THE ROLE OF KHUSROW KHAN II. IN THE INTERNAL STRUGGLES OF POST-SAFAVID IRAN

Öz

The collapse of the Safavid Empire marked the beginning of a new era in Iran, during which the country came under the rule of the Afghans. However, Afghan authority was not universally accepted across Iran. Many regional leaders associated with Iran began to act independently, and some even engaged in direct conflict against Afghan forces. This situation led to political instability and widespread disorder throughout the region. Following the expulsion of the Afghans, Iran underwent a period of reorganization under successive dynasties: the Afsharid, Zand, and eventually the Qajar. These transformations significantly influenced the Emirate of Ardalan, whose governors played key roles in the unfolding conflicts. Indeed, Khusrow Khan II had been one of the candidates for the Iranian throne. The primary aim of this study is to examine the role and position of the Ardalan rulers, particularly that of Khusrow Khan II, within the broader context of the internal conflicts in Iran. To achieve this, the research explores the period following the fall of the Safavid state, including the eras of the Afsharid, Zand, and the early Qajar dynasties. Subsequently, it investigates the major events that occurred within the Emirate of Ardalan and how these were shaped by the internal wars of Iran. The final part of the study provides an analytical assessment of the reign of Khusraw Khan II and his political and military role during these turbulent times.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Qajar Dynasty
• Emirate of Ardalan
• Khusrow Kahn II.
• Agha Mohammed Khan

SAFEVİ DÖNEMİ SONRASI İRAN TAHT SAVAŞLARINDA II. HÜSREV HAN’IN YERİ VE ROLÜ

Öz

İran’ın Afganların yönetimi altına girmesiyle Safevi Devleti yıkılmış ve bu İran’da yeni bir dönemin başlamasına sebep olmuştu. Fakat Afganlar tam anlamıyla tüm İran’da hakimiyetlerini kabul ettirememişlerdi. İran’ın çeşitli bölgelerindeki Safevilere bağlı yerel hakimler bağımsız davranmış ve İran şahlığı için hem birbirleriyle hem de Afganlarla savaşmaya başlamıştı. Bu durum İran’daki istikrarın bozulmasına ve büyük kargaşaların yaşanmasına yol açmıştı. Afganların İran’dan çıkarılmasından sonra sırasıyla Afşar Hanedanı, Zend Hanedanı ve Kaçar Hanedanı İran tahtına oturmaya aday diğer aşiretlerle savaşarak tahtı ele geçirmiş ve İran’ı yönetmişti. Tüm bu süreçler İran yöneticilerine bağlı Erdelan Emirliği’ni de etkilemişti ve Erdelan emirleri de bertaraf olmamak için taraf olup bu savaşlarda yer almak zorunda kalmıştı. Erdelan emirlerinden II. Hüsrev Han Zend Hanedanı’nın yıkılmasında sonra yaşanan taht kavgalarında yerini almış ve neredeyse İran tahtına erişebilecek bir konuma gelmişti. Bu çalışmanın amacı da yaşanan bu taht mücadelelerinde Erdelan emirlerinin ve özellikle II. Hüsrev Han’ın yeri ve rolünü belirlemektir. Bu amaçla çalışmada Safevi Devleti’nin yıkılış süreci, Afşar Hanedanı ve Zend Hanedanı dönemi ve Kaçar Hanedanı’nın kuruluş süreci açıklanmış. Sonra bu süreçlerin Erdelan Emirliği’ni nasıl etkilediği belirlenmiş ve özellikle II. Hüsrev Han’ın kendi döneminde yaşanan taht kavgalarındaki etkisi ve rolü analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Kaçar Hanedanı
• Erdelan Emirliği
• II. Hüsrev Han
• Ağa Muhammed Han

CIH Û ROLA XUSROW XANÊ II. DI ŞERÊN TEXTÊ ÎRANÊ YA PIŞTÎ SAFEWIYAN DE

Öz

Dema Îran ketibû bin hikmê Afganan dewleta Safewiyan hilweşiyabû û li Îranê serdemekî nû dest pê kiribû. Lê Afganan li her deverê Îranê hikimraniya xwe nedabûn qebûlkirin. Gelek rêvebirên girêdayî Safewiyan li heremên xwe serbixwe tevgeriyabûn û hin ji wan jî ji bo textê Îranê şer kiribûn. Ev rewş bûbû sedem ku îstîqrara Îranê xira bibe û aloziyên mezin derên holê. Piştî derxistina Afganan, bi dorê xanedana Afşaran, xanedana Zendiyan û xanedana Kacaran bi şer text bi dest xistibû û Îranê bi rê ve biribûn. Vê pêvajoyê bandora xwe li Mîrektiya Erdelanê jî kiribû û mîrên Erdelanî jî di van şeran de cî girtibûn. Heta Xusrow Xanê II. bûbû yek ji namzetên textê Îranê. Armanca vê xebatê ew e ku di şerên textê Îranê de rol û ciyê mîrên Erdelanê û bi taybetî jî cihê Xusrow Xanê II. destnîşan bike. Ji bo vê armancê serdema hilweşîna Dewleta Safewiyan, serdema xanedana Afşaran, serdema xanedana Zendiyan û destpêka xanedana Kacaran hate ravekirin. Paşî di van serdeman de bûyerên ku li Mîrektiya Erdelanê qewîmine û bandora şerên Îranê ya li ser mîrektiyê hatine destnîşan kirin. Dawiyê jî serdema hikimraniya Xusrow Xanê II. û rola wî ya di şerên textê Îranê de hate analîz kirin.

Anahtar Kelimeler

• Îran
• Xanedana Kacaran
• Mîrektiya Erdelanê
• Xusrow Xanê II.
• Axa Muhemmed Xan

Kaynakça

1. Açar, Cafer. “Nadir Şah Afşar’ın Ölümünden Sonra İran’da İktidar Savaşları ve Kerim Han Zend’in İktidar Yürüyüşü (1747-1763)”. İran Çalışmaları Dergisi 8/1 (2024), 23-52. doi:10.33201/iranian.1416099.
2. Açar, Cafer. İmparatorluk ve Emirlik: Erdelan Emirliği Osmanlı ve İran İmparatorlukları Arasında Bir Kürt Emirliği. Van: Peywend, 2025a.
3. Açar, Cafer. Kerim Han Zend ve Zend Devleti (1751-1794). İstanbul: Avesta, 2025b.
4. Akazade, Cafer - Hiseynî, Secad. “Menabi’-i Meşru’iyyet-i Hikumet-i Axa Muhemmed Xan-i Qacar”. Costarha-yi Tarîxî 8/2 (1396/1976), 171-198.
5. Ardalan, Shirin. Erdelan Kürtleri. wer. Heval Bucak. İstanbul: Avesta, 2007.
6. Asef, Muhammed Haşim. Rustem-el Hukema. amd. Mohammed Moşîrî. Tehran, 1348/1929.
7. Aştiyanî, Abbas Iqbal. Tarîx-î Îran ez İnkiraz-i Sasaniyan ta İnkiraz-i Kaçariye. Tehran: Debir, 1386/2007.
8. Ateş, Abdurrahman. “Nadir Şah Afşar’ın Ölümünden Sonra İran’da Hakimiyet Mücadeleleri ve Osmanlı Devleti’nin İran Politikası”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8/2 (2006), 2-53.

9. Avery, Peter. “Nadir Shah and the Afsharid Legacy”. The Cambridge History of Persia. ed. Peter Avery. Cilt 7. 3-62. New York: Cambridge University Press, 2008.
10. Axworthy, Michael. İran Aklın İmparatorluğu: Zerdüştten Günümüze İran Tarihi. çev. Özlem Gitmez. İstanbul: Say, 2016.
11. Azap, Eralp Yaşar. “Acem Mülteciler: Kaçar Hanedanı’nda Taht Mücadelesi ve Osmanlı Devleti’ne İltica Eden İran Şehzadeleri”. Türkiyat Mecmuası 33/1 (2023), 79-103. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1270678
12. Babanî, Abdurrahman b. Rüstem el-. Siyeru’l-Ekrad: Baban ve Erdelan Kürtleri Tarihi. amd. Veysel Başçı - Eral Ceylan. İstanbul: Peywend, 2019.
13. Erdelanî, Mestûre Mahşeref. Erdelan Tarihi: Erdelan Kürt Mirliği Tarihi. wer. û nirx. C. Açar. İstanbul: Nûbihar, 2020.
14. Golestane, Muhemmed Emin. Mucmelut-Tevarîx. Tehran: İntişarat-i Danişgah-i Tehran, 1374/1954.
15. Hadiyan, Kuroş. Sedeha-yi Serweri: Nigahi be Tarih ve Coxrafya-yi Kordestan-i Erdelan. Isfahan: İntişarat-i Kankaş, 1389/1969.
16. Hambly, Gavin. “Agha Muhammad Khan and the Establishment of the Qajar Dynasty”. The Cambridge History of Persia. ed. Peter Avery. Cilt 7. 104-143. New York: Cambridge University Press, 2008.
17. Kadı, Muhammed Şerif. Tarih-i Kurd & Erdelan Tarih Okulu Üzerine Bir İnceleme. wer. û nirx. Cafer Açar. İstanbul: Avesta, 2019.
18. Karadeniz, Yılmaz. İran Tarihi (1700-1925). İstanbul: Selenge, 2012.
19. Kurdistanî, Merdox. Tarîx-î Merdox. Tehran: Neşr-i Kareng, 1379/1959.
20. Malcolm, John. History of Persia. Cilt 2. London: John Murray, 1815.
21. Mosennif. Lubbu’t-Tevarix. Tehran: Zendegî, 1977.
22. Musevî, Muhammed Sadık. Tarih-i Gîtîguşa. Tehran: İqbal, 1363/1984.
23. Perry, John. “Aga Mohammad Khan Qajar”. Encyclopedia Iranica. Erişim: 15.06.2025. https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan/
24. Perry, John. “Karim Khan Zand”. Encyclopedia Iranica. Erişim: 14.06.2025. https://www.iranicaonline.org/articles/karim-khan-zand/
25. Perry, John. “The Zand Dynasty”. The Cambridge History of Persia. ed. Peter Avery. Cilt 7. 63-103. New York: Cambridge University Press, 2008.
26. Qazî, Mihemed Şerif. Mîrektiya Erdelanê û Lêkolînek li ser Nêrîta Dîroknûsiya Erdelanê. wer. û nirx. Cafer Açar. Stenbol: Nûbihar, 2019.
27. Seccadî, Sadiq - Teqewî, Elî Rıza. “İran der Esr-i Qacar”. Tarîx-î Cami-i İran. ed. Kazım Musevî Becneverdî. C. 11. 726-755. Tehran: Merkez-i Dairetul Me’arif-i Bozorg-i İslamî, 1393/1973.
28. Şemîm, Elî Asğer. İran der Dowre-yi Seltenet-i Qacar: Qern-i Sîzdehom ve Nime-yi Ewwel-i Qern-i Çeharom. Tehran: Behzad, 1387/1967.
29. Senendecî, Mîrza Şukrullah. Tohfe-yi Nasıri der Tarih u Coxrafya-yi Kurdistan. amd. Haşmetullah Tebîbî. Tehran: Muesse-yi İntişarat-ı Emir-i Kebir, 1366/1987.
30. Sewaqib, Cihanbexş vd. “Rabite-yi du Xanedan-i Kordî ‘Wekil’ û ‘Erdelan’ der Salha-yî 1193 ta 1217”. Fasilname-yî İlmî Pejoheşî-yî Tarîx-î Îslam ve Îran 8/37 (1976), 9-34.
31. Sümer, F. “Ağa Muhemmed Şah”. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 1. 455-456. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1988.
32. Xûrmocî, Muhammed Cafer. Tarîx-î Qacar. Cih û çapxane ne diyar, 1345/1944.
33. Yıldırım, A. “Safevi Hanedanının Son Yüzyılı: II. Tahmasb Dönemi İç ve Dış Mücadelelerin Bir Analizi”. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi 25/54 (2024), 1-13.