alan Mitik Ögelerin Hz. Havva Tasvirlerinde Tezahürü

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 509 - 532, 15.12.2025

Belkıs Doğan

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1775012

https://izlik.org/JA45NT78KR

Öz

Mitolojik öyküler, tarih boyunca sanatın başlıca konuları arasında yer almıştır. Antik uygarlıklardan günümüze ulaşan ve modern dünyada sanat eseri olarak nitelendirilen yapıtların neredeyse tamamı, icra edildikleri dönemin inanç dünyasının birer tasviridir. Antik devirlere ait materyal dikkatle tetkik edildiğinde mitolojik anlatılar ile semavî dinlerin ortaya koyduğu sanat arasında somut bir irtibat gözlenmektedir. Söz konusu müşterek anlatılardan biri, bu çalışmaya konu olan “Cennetten Çıkarılma” hadisesidir. Kur’ân-ı Kerîm’de yalın bir biçimde anlatılan kıssa, Kısâsü’l-Enbiyâ, Zübdetü’t-Tevârih, Hadîkatü’s-Süedâ, Falnâme gibi edebî literatürde İslâm öncesi kaynaklardan edinilen bilgilerle teferruatlı bir anlatıma konu olmuştur. İslâm öncesi kitabî kültürden tevarüs edilen etkiler, tasvirlere de sirayet etmiştir. Makalede tasvir sanatının temel konularından “Yasak Meyve ve Cennetten Çıkarılma” sahnelerinde Hz. Havva ve onun etrafında teşekkül eden kompozisyon, İslâm öncesi mitik ögeler bakımından incelenmiştir. Cennetten çıkarılmaya sebep olan fiil Kur’ân’da, Hz. Âdem ve Havva’ya müştereken izafe edilmiş olmasına karşın, tasvirlerde yasak meyvenin Havva’nın elinden Âdem’e sunulması, figürlerin giyinik veya yarı çıplak tasvirleri, örtünmede kullanılan incir yaprakları, kutsiyet ifadesi hâleler, şeytanın betimlenme biçimi, yasak meyvenin türü, yılan, ejder ve tâvus figürleri İslâm öncesi etkilerin izlerine işaret eden bulgulardır. Çalışma, İslâm sanatının özgün motiflerini, ona nüfuz eden tesirlerden ayırabilmenin yanı sıra Havva figürü özelinde İslâm dininin kadına bakışını etkileyen İslâm öncesi düşünce kalıplarını ortaya koymayı amaçlamakta ve bu yönüyle disiplinlerarası bir yaklaşımı temel almaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Sanatı , Mitoloji , Tasvir , Cennetten Çıkarılma , Hz. Havva

The Reflection of Mythical Elements from Pre-Islamic Civilizations in the Depictions of Hawwa/Eve

https://izlik.org/JA45NT78KR

Öz

Mythological narratives have long constituted core themes in art throughout history. Almost all works from ancient civilizations that survive today and are regarded as artworks in the modern sense reflect the belief systems of their time. A close examination of material remains from antiquity reveals a concrete link between mythological traditions and the art shaped within revealed religions. One of these shared narratives is the “Expulsion from Paradise,” which forms the subject of this study. In the Qur’an, the story is related in a concise manner; however, in literary works such as Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ, Zubdat al-Tavārīkh, Ḥadīqat al-Suʿadāʾ, and Falnāmeh, it appears with greater detail, enriched by information inherited from pre-Islamic sources. These influences also permeated visual representations. This article examines the figure of Eve and the compositions formed around her in depictions of “The Forbidden Fruit and the Expulsion from Paradise,” with particular focus on pre-Islamic mythic elements. Although the Qur’an attributes the transgression equally to Adam and Eve, artistic depictions frequently portray Eve offering the forbidden fruit to Adam. Other elements ‒such as fully or partially clothed figures, the use of fig leaves for covering, halos symbolizing sanctity, portrayals of Satan, the type of the forbidden fruit, and the presence of serpent, dragon, or peacock motifs‒ indicate traces of pre-Islamic influence. The study seeks to distinguish original Islamic motifs from external elements and, through the figure of Eve, to reveal how pre-Islamic thought patterns influenced Islamic views of women. In this respect, it adopts an interdisciplinary approach.

Anahtar Kelimeler

Islamic Art , Mytology , Taswir , The Expulsion from Paradise , Hawwa/Eve

Kaynakça

• Avcı, Neslihan. “Yaratılış Mitlerinde Rakibeler: Tanrının Özgür Kızı Lilith, Günahkâr Havva ve Ehl-i Beyt Soyu Güruh-ı Naci”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 41/1 (2024), 262-273.
• Baring, Anne - Cashford, Jules. The Myth of the Goddess: Evolution of an Image. London-New York: Penguin Books, 1993.
• Batuk, Cengiz. “Âdem ve Havva’nın Kitabı: Eski Ahit Apokrifasında Âdem ve Havva’nın Hayatı”. Hitit Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/10 (2006), 51-96.
• Blyth, Caroline - Colgan, Emily. “Sex, Lies, and Dısobedıence Eve in the Evangelical Christian Imagination”. The Routledge Companion to Eve. 208-229. London-New York: Routlegde, 2024.
• Boardman, John. Yunan Sanatı. İstanbul: Homer Kitabevi, 2005.
• Campbell, Joseph. The Masks of God III- Occidental Mytology. New York: Penguin Books, 1976.
• Can, Şefik. Klasik Yunan Mitolojisi. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 4. Basım, 1994.
• Can, Şefik. Klasik Yunan Mitolojisi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2015.
• Cereti, Carlo. “GAYŌMARD”. Encyclopædia Iranica (online edition), 2015. http://www.iranicaonline.org /articles/gayomard
• Doğan, Belkıs. Antik Devirden İslamiyete Sanat ve Tasavvufta Semboller. İstanbul: Kapı Yayınları, 2024.
• Doğan, Belkıs. “İslâm Öncesi Dönemden İslâm Sanatına Terazi Motifi ve Anlamları”. Erdem 83 (2022), 31-72.
• Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberî. Taberî Tefsiri. çev. Kerim Aytekin - Hasan Karakaya. İstanbul: Hisar Yayınevi, 1996.
• Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi I. çev. Ali Berktay. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2017.
• Erhat, Azra. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 28. Basım, 2021.
• Eryılmaz, Fatma Sinem. “From Adam to Süleyman Visual Representations of Authority in ʿĀrif’s Shāhnāma-yi Āl-i ʿOs̱mān”. Writing History at the Ottoman Court: Editing the Past, Fashioning the Future. 100-127. Bloomington: Indiana University Press, 2013.
• Frankfort, Henri. The Art and Architecture of the Ancient Orient. Middlesex: Penguin Books, 1954.
• Günal, Tuğba. “Ontolojik Statüsü Açısından Kadın”. Düşüncede Müslüman Kadın. ed. Feyza Betül Köse. 39-58. İstanbul: Ensar Yayınları, 2021.
• Hadromi-Allouche, Zohar. “Hawwa: Eve in Medieval Islamic Sources”. The Routledge Companion to Eve. ed. Caroline Blyth - Emily Colgan. 88-108. London-New York: Routlegde, 2024.
• Hansen, William. Yunan ve Roma Mitolojisi. çev. Ümit Hüsrev Yolsal. İstanbul: Say Yayınları, 2018.
• Hooke, Samuel Henry. Ortadoğu Mitolojisi. çev. Adam (Alaeddin) Şenel. Ankara: İmge Kitabevi, 1993.
• Issa, Islam. “Uncovering ‘Islamic Art’: al-Birūnī and the Ilkhanid Miniatures”. Çankaya University Journal of Humanities and Social Sciences 18/1 (2024), 157-162.
• İbn Kesir. Hadislerle Kur’an-ı Kerîm Tefsiri. çev. Bekir Karlığa - Bedrettin Çetiner. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1985.
• Karataş, Ahmet. “Türk-İslam Kültür ve Edebiyatında Kısas-ı Enbiyâ Türü”. Diyanet İlmi Dergi 49/3 (2013), 113-126.
• Kitab-ı Mukaddes. Erişim 12 Haziran 2025. https://www.kitabimukaddes.com/
• Kramer, Samuel N. Sümer Mitolojisi. çev. Hamide Koyukan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1999.
• Kur’ân Yolu. Erişim 18 Mayıs 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/Tefsir/
• Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Cami’ li-ahkami’l-Kur’an. çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Buruc Yayınları, 2001.
• Massumeh, Farhad - Bağcı, Serpil. Falnama: The Book of Omens. Washington D.C.: Smithsonian Institution, 2009.
• Mertoğlu, M. Suat. “Sa‘lebî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/28-29. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Özaltın, Fatma Nilhan - Özkartal, Mehmet. 16. ve 17. Yüzyıl Osmanlı ve Batı Resim Sanatında Yaratılış Tasvirleri. Ankara: Gece Kitaplığı, 2022.
• Özaltın, Fatma Nilhan - Özkartal, Mehmet. “Osmanlı ve Batı Resim Sanatında Yaratılış ve Cennetten Kovulma Tasvirlerinin İncelenmesi”. SDÜ ART-E Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi 14/28 (2021), 753-774.
• Parks, Sara. “Because of Her We All Die: Eve in Early Jewish and Early Christian Reception”. The Routledge Companion to Eve. ed. Caroline Blyth - Emily Colgan. 40-59. London-New York: Routlegde, 2024.
• Rabguzi, Nasırü’d-din Burhanü’d-din. Kısasü’l-Enbiyâ. ed. Aysu Ata. Ankara: TDK Yayınları, 1997.
• Richter, Gisela M.A. A Handbook of Greek Art. London: Phaidon Press, 2. Basım, 1960.
• Sa‘lebî’, Ebû İshak Ahmed b. Muhammed. Kitâbu Kasasü’l-Enbiya (Arâ’isü’l-Mecâlis). Kahire: el-Matbaatü’l-Behiyye, 1301.
• Smith, George. The Chaldean Account of Genesis. New York: Scribner, Armstrong & Co., 1876.
• Smith, Jane I. - Haddad, Yvonne Y. “Havva: İslâmî Kadın İmajı”. çev. Yasin Aktay. İslâmî Araştırmalar 6/1 (1992), 64-71.
• Şahin Utku, Nihal. “Antik Çağ’dan İslâm’a Kadın - Tarihî Bir Perspektif”. Kadın Olmak: İslâm, Gelenek Modernlik ve Ötesi. ed. H. Şule Albayrak. 115-173. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.
• Şengül, İdris. Kur’an Kıssalarının Tarihi Değeri: Tarihi, Mahiyeti, Hikmeti, Belagati, Tekrar Sebebi. Ankara: OTTO Yayınları, 2019.
• The Apocalypse of Moses. Erişim 14 Eylül 2025. https://www2.iath.virginia.edu/anderson/vita/english/ vita.gre.html
• Tuksal, Hidayet Şefkatli. Kadın Karşıtı Söylemin İslam Geleneğindeki İzdüşümleri. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2006.
• Turan, Hayrunnisa. Fuzûlî’nin Hadîkatü’s-Süedâ’sında Yer Alan Minyatürler. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• Tümer, Günay. “Arâisü’l-Mecâlis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/265-266. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Ünal, Asife. “Yahudi Geleneğinde Kadının Yaratılışı ve Lilit Efsanesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (2017), 103-115.
• Vita Adae et Evae. Erişim 14 Eylül 2025. https://www2.iath.virginia.edu/anderson/vita/english/vita. lat.html
• Wolkstein, Diane - Kramer, Samuel Noah. Inanna-Queen of Heaven and Earth. New York: Harper and Row Publishers, 1983.
• Yadsıman, Hakkı Şah. “Yılan, Havva, Adem Arasında Geçen Olaylara İslam ve Yahudı̇lı̇ğı̇n Bakışı”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/34 (2011), 9-35.
• Yahuda, Abraham Shalom. Accuracy of the Bible. New York: E.P. Dutton amp Co., Inc, 1935.
• Yazıcı, Tahsin. “Ârifî Fethullah Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/371-373. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Yıldırım, Nimet. İran Mitolojisi: Kökenleri, Kaynakları, Ana Temaları. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2018.
• Zingsem, Vera. Lilith: Adem’in İlk Karısı. çev. Devrim Doğan Yüzer. İzmir: İlya Yayınevi, 2007.