İslâm Öncesi Medeniyetlerde Yer Alan Mitik Ögelerin Hz. Havva Tasvirlerinde Tezahürü

Mitolojik öyküler, tarih boyunca sanatın başlıca konuları arasında yer almıştır. Antik uygarlıklardan günümüze ulaşan ve modern dünyada sanat eseri olarak nitelendirilen yapıtların neredeyse tamamı, icra edildikleri dönemin inanç dünyasının birer tasviridir. Antik devirlere ait materyal dikkatle tetkik edildiğinde mitolojik anlatılar ile semavî dinlerin ortaya koyduğu sanat arasında somut bir irtibat gözlenmektedir. Söz konusu müşterek anlatılardan biri, bu çalışmaya konu olan “Cennetten Çıkarılma” hadisesidir. Kur’ân-ı Kerîm’de yalın bir biçimde anlatılan kıssa, Kısâsü’l-Enbiyâ, Zübdetü’t-Tevârih, Hadîkatü’s-Süedâ, Falnâme gibi edebî literatürde İslâm öncesi kaynaklardan edinilen bilgilerle teferruatlı bir anlatıma konu olmuştur. İslâm öncesi kitabî kültürden tevarüs edilen etkiler, tasvirlere de sirayet etmiştir. Makalede tasvir sanatının temel konularından “Yasak Meyve ve Cennetten Çıkarılma” sahnelerinde Hz. Havva ve onun etrafında teşekkül eden kompozisyon, İslâm öncesi mitik ögeler bakımından incelenmiştir. Cennetten çıkarılmaya sebep olan fiil Kur’ân’da, Hz. Âdem ve Havva’ya müştereken izafe edilmiş olmasına karşın, tasvirlerde yasak meyvenin Havva’nın elinden Âdem’e sunulması, figürlerin giyinik veya yarı çıplak tasvirleri, örtünmede kullanılan incir yaprakları, kutsiyet ifadesi hâleler, şeytanın betimlenme biçimi, yasak meyvenin türü, yılan, ejder ve tâvus figürleri İslâm öncesi etkilerin izlerine işaret eden bulgulardır. Çalışma, İslâm sanatının özgün motiflerini, ona nüfuz eden tesirlerden ayırabilmenin yanı sıra Havva figürü özelinde İslâm dininin kadına bakışını etkileyen İslâm öncesi düşünce kalıplarını ortaya koymayı amaçlamakta ve bu yönüyle disiplinlerarası bir yaklaşımı temel almaktadır.

Mythological narratives have long constituted core themes in art throughout history. Almost all works from ancient civilizations that survive today and are regarded as artworks in the modern sense reflect the belief systems of their time. A close examination of material remains from antiquity reveals a concrete link between mythological traditions and the art shaped within revealed religions. One of these shared narratives is the “Expulsion from Paradise,” which forms the subject of this study. In the Qur’an, the story is related in a concise manner; however, in literary works such as Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ, Zubdat al-Tavārīkh, Ḥadīqat al-Suʿadāʾ, and Falnāmeh, it appears with greater detail, enriched by information inherited from pre-Islamic sources. These influences also permeated visual representations. This article examines the figure of Eve and the compositions formed around her in depictions of “The Forbidden Fruit and the Expulsion from Paradise,” with particular focus on pre-Islamic mythic elements. Although the Qur’an attributes the transgression equally to Adam and Eve, artistic depictions frequently portray Eve offering the forbidden fruit to Adam. Other elements ‒such as fully or partially clothed figures, the use of fig leaves for covering, halos symbolizing sanctity, portrayals of Satan, the type of the forbidden fruit, and the presence of serpent, dragon, or peacock motifs‒ indicate traces of pre-Islamic influence. The study seeks to distinguish original Islamic motifs from external elements and, through the figure of Eve, to reveal how pre-Islamic thought patterns influenced Islamic views of women. In this respect, it adopts an interdisciplinary approach.