A CRITIQUE OF THE DOCTRINE OF TAʿDĪL AND TAJWĪR IN ASHʿARĪ KALĀM METHODOLOGY WITHIN THE CONTEXT OF MUʿTAZILITE INFLUENCE: THE CASE OF IMĀM AL-ḤARAMAYN AL-JUWAYNĪ

Öz

the phenomenon of "evil" in the context of the planet where individuals live and the society they live in. This issue,has been expressed with the concepts of "ta'dil" and "tajwir" in Islamic theology. The science of theology has also devoted a wide space to this issue, and sects have tried to resolve the issue in accordance with their own methods. In this article, the approach of Imām al-Haramayn al-Juwayni, one of the leading names in Sunni theology, to the problem of evil will be discussed; In particular, the arguments he developed against the views of the Mu'tazilite scholars will be analyzed with a descriptive method

Anahtar Kelimeler

• Kalam
• Mu’tezila
• Ahl Sunna
• Juwayni
• Ta’dil and Tajwir.

MU‘TEZİLÎ ETKİ BAĞLAMINDA TA‘DİL VE TECVİR BAHSİNİN EŞ‘ARÎ KELÂM YÖNTEMİNCE ELEŞTİRİSİ: İMÂMÜ’L HAREMEYN CÜVEYNÎ ÖRNEĞİ

Öz

İnsanlığın gelişim süreci içerisinde cevabını bulmaya çalıştığı temel sorulardan biri, bireylerin yaşadığı gezegen üzerinde ve beraber olduğu toplum içerisinde meydana gelen “kötülük” problemidir. İslam kelâmında “ta’dil(adalet)” ve “tecvir (zulüm)” kavramlarıyla ifade edilen bu sorun, beraberinde kötülüğün kaynağına dair çeşitli sorgulamaları da beraberinde getirmiştir. Bu sorgulamada, kötülük olarak nitelenen bu durumun kendi özü itibariyle mi yoksa dışarıdan yüklenen bir anlam sonucu mu ortaya çıktığı konusunda farklı yaklaşımlar geliştirilmiştir. Kötülüğün kaynağına dair yapılan bu değerlendirmeler, bireylerin bağlı bulunduğu düşünce sistemleri ya da dünya görüşlerine göre şekillenmiş; bu çerçevede kötülük ile Allah ve insan arasındaki ilişki farklı perspektiflerde ele alınmıştır. Kelâm ilmi de bu meseleye geniş bir yer ayırmış ve her mezhep kendi yöntemi doğrultusunda bir cevap vermeye çalışmıştır. Bu makalede Sünnî kelâmın önemli temsilcilerinden İmâmü’l Harameyn el-Cüveynî’nin konuya yaklaşımı ele alınacak ve özellikle bunu delillendirirken Mu ̒tezilî alîmlerinin değerlendirmelerine bir karşıtlık üzerinden nasıl temellendirmeye çalıştığı deskriptif yöntemle analiz edilecektir

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Mu’tezile
• Ehl-i sünnet
• Cüveynî
• Ta’dil ve Tecvir.

Kaynakça

1. Akbulut, Ahmet. Sahabe Dönemi İktidar Kavgası. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
2. Ammara, Muhammed. Muʿtezile ve İnsanın Özgürlüğü Sorunu. çev. Vahdettin İnce. İstanbul: Ekin Yayınları, 1998.
3. Bâkıllânî. Temhîdu’l-evâil ve telhîsu’d-delâil. thk. İmaduddîn Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kutubi’s-Sekâfiyye, 1987.
4. Baysal, Erkan. “Eş‘arî Nedensellik Anlayışının Yeniden Formüle Edilmesi – Şekil-Muhteva, Küllî-Cüz’î Ayırımı”. Mevzu, Sosyal Bilimler Dergisi (Özel Sayı/2023), 457-488.
5. Bulut, İbrahim Halil. “Mutezile Mezhebinde Nedensellik Tartışmaları”. Marife Bilimsel Birikim 3/3 (2004), 275-292.
6. Bulut, Zübeyir. “Hüsün ve Kubuh Meselesinin Ahlâk Teorilerine Temel Oluşturması Bakımından Analizi”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 13/2 (2015), 634-654.
7. Cihan, Ahmet Kamil. “Cüveynî’de Ahlakî İyi ve Kötü Meselesi”. İlahiyat Akademi Dergisi 9 (2019), 53-66.
8. Cüveynî, İmamu’l-Haremeyn. eş-Şâmil fî Usûli’d-Dîn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.

9. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitâbü’l-İrşâd. çev. Adnan Bülent Baloğlu - Sabri Yılmaz - Mehmet İlhan - Faruk Sancar. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
10. ed-Dîb, Abdülazim Mahmûd. “Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/141-144. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
11. el-Mu‘tik, Avvâd b. Abdullah. el-Muʿtezile ve Usûlihimu’l-Hamse ve Mevkifu Ehli’s-Sünneti Minhâ. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1996.
12. Erkol, Ahmet. “Kelâmî Bilgi Yöntemi Olarak Cedel ve Cedel Yöntemini Kullanmada Eş‘arî Örneği”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (Aralık 2002), 67-94.
13. Erkol, Ahmet. “Mu‘tezilî Düşüncede Dinamizm ve Mu‘tezile Düşüncesinin İslâm Toplumunu Dönüştürmedeki Etkisi”. Marife 3/3 (2003), 131-149.
14. Erkol, Ahmet. Nassın Egemenliğinde Aklın Mahkûmiyeti: Kelam İlmine Yönelik Eleştiriler (Selef Âlimleri ve Gazâlî Örneği). İstanbul: Divan Yayınları, 2018.
15. er-Rebî, Fâlih. Târîhu’l-Muʿtezile: Fikruhum ve Akâiduhum. Kahire: ed-Dâru’s-Sekâfiyye li’n-Neşr, 2001.
16. Eş‘arî, Ebu’l-Hasan. Risâle ilâ Ehli’s-Seġr. thk. Muhammed Seyyid el-Celyend. Kahire: b.y., 1987.
17. Eş‘arî, Ebu’l-Hasan. el-İbâne ʿan Uṣûli’d-Diyâne. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2003.
18. Gardet, Louis - Anawati, George. İslam Teolojisine Giriş. çev. Ahmet Aslan. İstanbul: İdea Ayrıntı Yayınları, 2015.
19. Hourani, George F. “Cüveynî’nin Mu‘tezilî Ahlâkı Eleştirisi”. çev. Burhanettin Tatar. OMÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1991), 213-225.
20. Hourani, George F. “Muʿtezilî Ahlâk Kelâmında İlâhî Adalet ve Beşerî Akıl”. çev. Fethi Kerim Kazanç. OMÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/5 (Mayıs-Ağustos 2002), 207-220.
21. İmâmü’l-Haremeyn Cüveynî. el-İrşâd ilâ Ḳavâṭıʿi’l-Edilleti fî Uṣûli’l-İʿtiḳād. Lübnan: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1995.
22. İşcan, Mehmet Zeki. Muhammed Abduh’un Dinî ve Siyasî Görüşleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1998.
23. Kādî Abdülcebbâr. Şerḥu’l-Uṣûli’l-Ḫamse. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
24. Kādî Abdülcebbâr. Şerḥu’l-Uṣûli’l-Ḫamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1996.
25. Karalar, İrem. “İmamü’l-Harameyn el-Cüveynî’nin Kelâm Sisteminde Rü’yetullah”. The Journal of Academic Social Science Studies 15/89 (Bahar 2022), 287-304.
26. Kubat, Mehmet. “Teolojik Bağlamda Ehl-i Sünnet’in Mu‘tezile Tanımlamaları”. Ekev Dergisi 9/25 (Güz 2005), 25-52.
27. Mâtürîdî. Kitâbü’t-Tevhîd Tercümesi. çev. Tahir Uluç. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
28. Mürteza Bedir - Eyyüp Said Kaya. “Mütekaddimîn ve Müteahhirîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/188-189. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
29. Öğük, Emine. “İslam Düşüncesinde Şer/Kötülük Probleminin İzahına Katkı Sağlayan Etkili Öğreti: Hikmet”. GOP Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/1 (2015), 11-28.
30. Özdemir, Metin. İslam Düşüncesinde Kötülük Problemi. İstanbul: Kaknüs Furkan Kitaplığı, 2014.
31. Reçber, M. Sait. “Tanrı ve Ahlakî Doğruların Zorunluluğu”. AÜİFD 17/3 (2003), 135-160.
32. Şehristânî. el-Milel ve’n-Niḥal. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye, 1992.
33. Sinanoğlu, Abdulhamit. Özgürlük ve Kader: Muʿtezilî Düşüncede İnsan Hürriyeti. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2022.
34. Sinanoğlu, Mustafa. “Ta’dil ve Tecvir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/366-368. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
35. Suluoğlu, Muhammed Hanefi. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kelam İlminde Yenilenme Girişimleri. Rize: Recep Tayyip Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
36. Uysal, Ekrem. Eş‘arî Kelâm Sisteminin Kurumsallaşma Süreci. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
37. Watt, Montgomery. İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Sarkaç Yayınları, 2010.
38. Yıldız, Metin. “Ebu’l-Hasan el-Eş‘arî’de Nedensellik Karşıtlığı: Âdet Nazariyesi”. Marife 19/2 (Kış 2019), 553-551.
39. Yılmaz, Hasan. Abbasiler ve Abbasi Halifeleri. Ankara: Elips Yayınları, 2017.