REPRESENTATIONS OF SOCIOPOLITICAL CHANGES IN KURDISH NOVELS: ÇÊ QEMERÊ KEJÎ AND ZAROKÊN BER ÇÊM

Öz

This study examines two Kurdish novels written in different dialects of Kurdish—one in Zazaki and the other in Kurmanji—within the framework of sociopolitical change and transformation. The primary texts analyzed in this study are Huseyîn Karakaş’s Zazaki novel Çê Qemerê Kejî (The Blonde Kamer Family) and Ciwanmerd Kulek’s Kurmanji novel Zarokên Ber Çêm (Children by the River). The main problematique of the study is to reveal how sociopolitical changes and quests for identity are manifested in Kurdish novels through these two works. In this context, the study aims to trace the reflections of social change and transformation through the narrative worlds of these novels. Examining the literary representation of social transformation through novels written in two different dialects of Kurdish offers an alternative perspective and provides an original contribution to both literary and sociological studies. This study analyzes the processes of social change, transformation, and the reconstruction of collective identity through the fictional worlds established in these novels. In other words, the study seeks to answer how Kurdish society has influenced the Kurdish novel and how society itself is represented within these literary works.

Anahtar Kelimeler

• Çê Qemerê Kejî
• Zarokên Ber Çêm
• Huseyîn Karakaş
• Ciwanmerd Kulek
• sociopolitical representations

KÜRT ROMANINDA SOSYOPOLİTİK DEĞİŞİMLERİN TEMSİLİ: ÇÊ QEMERÊ KEJÎ VE ZAROKÊN BER ÇÊM ÖRNEĞİ

Öz

Bu çalışmada, Kürt edebiyatından biri Zazakî, diğeri Kurmancî lehçesinde kaleme alınmış iki roman, sosyopolitik değişim ve dönüşümler çerçevesinde incelenmiştir. Huseyîn Karakaş’ın Zazakî Çê Qemerê Kejî (Sarışın Kamer Ailesi) romanı ile Ciwanmerd Kulek’in Kurmancî Zarokên Ber Çêm (Nehir Kenarındaki Çocuklar) adlı romanı çalışmanın temel örneklemlerini oluşturmaktadır. Çalışmanın temel sorunsalı, Kürt romanında sosyopolitik değişimlerin ve kimlik arayışlarının bu iki roman üzerinden nasıl tezahür ettiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, söz konusu romanlar ekseninde toplumsal değişim ve dönüşümlerin izlerini sürmektir. Kürtçenin iki farklı lehçesinde yazılmış bu romanlar üzerinden toplumsal değişim ve dönüşümlerin edebî temsilini incelemek, hem edebiyat hem de sosyoloji açısından alternatif bir perspektif sunmakta ve özgün bir katkı sağlamaktadır. Bu çalışmada, romanların kurgusal dünyaları aracılığıyla toplumun değişim, dönüşüm ve yeniden kendini kurma süreçleri analiz edilmeye çalışılmıştır. Başka bir ifadeyle, Kürt toplumunun Kürt romanını ne şekilde etkilediği ve toplumun bu romanlarda nasıl temsil edildiği sorularına cevap aranmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çê Qemerê Kejî
• Zarokên Ber Çêm
• Huseyîn Karakaş
• Ciwanmerd Kulek
• sosyopolitik temsiller

ROMANÊ KURDKÎ DE TEMSÎLÊ BEDILÎYAYÎŞANÊ SOSYOPOLÎTÎKAN: NIMÛNEYÊ ÇÊ QEMERÊ KEJÎ Û ZAROKÊN BER ÇÊM

Öz

Na xebate de ma hewl da ke edebîyatê kurdkî ra di romanan derûdormeyê bedilîyayîşanê sosyopolîtîkan de analîz bikerê. Romanê Huseyîn Karakaşî yo bi nameyê Çê Qemerê Kejî û romanê Ciwanmerd Kulekî yo bi nameyê Zarokên Ber Çêm binge û nimûneyê xebate yê. Derûdormeyê nê romanan de, persa na xebate na ya ke romanê kurdkî de bedilîyayîşê sosyopolîtîkî û gêrayîşê nasnameyî senîhawa ameyo temsîlkerdene. Yanî amancê na xebate o yo ke nê di romanan ser ra rêçanê ravurîyayîşanê komelkîyan vejo meydan û bimojno ra. Çike nê di romanê ke di lehçeyanê cîyayan yê kurdkî de ameyê nuştiş ser ra temsîlê edebî yê ravurîyayîşê komelkî ra ewnîyayîş hem hetê edebîyatî ra hem zî hetê komelnasî ra perspektîf û faydeyêko orîjînalî rê xizmet keno. Bi na xebate ma hewl da ke derûdormeyê dinyaya mûnite ya nê romanan de bedilîyayîş û seke newe ra awanbîyayîşê komelî teqîb bikerê; yanî komelê kurdan senîhawa tesîrê romanê kurdkî kerdo û nê romanan de komel senîhawa temsîl bîyo û ameyo mojnayîş.

Anahtar Kelimeler

• Çê Qemerê Kejî
• Zarokên Ber Çêm
• Huseyîn Karakaş
• Ciwanmerd Kulek
• temsîlîyetê sosyopolîtîkî

Kaynakça

1. Ahmedzade, Haşim. Romana Kurdî û Nasname. (F. Adsay, Açr.) Stenbol: Avesta, 2011.
2. Akman, Îlyas. Edebîyatê Zazakî -Analîzê eseran-. Wan: Peywend, (2020).
3. Akman, Îlyas. “Edebiyat Sosyolojisi Açısından Zaza Edebiyatının İlk Hikâye Kitabı Cer Hard Cor Asmen (Aşağısı Yer Yukarısı Gök): Köy ve Köylüler”. The Journal of Mesopotamian Studies, 7(2), 2022, 169-184.
4. Alan, Remezan. “Dı Edebıyata Kurdî Ya Modern De Lêrasthatınên Kolonyal, Îmaja Netewî Û Klîşeyeke Berevajîbûyî”. monograf(3), 2015, 339-368.
5. Alan, Remezan. Keşkûl. Stenbol: Peywend, 2019.
6. Altınkılıç, Ümran. Rengvedanên Postmodernîst di Romana Kurdî de. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kürt Dili ve Kültürü Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2022.
7. Alver, Köksal. “Edebiyat Sosyoloji ve Hayat”. Sosyoloji Dergisi(15), 2006, 105-118.
8. Antakyalıoğlu, Zekiye. Roman Kuramına Giriş. İstanbul: Ayrıntı, 2021.

9. Anuk, Nevzat. Hetê Awanî û Tematîkî ra Romanê Zazakî. Çewlîg: Unîversîteya Çewlîgî, Enstîtuyê Ziwananê Ganîyan, Beşê Ziwan û Edebîyatê Zazakî, 2023.
10. Aslanoğulları, Mehmet & Çiftçi, Hasan. “The Denomination of Mother-Tongue, Characters Suffering Language Problems and Belonging in Selected Zazaki Novels”. Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 8 (16), 2022, 117-145.
11. Arslanoğulları, Mehmet. Seçilmiş Zazaca Romanlarda Ortak Bellek. Ankara: Sonçağ, 2023.
12. Aran, Umran. Roman û Gotar, Mîxaîl Baxtîn û Romana Kurdî. Stenbol: Peywend, 2019.
13. Aydogan, Seydo, Îbrahîm. Guman 2, Wêjeya Kurdî û Romana Kurdî. Stenbol: Rûpel, 2014.
14. Bahtin, Mihail. Karnavaldan Romana -Edebiyat Teorisinden Dil Felsefesine Seçme Yazılar-. (S. Irzık, Dü., & C. Soydemir, Çev.) İstanbul: Ayrıntı, 2020.
15. Baqî, Evdal. “Li Ser Zarokên Ber Çêm”. Kund(6), 2019, 15-17.
16. Barzanî, Mesûd. Bo Dîrokê (Cîldo Taybet). Stenbol: Avesta, 2021.
17. Booth, Wayne. C. (2012). Kurmacanın Retoriği. (B. O. Doğan, Çev.) İstanbul: Metis, 2012.
18. Bourdieu, Pierre. Sanatın Kuralları -Yazınsal Alanın Oluşumu ve Yapısı-. (N. K. Sevil, Çev.) İstanbul: YKY, 1999. Çağlayan, Hüseyin. Pêt ve Pelge ra. İstanbul: Fam Yayınları, 2015.
19. Dağılma, İbrahim. Edebiyato Modern ê Zazaki (Dewır, Tewır u Mewzu). Îstanbul: Vir, 2022.
20. Dağılma, İbrahim. “Modern Zaza Edebiyatında Şiir, Hikâye ve Roman Türlerine Dair Tespit ve Tahliller”. Bingöl Araştırmaları Dergisi 6(2), 2020, 7-41.
21. Eagleton, Terry. Edebiyat Olayı. (B. Yüce, Çev.) İstanbul: Sel, 2012.
22. Eagleton, Terry. Eleştiri ve İdeoloji -Marksist Edebiyat Teorisi Üzerine Bir Çalışma-. (S. Kılıç, Çev.) İstanbul: İletişim, 2018.
23. Eagleton, Terry. Marksizm ve Edebiyat Eleştirisi. (U. Özmakas, Çev.) İstanbul: İletişim, 2021.
24. Eagleton, Terry. Edebiyat Kuramı, Giriş. (T. Birkan, Çev.) İstanbul: Ayrıntı, 2022.
25. Ergün, Zülküf. Edebîyata Kurdî ya Sovyetê. Îstanbul: Nûbihar, 2023.
26. Escarpit, Robert. Edebiyat Sosyolojisi. (H. Portakal, Çev.) İstanbul: İletişim, 1992.
27. Faulkner, William. Li Ber Sikratê. (C. Kulek, Çev.) Amed: Lîs, 2012.
28. Faulkner, William. Döşeğimde Ölürken. (M. Belge, Çev.) İstanbul: İletişim, 2020.
29. Ferho, Medeni. Rewşa Romana Kurdî. Stenbol: Do, 2011.
30. Filiz, Mehmet, Şirin. Roman Diliyle Kürtler, Marksizm, Milliyetçilik ve Feminizm Bağlamında Üç Özgürlük Anlatısı. Van: Peywend, 2023.
31. Filiz, Mehmet, Şirin. “Ji Aliyê Têkiliyên Netewerperwerî û Çînî ve Analîzkirina Romana Pêşmerge: Xebatek Sosyolojiya Edebiyatê”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(39), 2025, 214-235.
32. Forster, E. M. Roman Sanatı. (Ü. Aytür, Çev.) İstanbul: Milenyum, 2016.
33. Gard, Roger, Martin. Thibault'lar-I. (A. Cemgil, Çev.) İstanbul: YKY, 2016.
34. Goldmann, Lucien. Roman Sosyolojisi. (A. Erkay, Çev.) Ankara: Birleşik, 2005.
35. Gülmez, Mehmet. Dêrsim'ra ve Dare Estene Seyit Rıza. İstanbul: Zed, 1996.
36. https://www.bismilhaber.com.tr/bismil-koprusu-tarihi-ve-ulasimi. (tarih yok). 11 20, 2025 tarihinde Bismil Haber: https://www.bismilhaber.com.tr/bismil-koprusu-tarihi-ve-ulasimi adresinden alındı
37. Kan, Güneş. Îmaja Ermenî Di Romanên Kurdî Yên Sovyetê De. Stenbol: Peywend, 2019.
38. Karakaş, Huseyîn. Çê Qemerê Kejî. Dîyarbekir: Roşna, 2021.
39. Kulek, Ciwanmerd. Zarokên Ber Çêm. Dîyarbekir: Lîs, 2012.
40. Kulek, Ciwanmerd. Zarokên Ber Çêm. Îstanbul: Avesta, 2015.
41. Kulek, Ciwanmerd. “Hevpeyvîn Ligel Ciwanmerd Kulek Li Ser 20:39”. (O. F. Baran, Röportaj Yapan) Kovara Zarema-rexne û teorî, Hejmar: 12, 2018, 132-137.
42. Kulek, Ciwanmerd. “Hevpeyvîn Bi Ciwanmerd Kulek Re”. (Î. Eroglu, Röportaj Yapan) Kund (6), 2019, 4-11.
43. Lukács, Georg. Roman Kuramı. (C. Soydemir, Çev.) Îstanbul: Metis, 2017.
44. Mann, Thomas. Buddenbrooklar -Bir Ailenin Çöküşü-. (K. Eğit, & Y. Eğit, Çev.) İstanbul: Can, 2019.
45. Mendilow, A. A. “Romandaki Şimdiki Zaman”. P. Stevick (Dü.) içinde, Roman Teorisi (S. Kantarcıoğlu, Çev., s. 218-238). Ankara: Akçağ, 2004.
46. Moran, Berna. Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. İstanbul: İletişim, 2008.
47. Pamuk, Orhan. Cevdet Bey ve Oğulları. İstanbul : YKY, 2020.
48. Parıltı, Abidin & Galip, Özlem. Kürt Romanı Okuma Kılavuzu. İstanbul: Sel, 2010.
49. Rolland, Romain. Jean Christophe-I. (A. Cemgil, Çev.) Îstanbul: YKY, 2014.
50. Sapiro, Gisèle. Edebiyat Sosyolojisi. (E. C. Gürcan, Çev.) Ankara: Doğu Batı, 2019.
51. Tekin, Mehmet. Roman Sanatı 1- Romanın Unsurları. İstanbul: Ötüken, 2006.
52. Turna, Murat. “Cevdet Bey ve Oğulları'nda Sosyopolitik Değişim ve Türkiye”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi(67), 2021, 189-204.
53. Wellek, René & Warren, Austin. Edebiyat Teorisi. (Ö. F. Huyugüzel, Çev.) İstanbul: Dergâh, 2021.
54. Yeğen, Mesut. “Barzan'dan Kürdistan'a, Medreseden Devlete: Barzaniler”. Y. Çakmak, & T. Şur (Dü) içinde, Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler (s. 77-105). İstanbul: İletişim, 2020.
55. Yıldız, Pınar. “Sey Yew Romanê Verênî Kilama Pepûgî Ser o Analîzêk”. The Journal of Mesopotamian Studies, Issue on Zazakî and Zazas, 2020, 74-97.
56. Yıldız, Pınar. “Romananê Deniz Gunduzî de Temaya Mergî”. Şarkiyat 16(2), 2025, 1071-1092.
57. Yûsiv, Helîm. Romana Kurdî. Dîyarbekir: Ronahî, 2011.
58. Zima, V. Peter. Modern Edebiyat Teorilerinin Felsefesi. (M. Özsarı, Çev.) Ankara: Hece, 2015.