İstanbul Mehmet Emin Ağa Sebil-Çeşme Haziresindeki Mezar Taşları ve Süsleme Programı

Öz

Canlıların dünyevi yaşantısını yitirdiği gerçeklerden biri, ölümdür. Pek çok kültürde ölen kişilerin anısına yaptırılan mezar taşları dini, kültürel, sanatsal ve sosyal aidiyetin güçlü bir sembolüdür. Yaşam ile ölüm arasındaki bağın çeşitli yazı ve bezemeler ile anlatı diline dönüştüğü mezar taşları aynı zamanda ölen kişilerin cinsiyeti, mesleği ve ailesi gibi özellikler hakkında bilgi veren belgelerdir. Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti İstanbul’da günümüze ulaşan mezar taşları hem tarihin yazıyla desteklendiği somut bir kanıt hem de yapıldıkları devrin sanatsal anlayışını biçim ve süslemeleriyle aktaran sanat eserleridir. Osmanlı toplumunda gelir düzeyi yüksek şahsiyetlerin kentin çeşitli bölgelerine yaptırdıkları sosyal karakterli yapılar işlevlerinin yanı sıra gerek hayırseverlik arzusu gerekse de banilerinin prestij yapıları olarak günümüze ulaşan örnekleriyle dikkat çeker. Sultan 3. Ahmet döneminde tersane eminliği görevinde bulunan Hacı Hüseyin Ağa ve oğlu Sipahi Ağası Mehmet Emin Ağa imar faaliyetlerini kuşaklar boyunca devam ettiren aileler arasındadır. Mehmet Emin Ağa’nın Dolmabahçe semtinde kendi arazileri üzerine 1741 yılında yaptırdığı sebil ve çeşmenin bir parçası olarak yerleştirilen haziresi bu makalenin konusunu oluşturmaktadır. Çalışmada öncelikle mezar taşları üzerindeki kitabeler okunarak mezarların kimlere ait olduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda haziredeki 26 mezara Mehmet Emin Ağa, ailesi ve bu aileyle bağlantısı olan kişilerin defnedildiği saptanmıştır. Daha sonra 18. ve 19. yüzyıla ait olan mezarların tipleri, baş-ayak şahidelerinin formları ve başlık stilleri tipolojik olarak sınıflandırılmıştır. Mezar taşlarının süsleme programı geometrik, bitkisel ve nesneli olmak üzere üç ana başlıkta incelenerek detaylandırılmıştır. Bu incelemede Lale Devri ve sonrasında ağırlıklı olarak Batı etkili Rokoko ve Barok üsluplarıyla biçimlenen motif dağarcığına odaklanılmıştır. Bununla birlikte Mehmet Emin Ağa Haziresi mezar taşları hem tipolojik hem de süsleme özellikleri açısından İstanbul ve Anadolu örnekleriyle karşılaştırılarak devir içerisindeki yeri ve önemi sorgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• İstanbul
• mezar taşı
• tipoloji
• süsleme

Tombstones and Dessert Program at Mehmet Emin Ağa Sebil-Fountain Cemetery in Istanbul

Öz

Death is one of the realities through which living beings lose their earthly life. In many cultures, tombstones, erected in memory of the deceased, are powerful symbols of religious, cultural, artistic, and social support. Transforming the bond between life and death into a narrative language through various inscriptions and ornaments, tombstones also serve as documents providing information about the deceased's gender, occupation, and family. The tombstones decaying in Istanbul, the capital of the Ottoman Empire, are both concrete evidence that history is supported by writing and works of art that, through their form and features, convey the artistic understanding of the era in which they were built. In Ottoman society, high-income individuals may have built structures of a social character in various parts of the city, but they also stand out as examples of both charitable donations and the prestige structures of their benefactors. Hacı Hüseyin Agha, who served as the Shipyard Superintendent during the reign of Sultan Ahmet III, and his son, Sipahi Agha Mehmet Emin Agha, were among the families whose construction activities continued for generations. The graveyard, which was placed as a part of the fountain built by Mehmet Emin Ağa on her own land in the Dolmabahçe district in 1741, is the subject of this article. The study first identified the graves by reading the inscriptions on the gravestones. It was determined that Mehmet Emin Agha, his family, and individuals connected to this family were buried in the 26 graves in the cemetery. The types of graves, the forms of their head and foot panels, and the styles of their capitals, dating from the 18th and 19th centuries, were then typologically classified. The ornamental program of the gravestones was examined and detailed under three main headings: geometric, floral, and object-based. This study focused on the motif repertoire shaped by Western-influenced Rococo and Baroque styles from the Tulip Period and beyond. Furthermore, the Mehmet Emin Agha Cemetery gravestones were compared with examples from Istanbul and Anatolia in terms of both typology and decorative features, and their place and significance within the period were investigated.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Istanbul
• tombstone
• typology
• ornamentation

Kaynakça

1. Ağaç, S. & Sakarya, M. (2015). Hayat ağacı sembolizmi, International Journal of Cultural and Social Studies, 1, 1- 14. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/253501
2. Akar, A. (1969). Tezyini sanatlarımızda vazo motifleri, Vakıflar Dergisi, 8, 267-289. https://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/handle/11352/1621
3. Arel, A. (1975). 18. yüzyıl İstanbul mimarisinde batılılaşma süreci. İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınevi.
4. Arık, R. (1999). Osmanlı sanatında duvar resimleri, Osmanlı Kültür ve Sanat Ansiklopedisi, 11, 423-435.
5. Arslan, A. (2007). Edirne üç şerefeli camii haziresi mezar taşları (Tez No.205568) (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
6. Atacan, V. & Bekar, S. (2001). Rize Hemşin yöresi Osmanlı mezar taşları ve kitabeleri. Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı.
7. Ayaz, B. M. (2008). Gevaş mezar taşları. (Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Van. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
8. Aydoğdu, A. (2011). 19. yüzyıldaki bazı hazirelerdeki (sur içi bölgesi) mezar taşlarında kullanılan motiflerin analizi, (Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp

9. Bağcı, Y. (2005). Niğde şehrinde bulunan beylikler dönemi mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
10. Balki, M. S. (2023). Bursa, Edirne ve İstanbul’daki erken Osmanlı dönemi mihrabiyeli mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı), Van. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
11. Barışta, H. Ö. (2002). Osmanlı imparatorluğu dönemi Türk mezar taşlarından bazı takı tasvirleri, [Bildiri], XIII. TTK Kongresi, (s. 1311-1313), Ankara, TTK Yayınları.
12. Baş, E. (2009). Edirne beylerbeyi cami haziresi’nde bulunan mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Bilim Dalı), Edirne. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
13. Bayanka, M. (2025). Erzurum merkez hazirelerinde bulunan mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
14. Bayrakal, S. (2016). Uşak’ta Osmanlı mezar taşları. Ege Üniversitesi Basımevi.
15. Biçici, H. K. (2009). Tire müzesinde bulunan süslemeli mezar taşlarından bazı örnekler (XVIII-XIX. yy.), Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2009, 109-150. https://dergipark.org.tr/tr/pub/auifd/issue/40621/488523
16. Biçici, H. K. (2013). Muğla Ortakent’te bulunan Osmanlı dönemi süslemeli mezar taşları-II, The Journal of Academic Social Science Studies International Journal of Social Science, 6(2), 2013, 1373-1436. https://isamveri.org/pdfdrg/G00015/2013_6_2/2013_6_2_BICICIHK.pdf
17. Biçici, H. K. (2020). Çeşme kalesinde bulunan süslemeli mezar taşları. İksad Yayınevi.
18. Çağlıtütüncügil, E. (2013). Türk süsleme sanatında nar: form, köken ve ikonografik anlamı, TÜBAR, 33, 62-92. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16974/177379
19. Çakar, G. (2007), Bursa Emir Sultan mezarlığı’ndaki 18. ve 19. yüzyıl mezar taşları (Tez. No. 207279) (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
20. Çakmakoğlu Kuru, A. (2008). İkonografik açıdan ortaçağ Türk mimarisinde yer alan istiridye motifi, Erdem, 52, 111-124. https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/43874/539874
21. Çal, H. (2007). Göynük (Bolu) şehri Türk mezar taşları, Vakıflar Dergisi, 30, 295-381.
22. Çal, H. (2020a). Erken Osmanlı dönemi mezar-mezar taşları. Özbek, Y. & Budak, A. (Ed.), Fetih öncesi Osmanlı sanatı ve mimarisi (s. 51-94), NKM Yayın Grubu Literatürk Academia.çulpabğangül
23. Çal, H. (2020b). Malatya kırklar mezarlığı mezar-mezar taşlarında bezeme, Bilig- Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 94, 159-187. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71953/1157569#article_cite
24. Çelik, B. (2012). Ordu ili, Ünye ilçesi, Hacı Osman Ağa Camii haziresindeki mezar taşları (Tez. No. 347123) (Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı), Samsun. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
25. Çelik, B. (2022). İstanbul Fatih Burmalı mescid haziresi (Tez. No. 744969) (Yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı), Bursa. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
26. Çetin, Y. & Yayık, B. (2021). Tasavvuf düşüncesinde servi ağacı ve Türk islam sanatındaki yansımaları, Türk Kültürü ve Hacı Bektaşi Veli Araştırmaları Dergisi, 100, 485-513. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php? navdil=tr&midno=164724375&YayinTarihi=2021&Sayi=10
27. Çetinaslan, M. (2021). Taşların dili İnegöl mezarlıkları ve mezar taşları. Aras Kültür Sanat.
28. Çulpan, C. (1961). Serviler I. İsmail Akgün Matbaası.
29. Daş, E. (2010). Bozdoğan mezar taşları, Sanat Tarihi Dergisi, 2(19), 109-127. https://dergipark.org.tr/tr/pub/std/issue/16529/172521
30. Daşdemir. S. (2011). İstanbul Selimiye cami haziresi (Tez. No. 300472) (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
31. Doğan, B. (2009). Edirne Gazi Mihal camisi haziresi’ndeki mezar taşları (Tez. No. 241064) (Yüksek lisans tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Edirne. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
32. Doğan, M. E. & Gökler, B. M. (2022). Deniz müzesi komutanlığı’ndaki mezar taşları, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (47), 173-198. https://doi.org/10.21497/sefad.1128575
33. Doğan, M. E. (2024). Mihrişah vâlide sultan imaret avlusunda yer alan mezar taşlarından örnekler, Palmet Dergisi, 6, 206-238. https://dergipark.org.tr/tr/pub/palmet/issue/87373/1538612
34. Doğan, B. (2024). Antik devirden İslamiyete sanat ve tasavvufta semboller. Kapı Yayınları.
35. Duran, A., & Geyik, G. (2025). İstanbul örnekleriyle Osmanlı batılılaşmasında akant motifinin dönüşümü, Sanat ve Yorum, (45), 18-34. https://doi.org/10.47571/sanatyorum.1460721
36. Erdal, G. (2015). İstanbul II. Bâyezid cami haziresi mezar taşlarında meyve motifleri (batı etkisi, dini hoşgörü, kutsallık ve değişim), Journal of Turkish Studies, 10(2), 351-366. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7940
37. Erdem, T. (2009). Akhisar Ulu camii ve Paşa camii hazireleri’ndeki mezar
38. taşları (Tez. No. 234507) (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
39. Erdenen, O. (2003). Lale devri ve yansımaları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
40. Eroğlu, Ö. & ve Top, M. (2024). Afyonkarahisar müzesi’ndeki Osmanlı dönemi bazı mezar taşları Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 7(10), 123-57, doi:10.56448/ataddergi.1392125.
41. Gökler, B. & Köşklü, Z. (2019). Balıkesir zağnos paşa camii haziresi’ndeki kavuk tipleri, Journal of Turkish Research Institute, (66), 453-478. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4243
42. Gökler, B. M. (2017). Balıkesir mezar taşları (Tez. No. 479364) (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk İslam Sanatları Anabilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
43. Gökler, B. M. (2022). Rize’de Osmanlı dönemi camileri, (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk İslam Sanatları Ana Bilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
44. Güçlü, İ. (2013). Bayındır Yakapınar köyü mezar taşı kitabeleri (Tez. No. 337561) (Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı), İzmir. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
45. Gül, H. (2014). İstanbul namazgâhları, (Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
46. Gül, S. (2009). Kadıköy Taşköprü caddesi mezarlığı (Batı yönündeki 18. yüzyıl mezar taşlarının sanat tarihi açısından değerlendirilmesi), (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
47. Gül, S. (2017). İstanbul suriçi’ndeki Osmanlı mezar taşları bezemelerinde üslup analizi (1703-1861). (Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
48. Gül, S. (2021). Osmanlı Mezar Taşlarında Ağaç Tasvirleri (18. ve 19. yüzyıl), 24. Uluslararası Ortaçağ Ve Türk Dönemi Kazıları Ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı (7-9 Ekim 2020), 299-321. https://acikerisim.nevsehir.edu.tr/handle/20.500.11787/3953
49. Gülcü, A. İ. (2018). Eyüp Sultan türbeler ve anıt mezarlar. Eyüp Sultan Belediyesi Yayınları.
50. Gülgen, H. (2009). Osmanlı mezar taşlarının Bursa ve civarındaki ilk örnekleri,(Doktora tezi, Uludağ Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı), Bursa. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
51. Gündoğan, B. (2007). Kastamonu Ferhat Paşa camisi haziresi mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
52. Gündoğdu, O. (2016). Üsküdar’daki Ahmediye külliyesi haziresi, (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
53. Güven, S. (2018). İstanbul Küçük Ayasofya camii (Sergios Bakhos kilisesi) haziresinde bulunan Osmanlı dönemine ait mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı), Konya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
54. Halıcı, E. & Gökler, B. M. (2025). III. Mustafa türbesi haziresi’ndeki hizmetkârlara ve cariyelere ait mezarlar üzerine bir inceleme, Art-Sanat, 24, 254-83. https://doi.org/10.26650/artsanat.2025.24.0002.
55. Halıcı, E. (2022a). Osmanlı başkentlerinde XVIII-XX. yüzyıl türbelerinde kalemişi süslemeler, (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
56. Halıcı, E. (2022b). Nakşidil Vâlide Sultan türbesi’nin süsleme programı ve üslup özellikleri, Sanat Tarihi Dergisi, 31(1), 263-295. https://doi.org/10.29135/std.981195
57. Hanoğlu, C. (2006). Erzurum Merkez’de cami hazirelerinde bulunan XVIII.-XIX. yy. mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
58. Hanoğlu, C. (2015). Batılılaşma dönemi Rize mezar taşları, (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
59. Hocaoğlu, Z. (2020). Üsküdar Mihrimah Sultan camii haziresindeki mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı), Samsun. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
60. İltar, G. (2005). Giresun ili sahil şeridindeki Osmanlı mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Anlara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
61. İşli, H. N. (2009). Osmanlı serpuşları. İstanbul Avrupa Kültür Başkenti Ajansı.
62. Karademir, M., & Kunt, İ. (2019). Edirne Şehabeddin Paşa camii haziresi mezar taşları, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (46), 329-356. https://doi.org/10.21563/sutad.636876
63. Karamağaralı, B. (1992). Ahlat mezar taşları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
64. Keskin, B. (2019). Antalya’da Osmanlı dönemi mezar taşları: Alanya ve Manavgat ilçeleri, (Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi anabilim Dalı), Antalya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
65. Keskin, M. (2020). Görsel sanatlarda perde imgesi, (Yüksek lisans tezi, Düzce Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü), Düzce. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
66. Kocabaş, B. (2023). Velimeşe eski mezarlık alanındaki Osmanlı mezar taşları, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5(10), 649-66. https://doi.org/10.53718/gttad.1182455
67. Köşklü, Z. & Gökler, B. M. (2023). Umurbey cami haziresi’ndeki XVIII. yüzyıl serpuşlu mezar taşları, Bilimname, (49), 237-268. https://doi.org/10.28949/bilimname.1226165
68. Köşklü, Z. & Gökler, B. M. (2024). Umurbey camii haziresi’ndeki XIX. yüzyıl serpuşlu mezar taşları, Turcology Research, (80), 362-380. https://doi.org/10.62425/turcology.1424754
69. Kurtbil, Z. H. (2009). Kadıköy Taşköprü caddesi mezarlığı (Batı yönündeki 19. yüzyıl mezar taşlarının sanat tarihi açısından değerlendirilmesi), (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
70. Mermutlu, B. & Öcalan, H. B. (2011). Tarihi Bursa mezar taşları I. Ömür Matbaacılık.
71. Nefes, E. (2002). Samsun yöresinde bulunan mezar taşları, (Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı), Samsun. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
72. Nuhoğlu, M. (2003). Kocamustafa Paşa (Sünbül Sinan) camisi haziresi, (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Ana Bilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
73. Okumuş, A. (2016). Türk süsleme sanatlarında Barok ve Rokoko. İlke Kitap.
74. Önal, R. Ç. (2023). Trabzon Boztepe’de Âhî Evren Dede camii ve türbesi haziresindeki Osmanlı dönemi mezar taşları, Journal of Palmette, (3), 125-160.
75. Önge, Y. (1997). Türk mimarisinde Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde su yapıları, Türk Tarih Kurumu.
76. Özkan, S. (2009). Geç dönem Osmanlı Adana mezar taşları (18-20.yy.), (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Konya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
77. Özkeçeci, İ., & Ağkurt, N. (2023). Gaziantep’te bulunan Handan Bey camii ahşap süslemeli alanlarının desen çözümlemesi, Art Vision, 29(50), 1-11. https://doi.org/10.5152/ArtVis.2023.2232110
78. Özterzi, S. (2011). Anadolu’da neolitik ve kalkolitik dönemdeki mezar tiplerinin ve ölü gömme geleneklerinin sosyokültürel açıdan değerlendirilmesi, (Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
79. Antropoloji Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp Sağıroğlu, Aslan, A. (2018). Burhaneddin Hz. mezarlığı, mezarları ve mezar taşları. ÇEKÜL.
80. Seçkin, S. & Tanık, S. (2023). Yalova, İlyasköy’de bulunan osmanlı dönemi mezar taşları, Erdem Dergisi (84), 139- 174. http://dergipark.org.tr/en/pub/erdem/article/1319196
81. Sökütlü, Y. (2015). İstanbul Üsküdar Şeyh Devati Mustafa Efendi cami haziresinde bulunan mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Kayseri. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
82. Şahin, S. (2009). Değişim sürecinde Osmanlı mimarlığı III. Ahmet ve I. Mahmut dönemi (1703–1754), (Doktora tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
83. Şen, A. (2023a). Manisa’nın Salihli ilçesi, Poyraz köyü mezarlığında bulunan Osmanlı dönemi mezar taşları, Diyanet İlmî Dergi, 59, 1339-1372. https://doi.org/10.61304/did.1380575
84. Şen, A. (2023b). Manisa Salihli’de Osmanlı dönemi mezar taşları, (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
85. Tanman, M. Baha. (1994). Karaabalı Tekkesi, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 4, Ana Basım AŞ.
86. Taş, E. (2021). Türk tezyinatında perde, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (45), 271-294. https://doi.org/10.21497/sefad.944089
87. Taymaz, B. (2022). Osmanlı dönemi İstanbul sebil ve çeşme kitabelerinin biçim ve içerik açısından değerlendirilmesi, (Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
88. Tepekaya, M. & Bizbirlik, A. & Okumuş, N. (2016). Manisa’da Osmanlı dönemi hazireleri. Manisa Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
89. Tığcı, S. (2010). İstanbul Divanyolu’nda Sultan II. Mahmud Türbesi’nin haziresindeki mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
90. Tunçel, G. (1988). Batı anadolu bölgesinde cami tasvirli mezar taşları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
91. Turnalı, B. & Yücel, E. (1984). İstanbul’da bazı tekkelerin yerlerine dair bir araştırma, Vakıflar Dergisi, 18, 141-163.
92. Tüfekçioğlu, A. & Gündoğdu, O. (2016). Üsküdar-Ahmediye külliyesi haziresi meyve tasvirli mezar taşları, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (36), 173-191. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunigsed/issue/24330/257855
93. Türker, F. (2011). Sinop Seyyid Bilal türbesi haziresindeki mezar taşları, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı), Samsun. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
94. Uçar, Z. (2018). İstanbul Çorlulu Ali Paşa külliyesi mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Antalya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
95. Uluçam, A. (2000). Eski Erciş-Çelebibağı mezarlığı ve mezar taşları. Türk Tarih Kurumu Yay.
96. Uluer, B. (2017). İzmir/Çeşme (merkez) ve Alaçatıda’ki Osmanlı dönemi mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı) , Erzurum. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
97. Uysal, N. (2013). Süleymaniye camii haziresi, (Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Kayseri. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
98. Ünsal, B. (1968). İstanbul’un imarı ve eski eser kaybı, Türk Sanat Tarihi Araştırma ve İncelemeleri, 2, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Türk Sanatı Enstitüsü Yayınları.
99. Varol, A. H. (2015). Aydın, Koçarlı, Cihanoğlu camii haziresi mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
100. Varol, A. H. (2019). Aydın Kuşadası Adalızade mezarlığı Osmanlı mezar taşları, (Doktora tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
101. Yaman, B. (2007). Isparta gülcü mezarlığı mezar taşları, Erdem, 16(48), 169-202. https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44053/542821
102. Yavuz, S. (2013). Sakarya ili Geyve ilçesi Osmanlı dönemi mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Sakarya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
103. Yaz, Ü. (2011). Yozgat merkez Osmanlı cami hazirelerinde bulunan mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Kayseri. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
104. Yazıcıoğlu, E. (2004). Nevşehir-Hacı Bektaş-i Veli külliyesi haziresi’nde yer alan mezar taşları, Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
105. Yeni, Ö. (2009). Sinop arkeoloji müzesi’nde sergilenen Türk islam dönemi mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Konya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
106. Yer, K. (2004). Trabzon Sülüklü şehir mezarlığındaki 18. yüzyıl mezar taşları, (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
107. Yılmaz, E. (2013). İzmir Ödemiş’teki Türk-İslam devri mezar taşları, (Doktora tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı), Van. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
108. Görsel Kaynakça
109. Görsel 1. Yazarlara aittir.
110. Görsel 2. Yazarlara aittir.
111. Görsel 3. Yazarlara aittir.
112. Görsel 4. Yazarlara aittir.
113. Görsel 5. Yazarlara aittir.
114. Görsel 6. Yazarlara aittir.
115. Görsel 7. Yazarlara aittir.
116. Görsel 8. Yazarlara aittir.
117. Görsel 9. Yazarlara aittir.
118. Görsel 10. Yazarlara aittir.
119. Görsel 11. Yazarlara aittir.
120. Görsel 12. Yazarlara aittir.
121. Görsel 13. Yazarlara aittir.
122. Görsel 14. Yazarlara aittir.
123. Görsel 15. Yazarlara aittir.
124. Görsel 16. Yazarlara aittir.
125. Görsel 17. Yazarlara aittir.
126. Görsel 18. Yazarlara aittir.
127. Görsel 19. Yazarlara aittir.
128. Görsel 20. Yazarlara aittir.
129. Görsel 21. Yazarlara aittir.
130. Görsel 22. Yazarlara aittir.
131. Görsel 23. Yazarlara aittir.
132. Görsel 24. Yazarlara aittir.
133. Görsel 25. Yazarlara aittir.
134. Görsel 26. Yazarlara aittir.
135. Görsel 27. Yazarlara aittir.
136. Görsel 28. Yazarlara aittir.
137. Görsel 29. Yazarlara aittir.
138. Görsel 30. Yazarlara aittir.
139. Görsel 31. Yazarlara aittir.