DİL, KİMLİK, İKTİDAR: SÂMÂNÎLER DÖNEMİ SİYASETİNDE BEL’AMÎ AİLESİ

Öz

Bel’amîler, Sâmânîler döneminde idarî, ilmî ve kültürel faaliyetleriyle öne çıkan önemli bir ailedir. Vezirlik makamında uzun süre görev yapan bu aile, ilmî üretim ve tercüme faaliyetleri aracılığıyla Fars kültürünün ihyası ve Sünnî kimliğin kurumsallaşmasında belirleyici bir rol üstlenmiştir. Özellikle Ebû Alî el-Bel’amî, Taberî’nin tarih ve tefsir eserlerini Farsçaya tercüme ederek, Sünnî anlayışın Farsça konuşan kitleler arasında yayılmasına katkı sağlamıştır. Bu çerçevede çalışmada öncelikle Bel’amî ailesinin tarihsel arka planı, Sâmânî idarî yapısı içindeki konumu ve siyasî ilişkileri ele alınmıştır. Ardından tercüme faaliyetleri aracılığıyla Fars kültürüne sundukları katkılar ile Bâtınî gruplara karşı yürüttükleri fikrî mücadele ele alınmış; son olarak Bel’amî ailesine atfedilen eserler incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, Bel’amî ailesinin faaliyetlerinin yalnızca bireysel ilmî gayretler olarak değil, aynı zamanda Sâmânî iktidarının Sünnî meşruiyeti tahkim etmeye ve Fars kültürünü ihya etmeye yönelik bilinçli bir siyasî-dinî projesinin parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda elde edilen veriler, Bel’amî ailesinin tarih ve tefsir alanlarında üretilen normatif metinler aracılığıyla Sünnî kimliğin sınırlarının belirlenmesine ve bu kimliğin Farsça üzerinden dolaşıma sokulmasına belirgin biçimde katkı sağladığını ortaya koymaktadır. Bu süreçte Bel’amîler, Sâmânîler döneminde Mâverâünnehir’de Sünnî kimliğin kurumsallaşmasında olduğu kadar, İslâmî bir Fars kimliğinin teşekkülünde de merkezi bir rol üstlenmişlerdir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Tarihi
• Sâmânîler
• Bel’amî
• Farsça
• Sünnî
• Tercüme

LANGUAGE, IDENTITY AND POWER: THE BALʿAMĪ FAMILY IN SAMANID POLITICS

Öz

The Balʿamī family was a prominent family of the Samanid period, distinguished by its long-standing service in high administrative positions, particularly the vizierate, as well as its scholarly and cultural activities. Through their political authority and intellectual production, the Balʿamīs played a decisive role in the revival of Persian culture and the institutionalization of Sunni identity. Most notably, Abū ʿAlī al-Balʿamī contributed to the dissemination of Sunni thought among Persian-speaking communities by translating Ṭabarī’s historical and exegetical works into Persian. This study examines the historical background of the Balʿamī family, its position within the Samanid administrative structure, and its political relations. It then analyzes their translation activities, intellectual struggle against Bātinī groups, and the works attributed to members of the family. The primary aim of the study is to demonstrate that the Balʿamīs’ activities should not be understood merely as individual scholarly efforts, but as part of a broader politico-religious project intended to consolidate Sunni legitimacy and revive Persian culture under Samanid rule. The findings reveal that the Balʿamī family contributed significantly to defining and disseminating Sunni identity through Persian-language normative texts in history and exegesis, playing a central role in both the institutionalization of Sunni identity in Transoxiana and the formation of an Islamic Persian identity.

Anahtar Kelimeler

• History of Islam
• Samanids
• Balʿamī
• Sunni
• Persian
• Translation

Kaynakça

1. Barthold, Vasiliy Vladimiroviç. Turkestan Down to the Mongol Invasion. çev. Hamilton Alexander Roskeen Gibb. London: Oxford UniversityPress, 1928.
2. Barthold, Vasiliy Vladimiroviç. Türkistan. çev. Hakkı Dursun Yıldız. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1990.