THE ESSENCE OF THE NOUN IN ARABIC GRAMMAR: A STUDY OF THE PROBLEMATIC AND ITS DEVELOPMENT

Öz

Defining technical terms is an indispensable requirement in any field of knowledge. Examining these terms—or even studying a single term—constitutes an exploration of part of that discipline’s history, through which meanings become clearer, its principles become firmly established, and its major outlines and fundamental divisions are delineated. This study represents an attempt to present a comprehensive examination of the development of the concept of the noun in Arabic grammar across different eras, with a specific focus on the problematic issues that led to considerable variation in its definition. The study aims to trace the historical evolution of the definition of the noun, analyze the most prominent definitions proposed by grammarians, identify the methodological foundations underlying each definition, and reveal the extent to which Greek logic influenced grammarians in reshaping their understanding of grammatical definition. It also highlights modern attempts to reassess this issue. Employing the descriptive–historical method, the study draws on primary grammatical sources from different periods in addition to modern research. The findings indicate that differences in methodology resulted in a multiplicity of perspectives regarding the definition of the noun; that the essentialist (mahiyya-based) definition—despite its difficulty, limited inclusiveness, and being subject to numerous modifications and objections—became the most widespread among grammarians, to the extent that some eventually denied the existence of a definition of the noun altogether; that the earlier definition, which was based on grammatical practice, lost prominence; and that modern linguists have proposed more coherent definitions in light of recent linguistic studies.

Anahtar Kelimeler

• Arabic
• Grammar
• Definition
• Noun
• Problematics
• Development

NAHİV İLMİNDE İSMİN MAHİYETİ: SORUN VE GELİŞİM ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Terimlerin belirlenmesi, her bilim dalının vazgeçilmez unsurlarından biridir. Bir terimin incelenmesi yahut tek bir kavram üzerine yapılan araştırma bile, ilgili disiplinin tarihinin bir bölümünü aydınlatır; böylece anlamlar netlik kazanır, prensipler zihinde yerleşir ve söz konusu ilmin genel çerçevesi ile temel bölümleri belirginleşir. Bu çalışma, Arap nahvinde “isim” kavramının tarihsel süreç içerisindeki gelişimini kapsamlı bir şekilde ele almakta ve özellikle ismin tanımlanmasında ortaya çıkan büyük farklılıklara yol açan temel sorunsala odaklanmaktadır. Araştırmanın amacı, ismin tanımının tarihsel seyrini takip etmek, nahiv âlimleri tarafından ortaya konan başlıca tanımları analitik bir yaklaşımla değerlendirmek, her bir tanımın dayandığı metodolojik temelleri ortaya çıkarmak ve Yunan mantığının, nahivde tanım anlayışının mahiyetini dönüştürmedeki etkisini irdelemektir. Ayrıca modern dönemde bu meseleye yönelik yeniden değerlendirme çabalarına da dikkat çekilmektedir. Çalışmada tarihsel-betimleyici yöntem benimsenmiş; farklı dönemlere ait özgün nahiv kaynaklarının yanı sıra çağdaş araştırmalardan yararlanılmıştır. Ulaşılan sonuçlar, yöntemsel farklılıkların isim tanımına ilişkin yaklaşımlarda çeşitlilik meydana getirdiğini ortaya koymaktadır. Nahiv âlimleri arasında mahiyet temelli tanımın—zorluğuna, kapsamının darlığına ve çok sayıda değişiklik ile itiraza maruz kalmasına rağmen—en yaygın tanım biçimi olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, bazı âlimlerin ismin tanımının varlığını bütünüyle reddetmesine kadar varmıştır. Buna karşılık, erken dönemlerde yaygın olan ve nahivsel uygulamaya dayanan tanım anlayışı geri planda kalmıştır. Modern dilbilimciler ise çağdaş dil incelemeleri ışığında daha tutarlı ve makul tanımlar geliştirmişlerdir

Anahtar Kelimeler

• Arap dili
• Nahiv
• Hadd
• İsim
• Sorun
• Gelişim

ماهية الاسم في النحو العربي: دراسة في الإشكال والتطور

Öz

تُعَدُّ تحديد المصطلحات من الأمور التي لا غنى عنها في أي فن من الفنون، ودراستها أو دراسة مصطلح منها بمثابة دراسة جزء من تاريخ ذلك الفن، تتوضح بها المعاني وتستقر في الأذهان ضوابطه وترتسم خطوطه العريضة وأبوابه الرئيسة، وهذه الدراسة تمثل محاولة لتقديم دراسة شاملة لتطور مفهوم الاسم في النحو العربي عبر العصور المختلفة مع التركيز على الإشكالية التي أدت إلى التباين الكبير في تحديده، وتهدف إلى تتبع التطور التاريخي لتعريف الاسم، وتحليل أبرز التعريفات التي قدمها النحاة، والكشف عن المنطلقات المنهجية لكل تعريف، وبيان مدى تأثره بالمنطق اليوناني في تغيير نظرة النحاة لطبيعة التعريف النحوي، وصولاً إلى المحاولات الحديثة لإعادة النظر في هذه القضية، ذلك باستخدام المنهج الوصفي التاريخي، واعتمدت الدراسة على المصادر النحوية الأصيلة من مختلف العصور، إلى جانب الدراسات الحديثة، وتوصلت إلى أن الاختلاف في المنهجية أدّى إلى التعدد في النظرة إلى تعريف الاسم، وأن التعريف بالماهية من أكثر التعريفات شيوعاً لدى النحاة رغم صعوبته وعدم شموله لكل أفراده وتعرضه لكثير من التغييرات والاعتراضات التي أدت إلى إنكار بعض النحاة وجود تعريف للاسم، وتراجعت أمامه تعريف الذي كان سائداً في العصور الأولى ومبنياً على الصناعة النحوية، وأن المحدثين من الباحثين اللغوين قدّموا تعريفات وجيهة على ضوء الدراسات الحديثة.

Anahtar Kelimeler

• اللغة العربية
• النحو
• الحد
• الاسم
• الإشكالية
• التطور

Kaynakça

1. Ebû Ali el-Fârisî, el-Hasen b. Ahmed. el-Mesâilü’l-askeriyyât fi’n-nahvi’l-Arabî. Thk.: Ali Câbir el-Mansûrî. Irak: Câmiatü Bağdâd – Külliyetü’ş-Şerîa, 1982.
2. Ebû Ali el-Fârisî, el-Hasen b. Ahmed. el-Mesâilü’l-müşkile. Thk.: Yahyâ Murâd. Lübnan: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. et-Tezyîl ve’t-Tekmîl fî şerhi Kitâbi’t-Teshîl. Thk.: Hasan Hendâvî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1997.
3. Ebü’l-Bekâ el-Ukberî, Abdillah b. el-Hüseyn. Mesâil hilâfiyye fi’n-nahiv. Thk.: Muhammed Hayr el-Helvânî. Beyrut: Dârü’ş-Şarku’l-Arabî, 1992.
4. el-Bâkıllî, Ali b. el-Hüseyn. Şerhu’l-luma‘. Thk.: İbrâhim Ebû Ubâde. Suudi Arabistan: İmam Muhammed b. Suûd Üniversitesi Yay, 1990.
5. el-Hâcc Sâlih, Abdurrahman. Mantiḳu’l-arab fî ulûmi’l-lisân. Cezayir: Moufem Yay, 2012.
6. el-Muberred, Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. Thk.: Muhammed Abdülhâlık Uzeyme. Kahire: Lecnatu İhyâi’t-Turâsi’l-İslâmî, 1994.
7. er-Rummânî, Ali b. Îsâ. Şerhu kitâbi Sîbaveyh. Thk: el-Mutavellî ed-Demîrî. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb. es-Sa‘rân, Mahmûd. İlmu’l-Luğa: Mukaddime li’l-kâri’i’l-arabî. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 2. Bs., 1997.
8. es-Sîrâfî, el-Hasen b. Abdillah. Şerhu Kitâbi Sîbeveyh. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2008.

9. es-Süheylî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman. Netâicu’l-fikr fi’n-nahv. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1992.
10. ez-Zeccâcî, Abdurrahman b. İshak. el-Îdâh fî ileli’n-nahv. Thk.: Mâzin el-Mübârek. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 1986.
11. Hassân, Temmâm. el-Luğatu’l-arabiyye ma‘nâhâ ve mebnâhâ. Mağrib: Dârü’s-Sekâfe, 1994.
12. İbn Fâris, Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ. es-Sâhibî fî fıkhi’l-luğa ve mesâilihâ ve suneni’l-arab fî kelâmihâ. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1997.
13. İbn Mâlik, Muhammed b. Abdillah. Şerhu’t-Teshîl. Thk.: Abdurrahman es-Seyyid ve Muhammed el-Muhtûn. Mısır: Hecr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1990.
14. İbn Ya‘îş, Ya‘îş b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. Thk.: Emil Ya‘kûb. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
15. İbnü’l-Hacib, Osman b. el-Hacib. Şerhu’l-mukaddime el-kâfiye fî ilmi’l-i‘râb. Thk.: Cemâl Abdü’l-Atî Muhaym Ahmed. Riyad: Mektebetu Nizâr Mustafa el-Bâz, 1997.
16. İbnü’l-Verrâk, Muhammed b. Abdillah. İlelu’n-nahv. Thk.: Mahmûd Câsim ed-Dirvîş. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1999.
17. İbnü’s-Serrâc, Muhammed b. Sehl. el-Usûl fi’n-nahv. Thk.: Abdü’l-Hüseyin el-Fetlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Bs., 1996.
18. Kaya, İrfan. “Mantık-Nahiv İlişkisini Tanımlar Terminolojisi Üzerinden Okumak -Nâzıru’l-Ceyş’in Ebû Hayyân’a Eleştirileri Bağlamında-”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 24/2 (01 Aralık 2024): 363-385. https://doi.org/10.33420/marife.1454621.
19. Nâzır el-Ceyş, Muhammed b. Yûsuf. Temhîdu’l-kavâid bi-şerhi Teshîli’l-fevâid. Thk.: Ali Muhammed Fâhir ve Diğerleri. Kahire: Dârü’s-Selâm, 1428 H.
20. Saîd el-Melh, Hüseyin Hümeys. et-Tefkîru’l-ilmî fi’n-nahvi’l-arabî. Ürdün: Dârü’ş-Şurûk, 2002.
21. Sîbeveyh, Amr b. Osman. el-Kitâb. Thk.: Abdü’s-Selâm Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 3. Bs, 1988.