Sihrin Varoluşsal Gerçekliği Meselesi ve Kur’an’ın Tedrîcen Gerçekleştirdiği Dönüşüm

Yıl 2025, Cilt: 27 Sayı: 2, 533 - 549, 15.12.2025

Sevim Gelgeç

https://doi.org/10.17335/sakaifd.1776272

https://izlik.org/JA44XC25YB

Öz

Bu çalışma, Kur’an’ın tevhid inancını tesis etme sürecinde, büyü, sihir ve sihirbazlık gibi toplumsal algılara dair unsurların nasıl ele alındığını incelemektedir. Kur’an, muhataplarına yalnızca Allah’a kulluk bilinci kazandırmakla kalmamış, aynı zamanda varlığa bütüncül bir bakış açısı sunarak tevhid ekseninde bir dünya görüşü inşa etmiştir. Araştırmada nitel içerik analizi yöntemi uygulanmış, özellikle Mekke ve Medine dönemi ayetleri ile klasik tefsir kaynakları, nüzul süreci ve tedricilik ilkesi bağlamında değerlendirilmiştir. Metodolojik olarak, Kur’an’ın sihir ve sihirbazlık gibi unsurları hem toplumsal hafıza hem de muhatapların zihinsel kodları çerçevesinde nasıl konumlandırdığı somut örnekler üzerinden incelenmiştir. Bulgular, Kur’an’ın söz konusu unsurları tevhid perspektifiyle tedrici bir yöntemle ele aldığını göstermektedir. Mekke ve Medine dönemlerinde hem peygamberlerin hem de muhatapların algısı, sihir ve sihirbazlık konularının gerçekliği ve etkileri üzerinden şekillendirilmiştir. Kur’an, sihirbazları Allah’a sığınılması gereken süflî varlıklar olarak takdim etmiş; onların varlık ve yetkilerinin, tevhid inancına sahip mü’min üzerinde etkisi olmadığını vurgulamıştır. Ayrıca toplumsal algıların dönüştürülmesi, bilinç yenilenmesi ve şahsî sorumluluk bilincinin güçlendirilmesi, bireyin özgür iradesi ve tevhid bilinci ile doğrudan ilişkilendirilmiştir. Çalışma, Kur’an’ın tevhid mesajını iletirken toplumsal hafızadaki karanlık unsurları tedrici yöntemle konumlandırdığını ve böylece mü’min şahsiyetin özgürleşmesini sağladığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışmada, Kur’an’ın tedricilik yöntemi, toplumsal hafıza, sihir algısı ve tevhid inancı etkileşimleri analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Sihir , Tevhid , Tedricilik , Dönüşüm

The Issue of the Existential Reality of Magic and the Transformation Gradually Brought About by the Qurʾān

https://izlik.org/JA44XC25YB

Öz

This study examines how elements related to social perceptions such as sorcery, magic, and magical practices are addressed in the process of establishing the belief in monotheism in the Qurʾān. The Qurʾān not only instilled in its audience an awareness of servitude to Allah, but also presented a holistic view of existence, constructing a worldview centred on monotheism. Qualitative content analysis was applied in the research, with particular emphasis on verses from the Meccan and Medinan periods, classical exegetical sources, the process of revelation, and the principle of gradualism. Methodologically, concrete examples were used to examine how the Qurʾān positions elements such as magic and sorcery within the framework of both social memory and the cognitive frameworks of its addressees. The findings show that the Qurʾān addresses these elements gradually from a monotheistic perspective. During the Meccan and Medinan periods, the perceptions of both the prophets and their audience were shaped by the reality and effects of magic and sorcery. The Qurʾān presents sorcerers as inferior beings from whom one must seek refuge in Allah; it emphasises that their existence and authority have no effect on believers who possess the belief in tawḥīd. Furthermore, the transformation of social perceptions, the renewal of consciousness, and the strengthening of personal responsibility are directly linked to the individual's free will and awareness of tawhid. The study reveals that while conveying the message of monotheism, the Qurʾān gradually positions the dark elements in the collective memory, thereby enabling the liberation of the believer's personality. In this context, the study analyses the interactions between the Qurʾān's gradual approach, collective memory, the perception of magic, and the belief in monotheism.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Magic , Monotheism , Gradualism , Transformation

Kaynakça

• Akarslan, İsmail. İslam’da Sihir. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
• Akgün, İbrahim. Kur’an’da Sihir Kavramı. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
• Akyüz, Erdoğan. Sihir Geleneği ve Kur’an’da Sihir Kavramı. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Atılgan, Kenan Yusuf. “İslam’ın Temel Kaynakları Işığında Sihrin Hakikati, Din ve Bilim”. Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 7/2 (2024), 297-314.
• Bâş, Hasan. Mevkifu’l-İslâm mine’s-Sihri ve’l-Hurâfe. b.y.: y.y., 1993.
• Bebek, Adil. “Ana Kaynaklara Göre Sihir, Kur’an Mesajı”. İlmi Araştırmalar Dergisi 1/9 (1998), 61-65.
• Budak, Mine. Kur’an-ı Kerim’de Geçen Harut Marut Kıssasının Sihir ve Meleklerin Masumiyeti Bağlamında Değerlendirilmesi. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Burge, Stephen R. “The Demystification of Magic in the Tafsîr al-Manâr: An Analysis of the Exegetical and Homiletic Devices Used in the Discussion ‘Mabḥath al-siḥr wa-Hârût wa-Mârût”. The Institute of Ismaili Studies 12/9 (2021).
• Câbirî, Muhammed Âbid. Fehmu’l-Kuran. çev. Muhammed Coşkun. 3 Cilt. İstanbul: Mana Yayınları, 2017.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık Kemhâvî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabiyye, 1992.
• Coşkun, Muhammed. Kur’an Yorumunda Sîret Nüzul İlişkisi. İstanbul: Fikir Yayınları, 2014.
• Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîru’l-Hadîs. 10 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabiyye, 1963.
• Dindi, Emrah. Kur’an’da İslam Öncesi Kültür Nassın Olguyla Diyalektik İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu, 2017.
• Dindi, Korkut. İslam Öncesi Arapların Düşünce Dünyasında Cin ve Şeytanın Yeri. ed. Mahfuz Söylemez. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
• Düzenli, Yaşar. “Haberlerde Tedricilik ve Cinlerin Kulak Hırsızlığı Meselesi”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2010), 125-154.
• Düzenli, Yaşar. Üslub ve Semantik Açıdan Kur’an ve Şefaat. İstanbul: Pınar Yayınları, 2006.
• Ebû Muhammed Abdi’l-Hak b. Ğalib b. Abdurrahmân b. Temâm, İbn Atiyye. el-Muharraru’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Aziz. thk. Abdusselâm Abduşşâfî. 6 Cilt. Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
• Esed, Muhammed. Kur’an Mesajı. çev. Cahit Koytak - Ahmet Ertürk. 3 Cilt. İstanbul: İşaret Yayınları, 1997.
• Fidan, Ayşenur. “Kur’ân’da Geleceğe Dair Gaybî Haberler: el-İsra 17/79, er-Rûm 30/1-5 ve el-Fetih 48/27. Ayetleri”. Bilimname 38 (2019), 835-862.
• Gezer, Süleyman. “İnşa ve Haber Bağlamında Kur’an Dilinin Yapısı”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (2007), 135-153.
• Hamad, Muhammed b. İbrâhîm. Kitâbü’s-Sihr Beyne’l-Mâdî ve’l-Hâdır. Suudi Arabistan: Câmiatü’l-Kasîm, 2006.
• Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. 2 Cilt. İrfan Yayımcılık, 1991.
• Hurşîd, Şîrîn Lebîb. es-Sihru ve’l-Kitâbetü Beyne’l-Vâki‘ ve’l-Hayâl. Beyrût-Lübnân: Külliyetü’l-İmâm el-Evzâî, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
• İbn Habîb, Ebû Cafer Muhammed. el-Muhabber. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 2009.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddimetu İbn Haldûn. thk. Abdullâh Muhammed Dervîş. 2 Cilt. Dimeşk: Dâru Ya’rub, 2004.
• İbn Hemmâm, Ebu Bekr Abdurrezzâk es-San´ânî. el-Musannef. 10 Cilt. Kahire: Dâru’t-Ta’sîl, 2. Basım, 1437.
• İbn Kesîr, Ebu’l Fidâ İsmâîl. Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Ğad el-Cedîd, 2007.
• Karadaş, Cağfer. “Büyü ve Din -İslâmî Nokta-i Nazardan Bir Değerlendirme”. Usul İslam Araştırmaları 1/1 (2004), 111-135.
• Kaya, Aydın. Kur’an’da Mâhiyet Açısından Sihir-Mucize Karşılaştırması. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2025.
• Kılıç, Cevdet. “Sistematik Felsefi Düşünce Öncesi Mitoloji, Büyü ve Dinler’de Varlık Düşüncesi”. Fırat İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (2008), 37-50.
• Kurtûbî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmiu li Ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Berdûnî. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1964.
• Kutub, Seyyid. fi Zılâli'l-Kur’ân. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1991.
• Mevdûdî, Ebu’l-Â’lâ. Tefhîmu’l-Kur’an. thk. Muhammed Han Kayani. 7 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, ts.
• Ocak, Ahmet Yaşar. Tarihten Teolojiye: İslam İnançlarında Hz. Ali. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
• Öztürk, Mustafa. Kıssaların Dili. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
• Palabıyık, M. Hanefi. “İslam Öncesi Arap Düşüncesinde Din ve Din Adamı Algısı". Cahiliye Araplarının Uluhiyet Anlayışı. ed. Mahfuz Söylemez vd. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
• Râğıb el-İsfehânî, Ebu’l-Kâsim Hüseyn b. Muhammed b. Mufaddal. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Seeyid Keylânî. Beyrut: Dâru’l-mearif, ts.
• Râzî, Ebû Abdillâh Fahreddîn Muhammed b. Ömer Fahreddîn. Mefâtihu’l-Ğayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1999.
• Reşîd Rızâ, Muhammed. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Hakîm (Tefsîru’l Menâr). 12 Cilt. Kahire: el-Hey’etu’l- Mısrıyyetü’l- Âmmei li’l- Kitâb, 1990.
• Şimşir, Muhammet Salih. Antik Mısır Dininde Kahinlik, Sihir ve Büyü. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
• Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân an Te’vili Âyi’l-Kur’ân. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 8 Cilt. Beyrut: Müessesetü’-Risâle, 1993.
• Tanyu, Hikmet. “Büyü”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/501-506. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
• Zadeh, Travih. “The Cambridge History of Magic and Magic, Marvel, and Miracle in Early Islamic Thought”. Magic and Witchcraft in the West from Antiquity to the Present. ed. David J. Collins, S.J. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.
• Zemahşerî, Ebu’l Kâsım Muhammed b. Ömer b. Ahmed. el-Keşşâf an Hakâiki Gavâmidı’t-Tenzîl ve Uyûni’l-Ekâvîl fî Vucûhi’t-Te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Arabî, 1986.
• Zeyveli, Hikmet. “Kur’an Dilinin özellikleri”. 2. Kur’an Sempozyumu. Ankara: Bilgi Vakfı Yayınları, 1996.