TÜRK MÜZİĞİ’NDE DÎVÂN FORMU ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Dîvânlar geleneksel olarak repertuvarımızda bulunmakta ve günümüz bestecileri tarafından da bestelenmektedir. Fakat serbest bir biçime sahip olan dîvânların standart bir biçiminin olmadığı kanısı bu formda eser vermeyi zorlaştırmaktadır. Bu araştırma dîvân formu besteleme standartlarını mümkün olduğu kadar belirlemeyi amaçlamıştır. İlk olarak dîvân formunda hangi eserlerin incelenmesi gerektiği form bilgisi kaynaklarının tavsiyesiyle tespit edilmiştir. Daha sonra belirlenen eserlerin usulleri, güfte vezinleri, akış sıraları, eserdeki çalgısal sözel bölüm dağılımları ve eserlerin birlikte nasıl göründükleri bilimsel yöntemlerle analiz edilmiştir. Analizler sonucunda her dîvânın en az bir kere nim sofyan veya sofyan usulünü kullandığı, dîvânlardan üçünün [gerdaniye, gülizar, muhayyer (Nedîm)] güftesinin aruz vezninde, üçünün (muhayyer (Dertli), şehnaz, hicaz) güftesinin hece vezninde olduğu tespit edilmiştir. Eserlerin bölüm sayılarının 9-30 aralığında, vuruş sayılarının ise 180,00 – 552 birim vuruş aralığında olduğu ayrıca görülmüştür. Son olarak eserlerin çalgısal ve sözlü bölüm oranları analiz edilmiştir. Gülizar, gerdaniye ve muhayyer (Nedîm) dîvânların çalgısal bölüm ortalamalarının tüm eser çalgı ortalamalarının üzerinde olduğu, hicaz ve şehnaz dîvânların çalgısal bölüm ortamalarının ise tüm eser çalgı ortalamalarının altında kaldığı tespit edilmiştir. Muhayyer (Dertli) dîvânın çalgısal ve sözlü bölümlerinin tüm eser ortalamalarına en yakın dîvân olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dîvân formu
• Usul
• Güfte
• Besteleme
• Türk Müziği.

A STUDY ON THE DÎVÂN FORM IN TURKISH MUSIC

Öz

Dîvâns have existed in our repertoire since antiquity and are also composed by contemporary composers. However, the belief that dîvâns, because of their free form, lack a standard form makes it difficult to compose works in this form. This research aimed to establish, to the extent possible, the standards for composing dîvân form. First, the works that should be examined in the dîvân form were determined based on recommendations from sources of formal knowledge. The selected works were then analyzed using scientific methods for their usuls, lyrical meters, flow patterns, the distribution of instrumental and vocal sections within the piece, and how the pieces appear together. The analyses revealed that each dîvân employed the nim sofyan or sofyan usuls at least once, and that the lyrics of three of the dîvâns (gerdaniye, gülizar, and muhayyer (Nedîm) were in aruz meter, and the lyrics of three (muhayyer (Dertli), şehnaz and Hicaz) were in syllabic meter. It was also observed that the number of sections in the works ranged from 9 to 30, and the number of beats ranged from 180.00 to 552 beat units. Finally, the ratios of the works' instrumental and vocal sections were analyzed. It was determined that the instrumental section averages for the gülizar, gerdaniye and muhayyer (Nedîm) dîvâns were above the instrumental section averages for all works, while the instrumental section averages for the hicaz and şehnaz dîvâns were below the instrumental section averages for all works. It was concluded that the instrumental and vocal sections of the Muhayyer (Dertli) dîvân were closest to the overall work averages.

Anahtar Kelimeler

• Dîvân form
• Usul
• lyric
• Composing
• Turkish Music.

Kaynakça

1. Arslan, K. (2006). Elazığ-Harput Divan Eserleriyle Türk Sanat Müziğinde Bulunan Divan Formundaki Eserlerin Karşılaştırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Haliç Üniversitesi.
2. Dîvân Makam İnternet Sitesi. (t.y.). Gerdaniye Dîvân. [Pdf müzik notası]. https://dîvânmakam. com/attachments/arz-i-hale-yok-cesaret-seh-i-hubanim-sana-belirsizgerdaniye- v1-pdf.2970/
3. Dîvân Makam İnternet Sitesi. (t.y.). Gülizar Dîvân. [Pdf müzik notası] https://dîvânmakam. com/attachments/serguzestim-serh-edersem-alemi-kan-aglatir-belirsiz- rast-v1-pdf.48481/
4. Dîvân Makam İnternet Sitesi. (t.y.). Hicaz Dîvân (Rıza Tevfik Bölükbaşı). [Pdf müzik notası]. https://dîvânmakam.com/attachments/dun-gece-yes-ile-kendimden-gectim- suphi-ziya-ozbekkan-hicaz-v4-pdf.19058/
5. Dîvân Makam İnternet Sitesi. (t.y.). Muhayyer Dîvân (Dertli). [Pdf müzik notası]. https:// dîvânmakam.com/attachments/ok-gibi-hublar-beni-yaydan-yabana-attilar- belirsiz-muhayyer-v4-pdf.42660/
6. Dîvân Makam İnternet Sitesi. (t.y.). Muhayyer Dîvân (Nedîm). [Pdf müzik notası]. https:// dîvânmakam.com/attachments/aska-dustum-can-u-dil-muft-i-civanan-olduhep- belirsiz-muhayyer-v1-pdf.3639/
7. Dîvân Makam İnternet Sitesi. (t.y.). Şehnaz Dîvân (Bayburtlu Zihni). [Pdf müzik notası]. https://dîvânmakam.com/attachments/vardim-ki-yurdundan-ayag-goculmus-kemani- nevres-pasa-vezir-sehnaz-v5-pdf.54721/
8. Karakoç, B. T. (2021). Dîvân Formu Üzerine Bir İnceleme; Sözleri XVI yy. Şairi Fuzuli’ye Ait Muhayyer Dîvân Örneği. H. Yücel, S. T. Oter ve S. Akarsu (Ed.), “Müzikte Dönemler I” Müzik Kültürüne Dair Çeşitli Görüşler - VIII içinde (s. 181-188). Eğitim Yayınevi.

9. Özalp, M. N. (1992). Türk Mûsikîsi Beste Formları. TRT Basım ve Yayın Müdürlüğü.
10. Öztuna, Y. (2006). Türk Mûsikîsi Akademik Klasik Türk San’at Mûsikîsi’nin Ansiklopedik Sözlüğü (I. Cilt A-L). Orient.
11. Öztürk, L. (2015). Divânnâme Geleneksel Türk Müziğinde Divânlar. Ötüken.
12. Şenel, S. (1994). Dîvân maddesi. İslam Ansiklopedisi (9. Cilt) içinde. Türk Diyanet
13. Vakfı. Erişim 09 Temmuz, 2025, https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/9/ C09003518.pdf
14. Yavaşca, A. (2002). Türk Mûsıkîsi’nde Kompozisyon ve Beste Biçimleri. Türk Kültürüne Hizmet Vakfı
15. Yıldırım, A., Şimşek, H. (2011). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştirma Yöntemleri. Seçkin.