Varaka b. Nevfel Şiirlerinde Edebî Üslup ve Tema

Yıl 2025, Sayı: 12, 74 - 101, 15.12.2025

Hüseyin Polat

https://doi.org/10.47169/samer.1776387

Öz

Bu çalışma, Cahiliyenin son dönemlerinde yaşayıp Hz. Peygamber (sav) ile de görüşen fakat Müslüman olup olmadığı tartışmalı olan Varaka b. Nevfel’i ve edebi yönünü ele almaktadır. Mekke’de Hanîf diye bilinen kimselerden biri olan Varaka, hayatını hak dini bulma uğruna yaşamış bir kişi olarak görünmektedir. Putperest bir toplum içinde yaşadığı halde, o dönemde var olan semavi dinlerin kitaplarını okuyup anlayabilmek için değişik diller öğrenmeye çalışmış, farklı dinlerin kutsal kitaplarını incelemiş, onların âlimleriyle görüşmek için seyahatler gerçekleştirmiştir. Hz. Muhammed (sav)’e vahyin gelmeye başladığı ilk dönemlerde hayattaydı. Hz. Hatice’nin tavsiyesi ile Hz. Peygamber (sav)’in ilk vahyin gelişi esnasında yaşadıklarını bizzat kendisinden dinleyince diğer semavi din mensuplarının geleceğini haber verdikleri ahir zaman peygamberi olduğunu söylemiş ve davetini açıkladığı zamana kadar yaşadığı takdirde kendisine güçlü bir şekilde destek vereceğini ifade etmiştir. Daha önce de şiir ve kasideler nazmeden Varaka, Hz. Peygamber (sav)’i dinledikten sonra hayatının sonuna kadar, söylediği bütün şiirlerde Hz. Muhammed’in son peygamber olduğunu, peygamberliğini ilan etmesini hasretle beklediğini ve tevhit inancını gerçekten edebî bir üslupla dile getirmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Edebiyatı , Varaka b. Nevfel , Şiir , Tahlil , Kaside

The Literary Style and Themes in the Poems of Waraqa b. Nawfal

Öz

This study examines Waraka b. Nawfal, who lived during the late Jāhiliyyah period, met the Prophet Muhammad, yet whose conversion to Islam remains a subject of debate, with particular focus on his literary dimension. Waraka, one of the individuals in Mecca known as ḥanīf, appears to have devoted his life to the pursuit of the true religion. Although he lived within a polytheistic society, he sought to learn various languages in order to read and understand the scriptures of existing revealed religions, studied their sacred texts, and traveled to consult with their scholars. He was alive at the time when revelation first began descending upon the Prophet Muhammad. Upon the advice of Khadīja, Waraka personally listened to the Prophet’s account of his initial encounter with revelation. He then affirmed that Muhammad was the awaited eschatological prophet foretold in previous scriptures, and expressed his wish to live until the time of Muhammad’s public proclamation so that he might support him with unwavering strength. Prior to this, Waraka had composed poetry and odes; after meeting the Prophet, however, all of his subsequent verses conveyed—through a refined literary style—that Muhammad was the final messenger, that he longed for the announcement of his prophethood, and that he ardently upheld the belief in divine oneness.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Literature , Waraka b. Nawfal , Poetry , Analysis , Qasida

Kaynakça

• Ahmed b. Fâris, Ebu’l-Huseyn el-Kazvînî. Muʿcemu mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdusselâm Hârûn. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1399/1979.
• Ahmed b. Fâris, Ebu’l-Huseyn el-Kazvînî. Mucmelu’l-luğa. thk. Zuheyr Sultân. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1406/1986.
• Ahmed Tîmûr Paşa. Lehecâtu’l-Arab. İngiltere: Muessesetu Hindâvî, 2019.
• Ahfeş Esğar, Ebu’l-Mehâsin ʿAlî b. Süleymân. İhtiyâreyn. thk. Fahru’d-Dîn Kabâve. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1404/1984.
• Âkûb, Îsâ. Mûsîka’ş-şiʿri’l-Arabî. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Âlûsî, Mahmud Şukrî. Bulûğu’l-ereb fî maʿrifeti ahvâli’l-Arab. thk. Muhammed Behcet el-Eserî. Beyrut: Mektebetu Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Atîk, Abdulaziz. İlmu’l-meʿânî. Beyrut: Dâru’n-Nahda, 1430/2009.
• Azîz Huseyn, Ğassân. Varaka b. Nevfel mubeşşiru’r-rasûl. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
• Bağdadî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Habîb. el-Munemmek fî ahbâri Kureyş. thk. Hurşîd Farûk. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1985.
• Bağdâdî, Abdulkadir b. Umer, Hazânetü’l-edeb ve lubbu lubâbi’l-Arab. thk. Abdusselâm Hârûn. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1418/1997.
• Beğavî, Ebu’l-Kasım Abdullâh b. Muhammed. Muʿcemu’s-sahâbe. thk. Muhammed el-Ceknî. Kuveyt: Dâru’l-Beyân, 2000.
• Bekrî, Ebû Ubeyd Abdullâh b. Abdulazîz. Muʿcemu mâ’stuʿcime min esmâʾi’l-bilâd ve’l-mevâdiʿ. Beyrut: Âlemü’l-Kutub, 1403.
• Bikâî, Burhânu’d-Dîn. Bezlu’n-nush ve’ş-şefeka li’t-taʿrîf bi-suhbeti’s-Seyyid Varaka. thk. Muhammed Nebîl Tarîfî. Beyrut: Dâru’l-Fikr el-Arabî, 2003.
• Câhız, Amr b. Bahr. el-Hayevân. thk. Muhammed Bâsıl Uyûnu’s-Sûd –Abdusselâm Hârûn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
• Cevâd Alî. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. Bağdat: Menşûrâtu Câmiati Bağdad, 1993.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâʿîl b. Hammâd. Tâcu’l-luğa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• Diyârbekrî, Hüseyin b. Muhammed. Târîhu’l-hamîs fî ahvâli enfesi’n-nefîs. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
• Ezrakî, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Abdullâh. Ahbâru Mekke. thk. Ruşdî Mahlas. Beyrut: Dâru’l-Endelus, 1403/1983.
• Ferâhîdî, el-Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-Ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî – İbrâhîm es-Semerrâî. Kahire: Dâru’l-Hilâl, ts.
• Hamevî, Ebû Abdillah Şihâbu’d-Dîn Yâkût b. Abdullah. Muʿcemu’l-Buldân. Beyrut: Dâru Sâdir, 1995.
• Hârizmî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Abbâs. el-Emsiletu’l-muvellede. Ebûzabî: el-Mucemmau’s-Sekâfî, 1424.
• Hâşimî, Ahmed b. İbrâhîm b. Mustafa. Cevâhiru’l-belâğa fî’l-meʿânî ve’l-beyân ve’l-bedîʿ. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, ts.
• İbn Dureyd. Cemheratu’l-Luğa. thk. Remzî Munîr Baʿlebekkî. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
• İbn Ebî Usaybiʿa, Ebu’l-Abbâs Ahmed b. el-Kâsim. Uyûnu’l-enbâʾ fî tabakâti’l-etıbbâʾ. thk. Nezzâ Rıdâ. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayâ, ts.
• İbn Ebî’d-Dunyâ, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed. İstiʿnâʿu’l-maʿrûf. thk. Muhammed Yusuf. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2002.
• İbn Evs et-Tâî, Ebû Temmâm Habîb. el-Hamâse. thk. Abdülazîz el-Meymenî er-Racakutî. Kahire: Dâru’l-Maʿârif, ts.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebu’l-Fadl Ahmed b. Alî. Fethu’l-Bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhibbuddîn el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1379.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed. Cemheretu Ensâbi’l-Arab. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1403/1983.
• İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail el-Kureşî ed-Dımeşkî. Sîretu İbn Kesîr. thk. Mustafa Abdu’l-Vahid. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1976.
• İbn Sellâm, Ebû Abdillâh Muhammed. Tabakâtu fuhûli’ş-şuʿarâʾ. thk. Mahmud Şâkir. Cidde: Dâru’l-Medenî, ts.
• İbn Sînâ, el-Huseyn b. Abdullâh. el-Kânûn fi’t-Tıbb. thk. Muhammed Emîn ed-Danâvî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1420/1999.
• İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Ebu’l-Ferec Abdurrahmân. el-Muntazam fî târîhi’l-umem ve’l-mulûk. thk. Muhammed Atâ – Mustafa Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1412/1992.
• İrâkî, Ebu’l-Fadl Zeynu’d-Dîn Abdurrahîm. Tarhu’t-tesrîb fî şerhi’t-Takrîb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
• İsfahânî, Ebu’l-Ferec Alî b. el-Huseyn. el-Eğânî. thk. Semîr Câbir. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İsfahânî, Râgıb. el-Muredât fî ğarîbi’l-Kurʾân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 1412.
• Kelbî, Ebu’l-Munzir Hişâm b. es-Sâʾib. Cemheretu’n-neseb. thk. Nacî Hasen. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1407/1986.
• Kureşî, ez-Zubeyr b. Bekkâr. Cemheretu nesebi Kureyş ve ahbârihâ. thk. Mahmud Şâkir. Kahire: Matbaʿatu’l-Medenî, 1381.
• Makrîzî, Ahmed b. Ali b. Abdulkadir Ebu’l-Abbâs el-Hüseynî el-Ubeydî Takiyyuddîn. İmtâʿu’l-esmâʾ. thk. Muhammed Abdulhamîd en-Numeysî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.
• Mesʿûdî, Ebu’l-Hasen Alî b. el-Huseyn. Murûcu’z-zeheb ve meʿâdinu’l-cevher. thk. Muhyiddîn Abdulhamîd. Sayda: el-Mektebetu’l-Asriyye, ts.
• Meşe, Ramazan. “Cahiliye Dönemi Hanif Şairlerin Şiirlerine Tematik Bir Yaklaşım -Tevhid Anlayışı”. Amasya İlahiyat Dergisi 16 (Haziran 2021).
• Nevevî, Ebû Zekeriya Yahyâ b. Şeref. Tehzîbu’l-esmâʾ ve’l-luğât. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
• Râfiʿî, Mustafa Sâdık. Târîhu âdâbi’l-Arab. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1394/1974.
• Sâlim, es-Seyyîd Abdulazîz. Dirâsâtun fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. İskenderiyye: Muessesetu Şebâbi’l-Câmiʿa, ts.
• Şeyho, Luis. Şuarâu’n-Nasrâniyye. Beyrut: Matbaʿatu’l-Yesûʿiyyîn, 1890.
• Suheylî, Ebu’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullah b. Ahmed. er-Ravdu’l-enf fî şerhi’s-sîreti’n-nebeviyye. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-’Arabî, 1991.
• Suheylî, Ebu’l-Kâsım Abdurrahmân b. Abdullâh. er-Ravdu’l-enf fî şerhi’s-sîreti’n-nebeviyye li İbni Hişâm. thk. Ömer es-Selâmî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs, 1421/2000.
• Taberânî, Ebu’l-Kasım Süleymân b. Ahmed. el-Muʿcemu’l-Evsat. thk. Muhammed Ivâdullâh –Abdulmuhsin İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Harameyn, ts.
• Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Maʿârif, ts.
• Tevhîdî, Ebû Hayyân Alî b. Muhammed b. el-Abbâs. el-İmtâʿ ve’l-muʾânese. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 1424.
• Teyâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd. Musnedu Ebî Dâvûd et-Teyâlisî. thk. Muhammed et-Turkî. Kahire: Dâru Hecr, 1419/1999.
• Yemenî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Huseyn. Mudâhatu emsâli Kelîle ve Dimne bimâ eşbehehâ min şiʿri’l-Arab. thk. Muhammed Yusuf Necm. Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, ts.
• Yûsî, Nureddîn el-Hasen b. Mesʿûd. Zehru’l-ekem fi’l-emsâl ve’l-hikem. thk. Muhammed Hâcî – Muhammed el-Ehdar. Dâru’l-Beydâ: eş-Şerîketu’l-Cedîde, 1041/1981.
• Zebîdî, Muhammed b. Muhammed el-Murtazâ. Tâcu’l-Arûs. thk. Abdu’s-Settâr Ferraç. Kuveyt: Matbaʿatu Hukûmeti’l-Kuveyt, 1385/1965.
• Zubeyrî, Ebû Abdillâh el-Musʿab b. Abdillâh. Nesebu Kureyş. Kahire: Dâru’l-Maʿârif, ts.
• Zubeyrî, Ebû Abdillâh el-Musʿab b. Abdillâh. Nesebu Kureyş. thk. Evariste Levi Provençal. Kahire: Dâru’l-Maʿârif, ts.