TÜRK RESMİNDE İÇ MEKÂN BETİMLEMELERİNDEKİ OTURMA ELEMANLARININ GÖSTERGEBİLİMSEL ANALİZİ (1899-1960)

Öz

Bu çalışma, Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Türk ressamlar tarafından üretilen portre ve iç mekân temsillerinde yer alan oturma elemanlarını, biçimsel, kültürel ve simgesel açıdan incelemeyi konu almaktadır. Çalışmanın amacı, sanat eserlerinde betimlenen mobilyalar aracılığıyla, söz konusu dönemdeki yaşam biçimleri, sınıfsal ayrımları, estetik anlayışı ve modernleşme sürecini anlamaya yönelik kültürel kodları çözümlemektir. Bu doğrultuda, Türk resim sanatında modernleşme sürecine doğrudan katkı sunan üç kuşağı temsil eden Halil Paşa, Namık İsmail, İbrahim Çallı ve Şeref Akdik gibi sanatçıların 1899–1960 yılları arasında ürettikleri dokuz tablo, amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilerek göstergebilimsel çözümleme modeli ile düz-anlam ve yan-anlam düzeylerinde analiz edilmiştir. Analizler, oturma elemanlarının biçimi, malzemesi, renkleri ve mekândaki konumlandırılmasının; dönemin sosyal statü ve estetik anlayışı, kültürel modernleşme süreciyle doğrudan ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Sedir ve divan gibi geleneksel mobilyaların kolektif yaşama; koltuk ve kanepe gibi Batı kökenli hareketli mobilyaların ise bireyselleşme ve toplumsal değişim sürecine işaret ettiği tespit edilmiştir. Özellikle kadın figürlerin bu mobilyalarla kurduğu ilişkiler, ev içindeki yeni rollerini, modernleşme sürecindeki temsillerini ve kazandıkları bireysel kimliği yansıtmaktadır. Çalışma, oturma elemanlarının Türk resim sanatındaki temsilleri üzerinden kültürel kodları çözümleyerek mobilya tarihi ile sanat tarihi arasında disiplinler arası bir bağ kurmakta ve literatürdeki önemli bir boşluğu özgün bir yaklaşımla doldurmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İç mekân
• Mobilya tarihi
• Oturma elemanları
• Göstergebilim
• Türk resmi.

THE SEMIOTIC ANALYSIS OF SEATING ELEMENTS IN INTERIOR DESCRIPTIONS IN TURKISH PAINTING (1899-1960)

Öz

The present study investigates seating elements depicted in portraits and interior space representations by Turkish painters during the Late Ottoman and Early Republican periods, focusing on their formal, cultural, and symbolic dimensions. It aims to decode cultural codes related to lifestyles, class distinctions, aesthetic perceptions, and the modernization process through the furniture portrayed in these artworks. Accordingly, nine paintings produced between 1899 and 1960 by artists such as Halil Paşa, Namık İsmail, İbrahim Çallı, and Şeref Akdik — representing three generations contributing to the modernization of Turkish painting — were selected through purposive sampling and analyzed using a semiotic framework at both denotative and connotative levels. The analysis shows that the form, material, color, and spatial positioning of seating elements were closely tied to the social status, aesthetic preferences, and cultural modernization of the era. Traditional furniture such as the sedir and divan suggested collective living, while Western-origin armchairs and sofas indicated individualization and social transformation. Notably, women’s interactions with these pieces reflected their new domestic roles, their representation within the modernization process, and emerging individual identities. This research builds an interdisciplinary link between the furniture history and art history, offering an original contribution to literature.

Anahtar Kelimeler

• Interior space
• Furniture history
• Seating elements
• Semiotics
• Turkish painting.

Kaynakça

1. Aksoy, A. (2009). Batılılaşma dönemi Türk resim sanatında kadın figürü [Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
2. Aydın, D. U. (2014). Sanayi-i Nefise Mektebi ve Paris Güzel Sanatlar Okulu L’ecole Des Beaux-Arts üzerine bir değerlendirme. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (6), 74-81. https://doi.org/10.16992/ASOS.333
3. Başbuğ, F. (2010). 1914 Çallı Kuşağı’nın Türk resim sanatına etkisi. Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, (29), 371-392.
4. Başkan, S. (2005). Bazı Atatürk resimlerinden örneklerle Cumhuriyet resminde figür. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 21(63), 1045-1069.
5. Boyla, O. (2021). Mobilya tarihi. Cinius Yayınları Can, N. A. ve Gürpınar, A. (2021). Türkiye’nin mobilya tasarım tarihi, 1800-2000.
6. Turkish Online Journal of Design, Art & Communication, 11(3), 1004-1018.
7. https://doi.org/10.7456/11103100/015 Çakı, C. (2018). Roland Barthes’ın göstergebilimsel çözümlemesi ile Nazi propagandasında engelliler. SDÜ İfade, 1(2), 66-91.
8. Dağlı, Ş. (2021). Türk resminde bir sanat dehası: İbrahim Çallı. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 27(47), 489-497. https://doi.org/10.35247/ataunigsed.935291 Dalkıran, A. (2020). Şeref Akdik Resimlerinde Kadınının Toplumsal Dönüşümüne Dair Yansımalar. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 8(53), 1204-1210.

9. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-08-53-10 Demirarslan, D. (2017). 19. Yüzyıldan cumhuriyet dönemine Türk mobilya sanatı ve mobilya üretiminin gelişimi. Electronic Turkish Studies, 12(29), 179-200.
10. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.12497 Demirarslan, D. (2018). Türk yaşam kültüründe oturma mobilyasının değişimi ve gelişimi. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl:5, Sayı: 16, 71-88.
11. https://doi.org/10.16989/TIDSAD.1484 Demirarslan, D. (2019). Antik dönemde oturma mobilyasının öyküsü ve tarihsel süreçteki yansımaları. Art-e Sanat Dergisi, 12(23), 238-270.
12. https://doi.org/10.21602/sduarte.538431
13. Demir, S. A. (2019). Türk resim sanatında (1900-1950) toplumsal olguları görselleştiren yapıtların analizi [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
14. Eren, S. (2018). Erken cumhuriyet döneminde (1923-1950) Türk resim sanatına dair eleştirilere genel bir bakış. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 8(3), 707-714.
15. Ergül, F. (2022). Tarihsel süreç içerisinde Türk toplumunda oturma eyleminin ve mobilyalarının gelişim sürecinin incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü].
16. Erişti, Ö. C. (2015). Geç Dönem Osmanlı resim sanatında kadın imgesinin temsili. Moment Dergi, 2(2), 59-79. https://doi.org/10.17572/moment.409662 Giray, K. (2004). Cumhuriyet’in ilk ressamları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
17. Göker, M. (2009). Türklerde oturma elemanlarının tarihsel gelişim süreci. Journal of World of Turks, 1(1), 163-169.
18. Gökkaya, E. K. (2013). Türk resminde öncü bir isim: Nazmi Ziya Güran dönemi, hayatı, sanatı. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(1), 56-67. https://doi.org/10.14230/joiss12
19. İnaç, C. (2016). Türkiye’nin çağdaşlaşma sürecinde asker ressamların sanat eğitimine katkıları [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü].
20. Karaman, E. (2017). Roland Barthes ve Charles Sanders Peirce’in göstergebilimsel yaklaşımlarının karşılaştırılması. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi, 9(2), 25-36.
21. https://doi.org/10.17932/IAU.IAUD.13091352.2017.9/34.25-36 Karaova, M. (2021). Feyhaman Duran ve öğrencisi Ahmet Yakupoğlu’nun resim çalışmaları üzerine bir değerlendirme. Kalemişi-Türk Sanatları Dergisi, 9(19), 192-209.
22. https://doi.org/10.7816/kalemisi-09-19-07 Kaya, E. ve Proto, M. E. (2016). Erken Cumhuriyet Döneminde süreli yayınlarda mobilya (Asri evin modern mobilyaları). İstanbul Aydın Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 2(3), 61-73.
23. Kaya, G. S. ve Kılınç, Ü. (2023). Millî saraylar resim müzesi yaver ressamlar Osman Nuri Paşa, Halil Paşa, Şeker Ahmed Ali Paşa ve Hüseyin Ze kâi Paşa koleksiyonları. Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, (24), 150-191. . Keskin, C. (2014). Erken cumhuriyet dönemi Türk resminde toplumsallıktan bireyselliğe geçiş süreci. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 181(181), 87-101.
24. https://doi.org/10.20296/tsad.58077 Kılıç, E. (2002). Türk resminde sorgulama: çağdaşlaşma sorunu,”Müstakiller ve D Grubu”. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (9), 95-103.
25. Kınık, Z., Erkmen, B., Kabaş, Ö., Kınalı, E. ve Aksoy, E. (1981). Namık İsmail (1890- 1935). Reklamevi.
26. Kızgın, E. E. (2022). Türk resim sanatında İnas Sanayi-i Nefise Mektebli ressamlar. Pearson Journal, 7(18), 98-104.
27. Koç, B. M. (2022). Türk resim tarihinde askeri ressamlar dönemi ve bahriyeli ressam İsmail Hakkı Bey. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 9(2), 169–201.
28. https://doi.org/10.16985/mtad.1102283 Korur, A. (2008). Cumhuriyetin ilk on beş yılında Türk resim ve heykel sanatı (1923- 1938) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
29. Kuran, F. ve Sözüer, Z. D. (2023). Modern kadın giyiminin 1950 sonrası çağdaş Türk resminde figüratif eserler üzerinden incelenmesi. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 11(29), 165-184. https://doi.org/10.31126/akrajournal.1185579
30. Kurtoğlu, A. (1986). Mobilya stillerinin tarihi gelişimi. Journal of the faculty of forestry Istanbul University, 36(3), 70-91.
31. Mert, T. (1998). Sanayi-i Nefise Mektebi. Tarih ve Medeniyet Dergisi, 45-49. Nemutlu, Ö. (2023). İzmir araştırmaları. Ş. Çağın, Ö. Nemutlu & H. H. Durgun (Ed.). Osmanlı ressamlar cemiyeti gazetesi ve Kemal Emin Bara (s. 155-167). Kent Yayınları.
32. Okay, Y. (2024). Osmanlı’da özel bir resim mektebi ve nizamnamesi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (81), 307-320.
33. https://doi.org/ 10.51290/dpusbe.1483059 Okkalı, İ. C. (2014). Türk resminde iç mekân resimleri (1880-1950li yıllar) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
34. Okkalı, İ. C. (2017). Kıyafetlerin ve mekânların izinde: Şeref Akdik’in resimlerinde moda ve mekân çözümlemesi. Art-Sanat Dergisi, (8), 357-376.
35. Okkalı, İ. C. (2019). II. Meşrutiyet Dönemi resim sanatında nesne ve özne olarak kadın. Art-Sanat Dergisi, (11), 47-70.
36. Okuyucu, Ş. E. (2019). Erken cumhuriyet döneminde mekânsal değişimlerin popüler yayınlar üzerinden okunması: Konutta iç mekân deneyimlenmesi. Online Journal of Art & Design, 7(1), 86-131. Özel, Y. ve Ürük, Z. F. (2021). Mobilya-Biçim-Tercih. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (23), 589-600. https://doi.org/10.31590/ejosat.888726 Papila, A. (2012). Cumhuriyet döneminin Türk kimliğininin, cumhuriyet ideolojisinin oluştuğu (1923-1950) yılları arasında üretilen resimler üzerinden analizi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), 151-168.
37. Pehlivan, B. (2013). Kuşaklar bağlamında çağdaş Türk resim sanatında desen: 10x2. Akdeniz Sanat, 6(12), 106-122.
38. Şeref Akdik’ in Kendi Evinden Bir Eser (t.y.). Artium modern. 28 Nisan 2025 tarihinde https://www.artiummodern.com/urun/3422913/seref-akdik-in-kendi-evinden-muhtesem-bir-eser-seref-akdik-1902-1972-sanda adresinden erişilmiştir.
39. Şerifoğlu, Ö. F. (2014). Cumhurbaşkanlığı sanat koleksiyonu. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Yayınları Terzi, İ. (1994). Halil Paşa’nın askeri eğitim-öğretimi ve resim sanatı. Ondokuz Mayıs University Journal of Education Faculty, 9, 202-232.
40. Türker, N. Ö. ve Özkan, A. (2023). Erken Cumhuriyet dönemi maddi kültürü (1923-1950): oturma mobilyası üslupları. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 32(3), 265-280. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1400950
41. Yasa-Yaman, Z. (2012). Ankara Resim ve Heykel Müzesi. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
42. Yıldırım, E. (2015). Çallı kuşağı ve resim sanatında empresyonizm [Yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].