THE STRUGGLE FOR EXİSTENCE AND INDEPENDENCE OF THE MOSUL ZENGİD ATABEGDOM AND ITS DECLİNE

Öz

This study examines the struggle for survival of the Atabegate of Mosul under the Zangids following the reign of I. Sayf al-Din Ghazi (541–544/1146–1149) and its subsequent decline after the last powerful atabeg, Nūr al-Dīn Arslanshah (589–607/1211–1193). Conducted through a literature review, the study aims to analyze the Atabegate’s external struggle for existence and independence and to identify the underlying causes of its decline. Previous scholarship has primarily focused on the foundation of the Atabegate and its confrontation with the Crusaders during the reign of Imad al-Din Zangi (521–541/1127–1146). Consequently, the post-Zangi period and the circumstances leading to the end of the Atabegate have remained insufficiently explored. This study distinguishes itself by concentrating on these relatively neglected aspects. It evaluates the internal and external threats that challenged the Atabegate after I. Sayf al-Din Ghazi in chronological order and subsequently addresses its decline, drawing particularly on the works of the Zangid historian Ibn al-Athir and other relevant sources. Although the Atabegate became a target first of Nūr al-Dīn Mahmud Zangi and later of the Ayyubids, it managed to survive despite losing its independence. However, from the reign of II. Sayf al-Din Ghazi onward, political authority weakened in the hands of the atabegs while viziers and fortress governors gained dominance, paving the way for Bedreddin Lu’lu’ to seize power shortly after 615/1219.

Anahtar Kelimeler

• Seljuk History
• Zengid Atabegate of Mosul
• Imad al-Din Zengi
• Badr al-Din Lu’lu’

MUSUL ZENGÎLER ATABEGLİĞİNİN VARLIK-BAĞIMSIZLK MÜCADELESİ VE İNHİTATI

Öz

Bu çalışmada Musul Zengîler Atabegliğinin, I. Seyfeddin Gazi’den (541-544/1146-1149) sonra varlık mücadelesi ve son muktedir Atabeg Nûreddin Arslanşah’tan (589-607/1211-1193) sonra inhitata sürüklenişi incelenmektedir. Literatür taraması yöntemiyle yapılan bu çalışmanın amacı, dışarıya karşı varlık/bağımsızlık mücadelesinin analiz edilerek Musul Zengî Atabegliğin inhitatının ardındaki nedenleri tespit etmektir. Atabeglikle ilgili araştırmalar, genellikle kuruluşu ve İmâdüddin Zengî Devri’nde (521-541/1127-1146) Haçlılarla mücadelesi üzerinde durmuştur. Dolayısıyla Atabegliğin Zengî’den sonraki serüveni ve varlığının son bulması ile ilgili tespitler yetersiz kalmıştır. Bu çalışma, Atabegliğin söz konusu yönlerine odaklanmakla Atabeglikle ilgili sair çalışmalardan ayrılmaktadır. Çalışmada Atabegliğin I. Seyfeddin Gazi’den sonra varlığını tehdit eden iç ve dış tehditler kronolojik sıralama içinde değerlendirilmiş, ardından Atabegliğin inhitatı işlenmiş; Zengîler tarihçisi İbnü’l-Esîr başta olmak üzere konuyla ilgili kaynaklar ve araştırmalardan elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Atabeglik, önce Nûreddin Mahmud Zengî (541-569/1146-1174), ardından Eyyûbîlerin hedefi olmuş, onların karşısında bağımsızlığını koruyamamışsa da varlığını koruyabilmiştir. Ama II. Seyfeddin Gazi Devri’nden (565-576/1170-1180) itibaren yönetimde atabegler zayıflarken vezirler/kale naibleri güçlenmiş, Atabeglikten vezir/kale naibi vesayeti başlamıştır. Nûreddin Arslanşah’tan sonraki atabeglerin yaşça küçük olmaları, son kale naibi Bedreddin Lü’lü’nün (ö. 657/1259) Atabegliği ele geçirmesine neden olmuştur. Araştırmalarda Atabegliğin inhitat tarihi 630/1233 olarak verilmişse de bu çalışmada söz konusu tarihin devrin kaynaklarının çoğu tarafından desteklenmediği ve Atabegliğin 615/1219’dan sonra üç dört yıl içinde Lü’lü’nün eline geçtiği tespitine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklu Tarihi
• Musul Zengîler Atabegliği
• İmâdüdddin Zengî
• Bedreddin Lü’lü’

Destekleyen Kurum

Makalemin sponsoru bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Bezer, Gülay Öğün. “Seyfeddin Gazi I”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 37. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
2. Bezer, Gülay Öğün. “Zengîler”. TDV İslam Ansiklopedisi. 44/268-272. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
3. Bulduk, Üçler. “Yaşayış ve Kültür Açısından Eski Türk Devletlerinin Kuruluş ve Yıkılış Nedenleri”. Kuruluş ve Çöküş Süreçlerinde Türk Devletleri Sempozyumu Bildirileri (5-6 Kasım 2007). 47-55. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Basımevi, 2008.
4. Bündârî, Feth b. Ali. Sene’l-Berkı’ş-Şâmî. thk. Fethiye en-Nebravî. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1979.
5. Dîvecî, Said. Tarihü’l-Musıl. 2 Cilt. Bağdat: Matbuat el-Mucmeü’l-Irakî, 1982.
6. Ebü’l-Ferec, İbnü’l-Cevzî. el-Muntazam fi tarihi’l-Müluk ve’l-Ümem. 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
7. Ebû Şâme, Şihâbüddîn Abdurrahmân. Kitâbü’r-Ravzateyn fî ahbâri’d-devleteyn en-Nûriyye ve’s-Salâhiyye. thk. İbrahim Şemseddin. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
8. Ebû Şâme, Şihâbüddîn Abdurrahmân. Terâcimü ricâli’l-ḳarneyni’s-sâdis ve’s-sâbiʿ bi’zeyli ʿale’r-ravzateyn. thk. İbrahim Şemseddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.

9. Ebü’l-Fidâ, İsmail b. Ali b. Muhammed b. Eyyûb. Târîhu Ebi’l-Fidâ el-muhtasar fî ahbâri’l-beşer. thk. Mahmud Deyyûb. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
10. Elisseeff, Nikita. Nur Ad-Din un Grand Prince Musulman de Syrie au Temps des Croisades (511-569/1118-1174). 3 Cilt. Dımaşk: Institut Français de Damas, 1967.
11. Eskikurt, Adnan. Musul Atabegliği (Zengîlerin Son Devri ve Lü’lü’ Ailesi). İstanbul: Çamlıca, 2014.
12. Gassânî, Melikü’l-Eşref. el-Ascidü’l-Mesbûk ve’l-cevheri’l-mahkûk fî tabakâti’l-hulefai ve’l-mulûk. ed. Şâkir Mahmud Abdulmunim. 2 Cilt. Bağdat-Beyrut: Dârü’l-Beyân-Dârü’n-Neşriyâti’l-İslâmî, 1975.
13. Gök, Halil İbrahim. Musul Atabeyliği Zengiler (Musul Kolu 1146-1233). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2013.
14. Hartmann, Angelika. “Nâsır-Lidînillâh”. TDV İslam Ansiklopedisi. 32/399-402. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
15. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî. Târîhu Medîneti Dımaşk. thk. Muhibbuddîn Ebi Said Ömer b. Garame el-Umrevî. 80 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1995.
16. İbn Haldun. Mukaddime. ed. Süleyman Uludağ. 2 Cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları, 5. Basım, 2007.
17. İbn Haldûn, Abdurrahman. Târîhu İbn Haldûn (el-ʿİber). thk. Halîl Şehhâde - Süheyl Zekkâr. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2000.
18. İbn Hallikân, Şemsüddîn Ahmed. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdr, 1978.
19. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl. el-Bidâye ve’n-nihâye. 14 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadis, 2006.
20. İbn Nazif, Muhammed b. Ali. Tarihü’l-Mansûrî. thk. Ebü’l-Iyd Dûdû. Cezayir: el-Hicaz Zübdemişk, 1981.
21. İbn Şeddâd, Bahâüddîn Yusuf. en-Nevâdirü’s-sultâniyye. thk. Cemâleddin eş-Şeyyâl. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1994.
22. İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kahire. thk. Muhammed Şemseddin. 16 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
23. İbn Vâsıl, Cemâlüddîn Muhammed. Müferricü’l-kürûb fî ahbâri benî Eyyûb. thk. Cemâleddin eş-Şeyyâl. 6 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Emiriyye, 1957.
24. İbnü’l-Adîm, Kêmaleddin Ömer. Zübdetü’l-Haleb min târîhi Haleb. ed. Halil Mansur. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
25. İbnü’l-Amîd, el-Mekin Circîs. Ahbâru’l-Eyyûbiyyîn. Port Said: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dinîyye, ts.
26. İbnü’l-Esîr, İzzeddin. el-Kâmil fi’t-târîħ. thk. Ebu’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
27. İbnü’l-Esîr, İzzeddin. et-Târîhu’l-bâhir fi’ddevleti’l-Atâbekiyye bi’l-Mevsıl. thk. Abdülkadir Ahmed Tuleymât. Bağdat: Dâru’l-Kütübi’l-Hadîs, 1963.
28. İbnü’l-Ezrâk, Ahmed b. Yusuf. Meyyâfarîkin ve Âmid Tarihi (Artuklular Kısmı). çev. Ahmet Savran. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1992.
29. İbnü’l-İbrî, Cemaleddin Ebü’l-Farac. Tarihü’z-Zamân. Beyrut: Dârü’l-Maşrık, 1986.
30. İbnü’l-İmâd, Abdülhay b. Ahmed. Şezerâtü’z-zeheb. thk. Abdulkadir Arnavut - Mahmut Arnavut. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986.
31. İbnü’l-Kalânisî, Ebû Ya‘lâ Hamza. Târîħu Dımaşķ. thk. Süheyl Zekkâr. Dımaşk: Dâru Hassân, 1983.
32. Köymen, Mehmet Altay. Selçuklu Devri Türk Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları, 2. Basım, 1982.
33. Lyons, Malcolm Cameron - Jackson, D. E. P. Selahaddin Kutsal Savaşın Politikaları. çev. Zehra Savan. İstanbul: Pınar Yayınları, 1. Basım, 2006.
34. Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Necip Mustafa Fevvaz - Hikmet Keşlî Fevvaz. 33 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
35. Runciman, Steven. Haçlı Seferleri Tarihi. çev. Fikret Işıltan. 3 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2008.
36. Sakkâr, Sâmî. “Mücâhidüddin Kaymaz”. TDV İslam Ansiklopedisi. 31/442. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
37. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Şemseddin. Mirʾâtü’z-zamân fî târîħi’l-aʿyân. thk. İbrahim ez-Zeybek. 23 Cilt. Dımaşk-Hicaz: er-Risâletü’l-Alemiyye, 2013.
38. Süryani Mihael. “Rivayatü el-Muerrih Mihail el-Süryâni el-Kebir”. el-Mevsuʿatü’ş-Şamile fi’t-târîħ-i hurûb’s-salibîyye. ed. Süheyl Zekkâr. 5/87-311. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1995.
39. Şeşen, Ramazan. Salâhaddin Eyyûbi ve Devri. İstanbul: İSAR, 2000.
40. Şeşen, Ramazan. Salahaddin’den Baybars’a. İstanbul: İSAR, 2007.
41. Tokuş, Muhammed Süheyl. Târîhu Zengiyyîn fî Musul ve Bilâdi’ş-Şam. Lübnan: Dârü’n-Nefâis, 2010.
42. Tomar, Cengiz. “İbnü’l-İmâd”. TDV İslam Ansiklopedisi. 21/95-96. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
43. Yafıî, Afifüddin Abdullah. Mirʾâtü’l-Cenân ve ʿİbretü’l-Yakzân Fî Maʿrifeti Havâdisi’z-Zamân. thk. Halil Mansur. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
44. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed. el-İber fi-haber min-ğaber. thk. Ebû Hâcer Muhammed el-Sa’îd el-Beysûnî Zeğlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1958.
45. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Şuʿayb el-Arnavût - Muhammed Nuaym el-ʿArkûsî. 25 Cilt. Beyrut: Al Risâle, 1996.