Official Policies toward Kurdish Social and Traditional Actors in Exile and Resettlement Practices from the 19th Century to the 20th

Öz

The Ottoman Empire’s policy of exile and resettlement toward tribes, particularly widespread from the eighteenth century onward, continued until the collapse of the state despite undergoing various transformations. Across this timeframe, these policies functioned as instruments for reinforcing the central authority’s control over the provinces. The exile practices that persisted during the reign of Abdülhamid II were predominantly punitive in character and primarily intended to bring tribes under tighter state control. Following the deposition of Abdülhamid II, the Committee of Union and Progress (CUP), assuming power, restructured exile and resettlement practices that targeted tribes in tandem with the political vision of the new era. The policies in question, enacted during the CUP’s rule between 1913 and 1918, came to exhibit a more systematic and organized character within the framework of nationalism. Population policies developed with the objective of creating a homogeneous society centered on Turkishness had a direct impact on the Kurdish population, and their tribes in particular. In the course of this process, the policy of exile, having been partially carried out during the reign of Abdülhamid II and later enforced more directly and systematically under the CUP government, also targeted such traditional authority figures within Kurdish society as aghas, sheikhs, and seyyids. This approach, which emerged in the late Ottoman period, continued in both mentality and practice during the early phases of the Republic established in the aftermath of the collapse of the Ottoman Empire. This study aims to demonstrate the continuity of policies pursued against the traditional actors of Kurdish society in the context of the practices meant to control the Kurds and dismantle their social structures in the period extending from the reign of Abdülhamid II to the early Republic.

Anahtar Kelimeler

• Kurds
• tribe
• resettement
• exile
• Abdülhamid II
• The CUP
• The Republic

19-20. YÜZYILLAR ARASI SÜRGÜN VE İSKÂN PRATİKLERİNDE KÜRT TOPLUMSAL VE GELENEKSEL AKTÖRLERİNE YÖNELİK RESMÎ TUTUMLAR

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nun aşiretlere yönelik sürgün ve iskân siyaseti, özellikle 18. yüzyılda yaygınlaşıp, geçirdiği çeşitli dönüşümlere rağmen devletin yıkılışına kadar sürdü. Bu politika, söz konusu dönem boyunca merkezî otoritenin taşra üzerindeki denetimini güçlendirmeye yönelik bir araç olarak kullanılmıştır. II. Abdülhamid döneminde de devam ettirilen sürgün siyaseti, büyük ölçüde cezalandırıcı bir nitelik taşımış ve aşiretlerin kontrol altına alınmasını hedeflemiştir. Abdülhamid’in tahttan indirilmesinin ardından iktidarı ele geçiren İttihat ve Terakki Cemiyeti dönemindeyse, aşiretlere yönelik sürgün ve iskân uygulamaları yeni dönemin siyasal tahayyülüne uygun biçimde yeniden yapılandırıldı. İTC’nin 1913–1918 yılları arasındaki iktidarı süresince uygulamaya konulan bu politikalar, milliyetçilik anlayışı çerçevesinde daha sistematik bir karakter kazanmıştır. Türklük ekseninde homojen bir toplum oluşturma hedefi doğrultusunda geliştirilen nüfus politikaları, özellikle Kürt nüfusu ve aşiretlerini doğrudan etkiledi. Bu süreçte, II. Abdülhamid döneminde kısmen, İttihat ve Terakki yönetiminde ise doğrudan ve sistematik bir biçimde yürütülen sürgün siyaseti; ağa, şeyh ve seyyid gibi Kürt toplumunun geleneksel otorite figürlerini de hedef aldı. Geç Osmanlı döneminde şekillenen bu yaklaşım, Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışının ardından kurulan Cumhuriyet’in erken safhalarında da zihniyet ve uygulama bakımından varlığını sürdürmüştür. Bu çalışmada; II. Abdülhamid’den Erken Cumhuriyet’e uzanan süreçte Kürtlerin kontrolü ve toplumsal yapılarının tasfiyesine yönelik uygulamalar çerçevesinde, Kürt toplumunun geleneksel aktörlerine karşı yürütülen siyasetteki sürekliliğin ortaya konulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kürt
• aşiret
• iskan
• sürgün
• II. Abdülhamid
• İTC
• Cumhuriyet

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) İ.DH, 1467-1
2. BOA, ŞD, 2693-13 BOA, Y.EE, 131-33
3. BOA, Y. MTV, 50-21 BOA, Y.PRK.ASK, 15-11
4. BOA, Y.PRK.ASK, 69-50 BOA, Y.PRK.BŞK, 7-90 BOA, Y.PRK.BŞK, 7-99 BOA, Y.PRK.KOM, 7-59
5. BOA, Y.A.RES, 51-9 BOA, Y.PRK.UM, 5-39
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) Fon: 30-10-0-0 Kutu: 110 Gömlek: 740 Sıra: 23
7. BCA. Fon: 30-10-0-0 Kutu: 110 Gömlek: 741 Sıra: 9
8. BCA. Fon: 30-10-0-0 Kutu: 111 Gömlek: 748 Sıra: 1

9. Ağar, Ömer Kemal. Tunceli-Dersim Coğrafyası. İstanbul: Türkiye Basımevi, 1940.
10. Ahmet Cevdet Paşa. Ma’rûzât. haz. Yusuf Halaçoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980.
11. Ahmet Cevdet Paşa. Tezâkir, 21-39. 2. Baskı. yay. Cavid Baysun. Ankara: TTK Yayınları, 1986.
12. Akekmekçi, Tuba - Pervan, Muazzez (der.). Doğu Sorunu: Necmeddin Sahir Sılan Raporları (1939-1953). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2010.
13. Akekmekçi, Tuba - Pervan, Muazzez (der.). Dersim Harekâtı ve Cumhuriyet Bürokrasisi (1936-1950). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.
14. Akpınar, Alişan. Osmanlı Devletinde Aşiret Mektepleri. İstanbul: Göçebe Yayınları, 1997.
15. Akpınar, Alişan. “Modernleşen Kürdistan’ın İlk Lideri Şeyh Ubeydullah: (Es Seyyid Ubeydullah el-Nakşibendi el-Halidi)”. Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler. der. Yalçın Çakmak ve Tuncay Şur. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018, 61-76.
16. Akpınar, Alişan. “Merkezîleşen Osmanlı Sisteminde Yer Bulmaya Çalışan Bir Kürt Miri: Emir Bedirhan İsyankâr Bir Eşkıya mı? Ulusal Bir Kahraman mı?”. Şekâvet, Hıyânet, İsyan. der. Yalçın Çakmak ve Ahmet Özcan. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023, 133-153.
17. Akyürekli, Mahmut. Kürtlerle Türkler, Bin Yıllık Geçmişin Kısa Tarihi. İstanbul: Tarih Kulübü Yayınları, 2016.
18. Akyürekli, Mahmut. Şark İstiklal Mahkemesi, 1925-1927. İstanbul: Tarih Kulübü Yayınları, 2016.
19. Atmaca, Metin. “Three Stages of Political Transformation in the 19th Century Ottoman Kurdistan”. Anatoli 8 (2017), 43-57.
20. Baran, Taha. 1937-1938 Yılları Arasında Basında Dersim. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
21. Bayrak, Mehmet. Kürtler’e Vurulan Kelepçe: Şark Islahat Planı. 2. Baskı. Ankara: Özge Yayınları, 2013.
22. Bektaş, Ali Haydar - Bektaş, Burak - Uçar, Gültekin. 16-19. YY Osmanlı Arşiv Belgeleriyle Koçgiri Tarihi. Ankara: Dipnot Yayınları, 2025.
23. Bozkurt, Serhat. Bir Toplumsal Mühendislik Kurumu Olarak “Aşâir ve Muhâcirîn Müdîriyyet-i Umûmiyyesi”. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
24. Bozkurt, Serhat. “The Kurds and Settlement Policies from the Late Ottoman Empire to Early Republican Turkey: Continuities and Discontinuities (1916-34)”. Iranian Studies 47/5 (2014), 823-837.
25. Bozkurt, Serhat. “Son Dönem Osmanlısında Aşiretlerle İlgili Yapılan Kanuni Düzenlemelere Dair Bir Bilanço Denemesi”. Aktör, Müttefik, Şakî. der. Tuncay Şur ve Yalçın Çakmak. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022, 51-73.
26. Çağlayan, Ercan. Cumhuriyet’in Doğu’su. İstanbul: Pınar Yayınları, 2019.
27. Çakmak, Yalçın. “Dersim’in Ovacık Aşiretlerinin 19. Yüzyıl ve Sonrasındaki Otorite Karşıtı Hareketleri”. Kebikeç 24 (2024), 7-50.
28. Çakmak, Yalçın. “The Historical Odyssey of Kurds of Central Anatolia”. The Kurds of Central Anatolia: The History, Identity and Future of a Forgotten People. ed. Mehmet Gürses ve Hacı Çevik. London: I.B. Tauris, 2026, 35-66.
29. Çakmak, Yalçın. Sultanın Kızılbaşları: II. Abdülhamid Dönemi Alevi Algısı ve Siyaseti. İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
30. Çakmak, Yalçın - Şur, Tuncay. “Margins of Allegiance and Revolt: Relations between Kurdish Tribes and the State from the Late Ottoman Period to the Early Modern Republic”. International Journal of Conflict and Violence 16 (2022), 1-15.
31. Çalışlar, İzzettin. Dersim Raporu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
32. Çetinsaya, Gökhan. II. Abdülhamid Döneminde Irak’ta Osmanlı İdaresi. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
33. Dinç, Fasih. “‘Medenileştirme’ Aracı Olarak Osmanlı’nın İskân Politikası: Caf Aşireti Örneği”. Şarkiyat 12/3 (2020), 410-426.
34. Dinç, Fasih. Osmanlı-İran Sınırında Devlet ve Toplum, Caf Aşireti ve Nasturî Cemaati (1839-1914). İstanbul: İletişim Yayınları, 2024.
35. Doğan, İsa. “Kürt Aydınlanmasının Öncüsü Bir Ailenin Portresi: Bedirhaniler”. Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler. der. Yalçın Çakmak ve Tuncay Şur. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018, 43-59.
36. Dündar, Fuat. İttihat ve Terakki’nin Müslümanları İskân Politikası (1913-1918). 3. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
37. Dündar, Fuat. Modern Türkiye’nin Şifresi: İttihat ve Terakki’nin Etnisite Mühendisliği (1913-1918). 2. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
38. Ekinci, Mehmet Rezan. “İsyan Sürgünleri: Şeyh Ubeydullah İsyanı Sürecinde 132 Elitin Sivas’a ve Haleb’e Nefyi”. Şarkiyat 16/2 (2024), 1011-1034.
39. Gencer, Fatih. Merkezîyetçi İdari Düzenlemeler Bağlamında Bedirhan Bey Olayı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
40. Gökçen, Amed (yay. haz.). Osmanlı ve İngiliz Arşiv Belgelerinde Yezidiler. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2012.
41. Gökçen, Amed (yay. haz.). Abede-i İblis: Yezidi Tarifesinin İtikadatı, A’dâtı, Evsafı. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2013.
42. Gölbaşı, Edip. “‘Heretik’ Aşiretler ve II. Abdülhamid Rejimi: Zorunlu Askerlik ve İhtida Siyaset”. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar 9 (2009), 87-156.
43. Gündoğdu, Cihangir - Genç, Vural. Dersim’de Osmanlı Siyaseti: İzâle-i Vahşet, Tashîh-i İtikâd ve Tasfiye-i Ezhân, 1880-1913. İstanbul: Kitapyayınevi, 2013.
44. Halaçoğlu, Yusuf. XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. 4. Baskı. Ankara: TTK Yayınları, 2006.
45. Karademir, Nihat. Sultan Abdülhamid ve Kürtler. İstanbul: Nûbihar Yayınları, 2014.
46. Kiremit, İlker. XIX. Yüzyılda Nusayriler (Arap Alevileri). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
47. Kiremit, İlker. Değişim Sürecinde Bir Osmanlı Sancağı: Lazkiye (1864-1918). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
48. Kiremit, İlker. “Dürzîlerde Eşkıyalık Hareketleri”. Şekâvet, Hıyânet, İsyan. der. Yalçın Çakmak ve Ahmet Özcan. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023, 247-264.
49. Klein, Janet. The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. California: Stanford University Press, 2011.
50. Olson, Robert. Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı. çev. Bülent Peker - Nevzat Kıraç. Ankara: Özge Yayınları, 1992.
51. Orhonlu, Cengiz. Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretlerin İskânı. İstanbul: Eren Yayınları, 1987.
52. Örs, Orhan. Aşiretçilik, Milliyetçilik ve İslamcılık Kavşağında Osmanlı’nın Kürt Siyaseti (1876-1909). İstanbul: Nûbihar Yayınları, 2019.
53. Özoğlu, Hakan. Osmanlı’da Kürt Milliyetçiliği: Kimlik, Evrim, Sadakat. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
54. Sevgen, Nazmi. Zazalar ve Kızılbaşlar (Coğrafya-Tarih-Hukuk-Folklor-Teogoni). 2. Baskı. Ankara: Kalan Yayınları, 2003.
55. Strohmeier, Martin - Yalçın-Heckmann, Lale. Kürtler: Tarih, Siyaset, Kültür. çev. Atilla Dirim. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
56. Şur, Tuncay - Çakmak, Yalçın. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kürt Aşiretleri ve Devlet İlişkilerine Panoramik Bir Bakış”. Kürtler ve Cumhuriyet. haz. Ayhan Işık, Gülay Kılıçaslan, Behzat Hiroğlu, Kübra Sağır, Çağrı Kurt. Ankara: Dipnot Yayınları, 2023, 935-952.
57. Uluğ, Naşit Hakkı. Derebeyi ve Dersim. Ankara: Kalan Yayınları, 2001.
58. Uluğ, Naşit Hakkı. Tunceli Medeniyete Açılıyor. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2007.
59. Varlık, M. Bülent (yay. haz.). Umumî Müfettişler Toplantı Tutanakları-1936. Ankara: Dipnot Yayınları, 2010.
60. van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh, Devlet. çev. Banu Yalkut. 4. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2006.
61. van Bruinessen, Martin. Kürdistan Üzerine Yazılar. çev. Nevzat Kıraç vd. 7. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
62. Wadie, Jwaideh. Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi, Kökenleri ve Gelişimi. çev. İsmail Çekem - Alper Duman. 6. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2009.
63. Yeğen, Mesut. Devlet Söyleminde Kürt Sorunu. 7. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
64. Yeşiltuna, Serap. Cumhurbaşkanlığı Dersim Arşivi. İstanbul: İleri Yayınları, 2015.