THE COSMOLOGICAL VIEWS OF SHARİF AL-MURTADA

Öz

Abu’l-Qasim Ali b. al-Husayn (d. 436/1044), better known by the title “al-Murtada,” distinguished himself through his significant theological (kalam) views. Rising within the intellectual and political milieu of the Buyid period, he aligned with the Usuli faction during the Akhbari-Usuli conflict of the Shia-Imamiyya school, thereby positioning himself within the new prominent face of Shia thought. Sharif al-Murtada emphasizes the necessity of understanding the universe to prove the existence of God. According to him, the order and detail within the elements constituting the cosmos indicate the existence of a power that brought them into being. While cosmology refers to a physical space, it serves essentially as a venue for proving the existence of God. The universe, composed of substances (jawhar) and accidents (arād), is not eternal (qadim). There is a temporal distinction between the universe and God in terms of precedence and subsequence; in this respect, the precedence of the universe over God is inconceivable. Sharif al-Murtada demonstrated significant resistance against philosophers who advocated for the eternity of the world (azaliyya). Within this framework, he provides a detailed introduction to cosmic elements such as substance, accident, and body (jism). By isolating his cosmological findings from the essence of God (dhat), he emphasizes their material characteristics. Sharif al-Murtada examines cosmological subjects with a sophisticated style, stressing the created nature (huduth) of the universe. This article focuses on his cosmological views within the context of daqiq al-kalam. Using qualitative research methods, his perspectives on cosmology were identified through a literature review and content analysis of the author's primary works. In this context, the author's views on substance, accident, and body are analyzed. The author’s primary objective in his meticulous examinations of the universe is to gather arguments for the transcendence (tanzih) of divinity. The article details the similarities and differences between Sharif al-Murtada’s cosmological views and those of the Mu‘tazila, as well as the arguments he developed against interpretations incompatible with the divinity of God.

Anahtar Kelimeler

• Kalam
• Mu'tazila
• Shia
• Sharif al-Murtada
• Cosmology
• Daqiq al-Kalam

ŞERİF EL-MURTAZA’NIN KOZMOLOJİK GÖRÜŞLERİ

Öz

Büveyhîler dönemininde yaşamış Şîa-İmâmiyye ekolünün ahbarî-usûlî mücadelesinde usûlî cenahında yer alan “el-Murtazâ” lakaplı Ebu’l-Kâsım Ali b. el-Hüseyin (ö. 436/1044) önemli bir kelâmcıdır. el-Murtazâ Allah’ın varlığın kanıtlamak için âlemin anlaşılmasına vurgu yapmaktadır. Ona göre kozmosdaki düzen ve detay onları var eden bir gücün varlığına işaret etmektedir. Kozmoloji fiziksel bir mekân olmakla beraber aslında Tanrı’yı ispatlama mekanıdır. Kelâm kozmolojisine göre cevher ve arazlardan oluşan âlem kadîm değildir. Âlem ile Tanrı arasında öncelik-sonralık bakımından zamansal bir ayrım vardır. Âlemin Tanrı’ya önceliği düşünülemez. el-Murtazâ bu ana fikir çerçevesinde âlemin cevher, araz, cisim gibi unsurlarını detaylı bir şekilde tanıtmaktadır. Kozmolojik tespitlerini Allah’ın zatından soyutlayarak onların maddi özelliklerine vurgu yapmaktadır. el-Murtazâ âlemin sonradan yaratılmış olduğuna vurgu yaparak seviyeli bir dil ile kozmolojik konuları incelemektedir. el-Murtazâ âlemin ezeliliğini savunan felsefecilere karşı ciddi bir direnç göstermiştir. Bu makale onun dakîku’l-kelâm bağlamında kozmolojik görüşlerini konu edinmektedir. Nitel araştırma yöntemi ile müellifin temel eserleri üzerinden bir literatür taraması ve içerik analizi yapılarak kozmolojiye dair görüşleri tespit edilmiştir. Bu bağlamda yazarın cevher, araz ve cisim hakkındaki görüşleri analiz edilmektedir. Müellifin evren hakkındaki dakik incelemelerindeki esas hedefi ulûhiyetin tenzihi için argüman toplamaktadır. Makalede, el-Murtazâ’nın kozmolojik görüşlerinin Mu‘tezilenin görüşleri ile olan benzerlikleri ve ayrılıkları ile Allah’ın ulûhiyetiyle bağdaşmayacak yorumlara karşı geliştirdiği argümanları detaylandırılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Mu'tezile
• Şia
• Şerif el-Murtazâ
• Kozmoloji
• Dakîku'l-Kelâm

Etik Beyan

Bu makale 2024 te Van YYÜ Sosyal Bil. Enst. tamamlanan "Şerîf Murtazâ ve Kelâmî Görüşleri" adlı Yüksek Lisans tezinden üretilmiştir.

Kaynakça

1. Arslan, Hulusi. İslâm Düşünce Geleneğinde Şia-Mu‘tezile Etkileşimi (Şerîf el-Murtazâ Örneği). İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
2. Atay, Hüseyin. Fârabî ve İbn Sînâ’ya Göre Yaratma. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1974.
3. Bâkıllânî, Ebû Bekr el-Kâdî Muhammed b. et-Tayyib b. Muhammed el-Basrî. et- Temhîd fi’r-red ale’l-mülhideti’l-Muʿattıla ve’r-Râfiza ve’l-Havâric ve’l- Muʿtezile. thk. eş-Şeyh İmadüddin Ahmet Haydar, Beyrut: Müessesetü’l- Kütübi’l-Sekafiyye, 1987.
4. Bardak, Ahmet. “Şeyh Müfîd’in Kozmoloji Anlayışı”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi. 6/2 (Aralık 2022). 867-896. doi: 10.32711/tiad.1144314.
5. Bolay, Süleyman Hayri. “Âlem”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/360- 361. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
6. Bulgen, Mehmet. Kelâm Atomculuğu ve Modern Kozmoloji. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
7. Bulgen, Mehmet. “İmam Mâtürîdî’ye Göre Âlemin Unsurları: Atomculuk Açısından Bir Değerlendirme”, Mâtürîdî Düşünce Sisteminin Dayandığı Temel Tasavvurlar- Geleneğin İnkişafından Geleceğin İnşasına, ed. Emine Öğük. 149-170. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2021.
8. Cürcânî, Ali İbn Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Şerhu›l-mevâkıf, Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1985.

9. Cüveynî, İmamu’l-Harameyni. Kitâbu’l-İrşad (İnanç Esasları Klavuzu). çev. Adnan Bülent Baloğlu. Ankara: TDV Yayınları, 2010.
10. Erdemci, Cemalettin. Kelâm Kozmolojisine Giriş. Ankara: Bilgesina Yayınevi, 2. Basım, 2022.
11. Eş‘arî, Ebu’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn (İlk Dönem İslâm Mezhepleri). çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul:Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2019.
12. Gazzâlî, Ebû Hamid Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Mekâsidu’l-felâsife (Filozofların Maksatları). çev. İsmail Karagözoğlu. İstanbul:Kayıhan Yayınları, 2020.
13. Gün, Faruk. “Çağdaş Dönemde Kelâm İlmi- Metodolojik ve Problematik Bir İnceleme”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2023), 352-379.
14. İbn Manzûr. Lisânu’l-Arab. Beyrut: Dâru Sadr, 1414.
15. İbn Sînâ. Metafizik. çev. Ekrem Demirli – Ömer Türker, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
16. İmam Mâtürîdî, Kitâbu’t-Tevhîd, (nşr. Bekir Topaloğlu -Muhammed Aruçî), Ankara: TDV Yayınları 2017.
17. İsfahânî, Râgıb. Müfredât-Kur’an Kavramları Sözlüğü. trc. Abdulbaki Güneş-Mehmet Yolcu, İstanbul: Çıra Yayınları, 2012.
18. Kartaloğlu, Habib. Şiî-İmâmiye’de Aklî Düşünce ve Şerîf el-Murtazâ. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020.
19. Kutluer, İlhan. “Cevher”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/450-455. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
20. Nisâbûrî, Ebû Reşîd. el-Mesâil fi’l-hılâf beyne’l-Basriyyîn ve’l-Bağdâdiyyîn. thk. Rıdvan es-Seyyid. Beyrût: Ma‘hedü’l-İnmâi’l-Arabî, 1979.
21. Öz, Mustafa. “Şerîf el-Murtazâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/586-588. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
22. Pezdevî, Ebu’l-Yüsr. Usûlü’d-dîn. nşr. H. Peter Lins, Kahire: Mektebetü’l-Ezheriye, 1383/1963.
23. Schmidtke, Sabine. İslâm Kelâmı. çev. Orhan Şener Koloğlu. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
24. Şerîf el-Murtazâ, Ebu’l-Kâsım Ali b. Hüseyin b. Muhammed el-Mûsevî. Resâil ve mesâil (Resâilu’l-Kelâm). thk. Haydar Beyâtî. Kum: Müessesetu’t-Tab‘i ve’n-Neşri, 1442.
25. Şerîf el-Murtazâ, Ebu’l-Kâsım Ali b. Hüseyin b. Muhammed el-Mûsevî. ez-Zehîra fî ilmi’l-kelâm. Kum:Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1990.
26. Şerîf el-Murtazâ, Ebu’l-Kâsım Ali b. Hüseyin b. Muhammed el-Mûsevî. el-Mülahhas fi usûli’d-dîn. thk. Muhammed Rıza Ensârî Kummî. Tahran: Ketâbhâne-i Meclis-i Şûra-yı İslâmî Meclisi, 1381.
27. Şerîf el-Murtazâ, Ebu’l-Kâsım Ali b. Hüseyin b. Muhammed el-Mûsevî. Resâilu Şerîf el-Murtazâ. thk. Seyyid Ahmed el-Hüseynî. Kum: Menşûrâtu Dâri’l-Kur’ani’l-Kerim, 1405.
28. Şerîf el-Murtazâ, Ebu’l-Kâsım Ali b. Hüseyin b. Muhammed el-Mûsevî. Şerhu’l-cümeli’l-ilm ve’l-’amel. thk. Yakub
29. el-Câferî el- Merâğî, Meşhed: Dâru’l-Usve, 1419.
30. Teftâzânî, Sa‘duddîn. Şerhu’l-mekâsıd. thk. İbrahim Şemsuddîn, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2011.
31. Teftâzânî, Sa‘deddîn. el-Makâsıd. trc. İrfan Eyibil, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
32. Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelâm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010. Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Hasan. el-Fihrist. thk. Şeyh Cevâd el-Kayyûmî (Tahran: Müesssetü›l-Fukahâ, 1422. Uyar, Gülgün. “Nakib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/321-322. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. Yavuz, Yusuf Şevki. “Araz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/337-342. İstanbul: TDV Yayınları, 1991. Yavuz, Yusuf Şevki. “Eş‘ariyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/447- 455. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.