Sonsuz Usûl Teorisi: Türk Müziğinde Darbeyn Fenomeni

Öz

Bu çalışma, temel olarak Türk müziğinin kurucu ritmik mimarisini oluşturan usûl teorisinin daha geniş çerçevesi içerisinde Darbeyn usûlü kavramını kapsamlı bir biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Darbeyn usûlü olgusunun, Türk müziği bestekârlarına doğası gereği oldukça geniş ve teorik açıdan açık uçlu bir zamansal boyut sunduğu temel hipotezi üzerinden yürütülen bu araştırma, öncelikle geleneksel usûl sınıflandırmasını irdelemekte ve Darbeyn usûlünün temelini oluşturan teorik çerçeveyi titizlikle açıklamaktadır. Tarihsel süreçte yerleşik teorik literatür, Darbeyni yalnızca iki veya daha fazla farklı usûlün ardışık birleşimi olarak tanımlamakta ve pratik uygulamasını katı bir biçimde sekiz belirli, kalıplaşmış kombinasyonla sınırlandırmaktadır. Ancak bu çalışmanın ampirik bulguları, böylesine katı bir sınırlamanın ne tarihsel açıdan doğru ne de teorik açıdan nihai olduğunu eleştirel bir biçimde ortaya koymaktadır. Bu kritik gözlemlerden hareketle mevcut çalışma, Darbeyn olgusunun kavramsallaştırılmasına ve teorileştirilmesine yönelik yeni ve daha kapsayıcı bir yaklaşım geliştirmeyi hedeflemektedir. Titiz bir tarihsel araştırma deseni benimseyen bu inceleme, birincil kaynakları; spesifik olarak İSAM Kütüphanesi bünyesinde muhafaza edilen saygın Cüneyd Kosal ve Kemal Batanay arşivlerindeki tarihi nota nüshalarını detaylı bir biçimde analiz etmektedir. Gerçekleştirilen bu derinlemesine arşiv analizi sayesinde araştırma, geleneksel ritmik paradigmalara yapıcı bir biçimde meydan okuyan ve daha önce belgelenmemiş çok sayıda yeni Darbeyn usûlü kombinasyonunu başarıyla tespit etmiştir. Sonuç olarak çalışma, Darbeyn usûlü olgusunun bestekârlara sayısız ve karmaşık ritmik kombinasyonlar sunarak aslında son derece geniş ve kombinasyonel açıdan açık uçlu bir ritmik alan yarattığı sonucuna varmaktadır. Bu genişletilmiş alan, kompozisyon yelpazesini önemli ölçüde zenginleştirmekte; böylece estetik müzikal yaratım gibi son derece incelikli bir süreçte bestekâra çok daha derin bir esneklik, yapısal yenilik ve göreceli bir ifade özgürlüğü imkânı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Müziği
• Usûl Teorisi
• Darbeyn Usûlü
• Büyük Usûller

The Theory of Infinite Usûl: The Darbeyn Phenomenon in Turkish Music

Öz

This study aims to comprehensively examine the concept of Darbeyn usûl within the broader framework of usûl theory, which essentially constitutes the foundational rhythmic architecture of traditional Turkish music. Conducted on the primary hypothesis that the phenomenon of Darbeyn usûl inherently provides composers of Turkish music with highly expansive and theoretically open-ended temporal dimension, the research initially explores the traditional classification of usûl and meticulously explicates the underlying theoretical framework of Darbeyn usûl. Historically, the established theoretical literature defines Darbeyn merely as the sequential combination of two or more distinct usûls, strictly confining its practical application to eight specific, formalized combinations. However, the empirical findings of this study critically demonstrate that such a rigid limitation is neither historically accurate nor theoretically conclusive. Driven by these crucial observations, the present study actively seeks to develop a novel, more inclusive approach to the conceptualization and theorization of Darbeyn. Employing a rigorous historical research design, the investigation meticulously analyzes primary sources, specifically examining historical musical scores preserved within the prestigious Cüneyd Kosal and Kemal Batanay archives currently housed at the İSAM Library. Through this detailed archival analysis, the research successfully identifies numerous previously undocumented Darbeyn usûl combinations that constructively challenge conventional rhythmic paradigms. Ultimately, the study concludes that the phenomenon of Darbeyn usûl, by offering composers innumerable and complex rhythmic combinations, in fact generates a vast and combinatorially open-ended rhythmic domain. This expansive domain significantly broadens the compositional palette, thereby enabling profoundly greater flexibility, structural innovation, and relative expressive freedom in the intricate process of aesthetic musical creation.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Music
• Usûl Theory
• Darbeyn Usûl
• Long Usûls

Kaynakça

1. Aksu, F. Â. (1988). Abdülbâki Nâsır Dede ve Tedkîk u Tadkîk (Thesis No. 5149). [Master’s thesis, Marmara University]. Ulusal Tez Merkezi.
2. Arel, H. S. (1991). Türk mûsıkı̂si nazariyatı dersleri (O. Akdoğu, Ed.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
3. Ayangil, R. (2017). The role and importance of periods in understanding the usûl hâvî and büyük usûl (large usûl) structures. In Z. Helvacı, J. Olley, & R. M. Jäger (Eds.), Rhythmic cycles and structures in the art music of the Middle East (pp. 138–150). Orient-Institut Istanbul.
4. Aydın, M. (2019). Türk müziği edvarları ve nazariyat kitaplarında usûl anlayışı (Thesis No. 565861). [Master’s thesis, Marmara University]. Ulusal Tez Merkezi.
5. Behar, C. (2019). Aşk olmayınca meşk olmaz: Geleneksel Osmanlı/Türk müziğinde öğretim ve intikal (7. bs.). Yapı Kredi Yayınları.
6. Cevher, H. (1995). Ali Ufkî Bey ve Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz (Transkripsiyon, inceleme) (Thesis No. 42498). [PhD thesis, Ege University]. Ulusal Tez Merkezi.
7. Çelik, S., & Çırak, C. (2024). Usul as a musical idea: The case of the usul “zencir.” Social Sciences Research Journal, 13(1), 28–41.
8. Dikmen, S. (2001). Darbeyn usûlü ve bu usûldeki örnek eserlerin incelenmesi (Thesis No. 107223). [Master’s thesis, Istanbul Technical University]. Ulusal Tez Merkezi.

9. Doğrusöz, N. (2007). Harîrî bin Muhammed’in Kırşehrî edvarı üzerine bir inceleme (Thesis No. 227560). [PhD thesis, Istanbul Technical University]. Ulusal Tez Merkezi.
10. Ebubekir Ağa, E. (n.d.). Nühüft beste (İKA KB-B-N-0389). İSAM Library Archive.
11. Ezgi, S. (1935). Nazarî, amelî Türk musikisi (Cilt 2). Kâatçılık ve Matbaacılık Anonim Şirketi.
12. Ezgi, S. (1940). Nazarî, amelî Türk musikisi (Cilt 4). Alkaya Matbaası.
13. Feldman, W. Z. (2024). Music of the Ottoman court: Makam, composition and the early Ottoman instrumental repertoire. Brill.
14. Grill, N., & Pohlit, S. (2022). Toward a theory of ika: The rhythmic identity of melody in late eighteenth-century Turkish art music. In Trends in world music analysis: New directions in world music analysis (pp. 238–259). Routledge.
15. Holzapfel, A. (2015). Relation between surface rhythm and rhythmic modes in Turkish makam music. Journal of New Music Research, 44(1), 25–38. https://doi.org/10.1080/09298215.2014.939661
16. Kantemiroğlu. (2001a). Kitābu ʿİlmi’l-Mūsīkī ʿalā vechi’l-Ḥurūfāt: Mûsikiyi harflerle tesbît ve icra ilminin kitabı (Y. Tura, Ed.; Cilt 1). Yapı Kredi Yayınları.
17. Kantemiroğlu. (2001b). Kitābu ʿİlmi’l-Mūsīkī ʿalā vechi’l-Ḥurūfāt: Mûsikiyi harflerle tesbît ve icra ilminin kitabı (Y. Tura, Ed.; Cilt 2). Yapı Kredi Yayınları.
18. Kut, T. (1989). Ali Ufkî Bey. In TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 2, pp. 456–457). Türkiye Diyanet Vakfı.
19. Maxim, M. (2001). Kantemiroğlu (Dimitrie Cantemir). In TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 24, pp. 320–322). Türkiye Diyanet Vakfı.
20. Mehmed Ağa, K. (n.d.). Isfahanek beste (İKA CK-DF-Bs-IK-D-13/15). İSAM Library Archive.
21. Osman Dede, N., Şeyh. (n.d.). Hayra makdem ey güruh-i enbiyanın akdemi (İKA CK-028-021-28308). İSAM Library Archive.
22. Osman Dede, N., Şeyh, & Lebîb. (1927). “Hayra makdem ey güruh-i enbiyanın akdemi” (İlahi) (TRT.MD.d/32/117/0). The Ottoman Archives of The Prime Ministry.
23. Öncel, M., & Çergel, M. A. (2024). Türk müzikolojisinin kurucusu Rauf Yektâ Bey - Mûsikî nazariyâtı ve mûsikî târihi yazıları. Ketebe Yayınları.
24. Özcan, N. (1988a). Abdülbâki Nâsır Dede. In TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 1, p. 199). Türkiye Diyanet Vakfı.
25. Özcan, N. (1988b). Abdülkâdir-i Merâgî. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 1, pp. 242–244). Türkiye Diyanet Vakfı.
26. Özkan, İ. H. (2006). Türk mûsikîsi nazariyatı ve usûlleri: Kudüm velveleleri (8. bs.). Ötüken Neşriyat.
27. Popescu-Judetz, E. (2010). A summary catalogue of the Turkish makams. Pan.
28. Sadullah Ağa, H. (n.d.). Arazbarbuselik beste (İKA CK-DF-Bs-AB-D-21/20). İSAM Library Archive.
29. Sezikli, U. (2007). Abdülkâdir Merâgî ve Câmiu’l-Elhân’ı (Thesis No. 208864). [PhD thesis, Marmara University]. Ulusal Tez Merkezi.
30. Ungay, H. (1981). Türk mûsıkîsinde usûller ve kudûm. İTÜ TMDK Yayınları.
31. Uygun, M. N. (1996). Safiyyuddin Abdulmu’min Urmevî ve “Kitâbu’l Edvâr”ı (Thesis No. 53752). [PhD thesis, Marmara University]. Ulusal Tez Merkezi.
32. Uygun, M. N. (2008). Safiyyüddin el-Urmevî. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 35, pp. 479–480). Türkiye Diyanet Vakfı.
33. Üngör, E. R. (1983). Darbeyn usulü ve bilinmeyen iki terkib. Musiki Mecmuası, 403, 16–31.
34. Yarkın, F. (2014). Türk müziğinde usuller. Pan Yayıncılık.
35. Yektâ Bey, R. (1986). Türk musikisi (O. Nasuhioğlu, Trans.). Pan Yayıncılık.
36. Yıldız, Y. (2025). Zaman, ritim ve ölçü: Geleneksel Anadolu müziğinde usûl sisteminin ontolojik temelleri üzerine bir inceleme. RumeliDe Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 45, 345–367. https://doi.org/10.5281/zenodo.15292107