GENDER STEREOTYPES IN KURDISH FOLK LITERATURE: EXAMPLES FROM EPICS

Öz

Epic is a literary genre that blends the cultural and collective values of societies, historical experiences, and idealized heroes with extraordinary characteristics, transmitting them from generation to generation. Gender stereotypes are culturally constructed normative judgments that limit an individual’s behaviors, attitudes, and expectations according to male and female roles. These judgments have taken their place and left their mark in epics, as in many other areas of life. This study aims to identify how gender stereotypes are included in epics, based on the roles of men and women in Kurdish epics. Discourse analysis and critical discourse analysis, which are qualitative research methods, were used in the study. Discourse analysis examines how language is produced and gains meaning within a social context. Critical discourse analysis, on the other hand, is an analytical method that aims to reveal the relationship between discourse and power, ideology, and social inequalities. As a result, it can be said that the gender stereotypes expected from women in Kurdish epics portray them as passive, emotional, self-sacrificing, shy, and secondary, whereas the expectations for men portray them as brave, fearless, and authoritative. In the analyzed epic texts, examples contradicting gender stereotypes were also encountered, such as men being emotional, crying, and being shy. Examining gender stereotypes in Kurdish epics helps us understand how the roles of women and men have been constructed in cultural and historical terms. In this respect, our study is important for understanding the influence of traditional values on gender norms.

Anahtar Kelimeler

• epic
• gender
• stereotype
• patriarchy
• folklore

KÜRT HALK EDEBİYATINDA DESTAN ÖRNEKLERİ İLE TOPLUMSAL CİNSİYET KALIPYARGILARI

Öz

Destan, toplumların kültürel ve kolektif değerlerini, tarihsel deneyimlerini, idealize edilmiş kahramanları olağanüstü özelliklerle harmanlayarak nesilden nesile aktaran edebi bir türdür. Toplumsal cinsiyet kalıpyargıları, kadın ve erkek rollerine göre bireyin davranışlarını, tutumlarını, beklentilerini sınırlandıran, kültürel olarak inşa edilmiş normatif yargılardır. Bu yargılar, hayatın pek çok alanında olduğu gibi destanlarda da yer edinmiş ve izler bırakmıştır. Bu çalışma, Kürt destanlarındaki kadın ve erkek rollerinden yola çıkarak, toplumsal cinsiyet kalıpyargıların destanlarda ne şekilde yer aldığını bulmayı amaçlar. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden söylem analizi ve eleştirel söylem analizi yöntemleri kullanılmıştır. Söylem analizi, dilin toplumsal bağlam içinde nasıl üretildiğini ve anlam kazandığını inceler. Eleştirel söylem analizi ise söylem ile güç, ideoloji ve toplumsal eşitsizlikler arasındaki ilişkiyi ortaya koymayı amaçlayan bir çözümleme yöntemidir. Sonuç olarak çalışmamızda görülmüştür ki Kürt destanlarında kadınlardan beklenen toplumsal cinsiyet kalıpyargıları onların pasif, duygusal, fedakâr, utangaç, ikincil olmaları iken, erkeklerden beklenenler ise onların cesur, korkusuz ve otoriter olmalarıdır. Yalnız incelenen destan metinlerinde toplumsal cinsiyet kalıpyargılarına aykırı örneklere de rastlanmıştır: erkeklerin duygusal olmaları, ağlamaları ve utangaç olmaları gibi. Kürt destanlarında toplumsal cinsiyet kalıpyargılarının incelenmesi, kadın ve erkek rollerinin kültürel ve tarihi anlamda nasıl yapılandırıldığını anlamamıza yardımcı olur. Bu yönüyle çalışmamız, geleneksel değerlerin toplumsal cinsiyet normları üzerindeki etkilerini anlamak açısından önemlidir.

Anahtar Kelimeler

• destan
• toplumsal cinsiyet
• kalıpyargı
• ataerki
• folklor

STEREOTÎPÊN ZAYENDA CIVAKÎ DI EDEBÎYATA GELÊRÎ YA KURDÎ DA BI MÎNAKÊN DESTANAN

Öz

Destan cureyeke edebî ye ku nirxên kolektîv û çandî ya neteweyan, nirxên wan ên dîrokî û lehengên hatine îdealîzekirin bi taybetmendîyên derasayî tevî hev dike û nifş bi nifş vediguhêzîne. Stereotîpên zayenda civakî darazên normatîf in û bi awayekî çandî hatine avakirin. Ew, li gor rolên jin û mêran tevger, helwest û bendewarîyên takekesan sînordar dikin. Ev daraz, wekî gelek qadên jîyanê di destanan da jî cih girtine û şop hîştine. Armanca vê xebatê ew e ku bi rêya rolên jin û mêrên di destanên kurdî da, dîyar bike gelo stereotîpên zayenda civakî di destanan da çawa cih digirin. Di xebatê da ji rêbazên lêkolînê ya çawanî gotar (discourse) û tehlîlkirina gotara rexneyî (critical discourse analysis) hatin bikaranîn. Gotar, li ser hilberîn û watedarbûna zimên, di konteksta civakî da lêkolîn dike. Di gotara rexneyî da, armanc ew e ku têkilîyên di navbera hêz û gotar, îdeolojî û newekhewîyên civakî da eşkere bike. Di xebata me da wekî encam dikare were gotin ku di destanên kurdî da stereotîpên zayenda civakî yên ji jinan tên hêvîkirin ev in: divê jin pasîv, hestîyar, fedakar, şermok û di rêza duyemîn da bin. Li alîyê din taybetmendîyên ji mêran tên hêvîkirin bêtirs, dilêr û desthilatdarbûna wan e. Lê di metnên destanan da mînakên dijî stereotîpên zayenda civakî jî hatin dîtin wekî hestîyarbûna mêran, girîna wan û şermokbûna wan. Analîzkirina stereotîpên zayenda civakî yên di destanên kurdî da dibe alîkar ku mirov fahm bike gelo ji hêla çand û dîrokê ve rolên jin û mêran çawa têne avakirin. Ji vî alîyî ve xebata me ji bo têgehiştina bandorên çandî yên li ser normên zayenda civakî, giring e.

Anahtar Kelimeler

• destan
• zayenda civakî
• stereotîp
• baviksalarî
• folklor

Kaynakça

1. Alakom, Rohat. Di Folklora Kurdî de Serdestiyeke Jinan. Çapa 2. Stembol: Avesta, 2013.
2. Alakom, Rohat. Folklor û Jinên Kurd. Stockholm: Nefel, 2002.