The Issue of Imam al-Shāfiʿī Limiting Ibn ʿAbbās’s Exegetical Narrations to Approximately One Hundred

Öz

The statement attributed to al-Shāfiʿī, asserting that only about one hundred hadiths concerning tafsīr are reliably transmitted from Ibn ʿAbbās, has frequently been evaluated out of context. It is often interpreted either as a critique of Ibn ʿAbbās’s exegetical reliability or an outright rejection of his transmissions. This statement is critical for comprehending early hadith and tafsīr paradigms. This study examines the statement's contextual meaning based on hadith acceptance criteria during the second and third Islamic centuries. It traces the transmission process, isnād, and textual variations in the sources, followed by a comparative evaluation of the existing literature. To empirically test this against transmission material, all reports attributed to Ibn ʿAbbās in Aḥmad b. Ḥanbal’s al-Musnad, which reflecting al-Shāfiʿī’s paradigm of marfūʿ-muttaṣil reports, were surveyed, and those with exegetical content were classified. The analysis identified 103 tafsīr-related reports. This figure closely aligns with al-Shāfiʿī’s “about one hundred hadiths,” and a significant portion is categorized as marfūʿ or effectively marfūʿ. Consequently, al-Shāfiʿī’s statement does not undermine Ibn ʿAbbās’s exegetical authority; rather, it denotes a technical hadith classification intended to distinguish Prophetic marfūʿ reports from the statements of companions and successors.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• al-Shāfiʿī
• Ibn Abbās
• Marfûʿ
• al-Musnad

İBN ABBAS’IN TEFSİR RİVAYETLERİNİN İMAM ŞÂFİÎ TARAFINDAN YAKLAŞIK YÜZ ADETLE SINIRLANDIRILMASI MESELESİ

Öz

İmam Şâfiî’ye nispet edilen ve İbn Abbâs’tan tefsire dair ancak yüz kadar hadisin sabit olduğunu bildiren ifade, literatürde çoğu zaman bağlamından koparılarak değerlendirilmiş; kimi zaman İbn Abbâs tefsirinin güvenilirliğine yönelik bir tenkit, kimi zaman da İbn Abbâs’tan gelen bilgilerin bütünüyle reddi şeklinde yorumlanmıştır. Söz konusu ifade, erken dönem hadis ve tefsir anlayışının mahiyetini anlamak bakımından önem taşımaktadır. Çalışmada, hicrî II-III. asırlarda hadis rivayetinin kabul ölçütleri dikkate alınarak bu ifadenin neye karşılık geldiği ve hangi anlam çerçevesinde kullanıldığı incelenmektedir. Araştırma, ifadenin kaynaklardaki nakil sürecini, isnadını ve lafız farklılıklarını tespit etmekte; ardından literatürde ileri sürülen yorumları mukayeseli bir şekilde değerlendirmektedir. Meselenin rivayet malzemesi üzerinden sınanabilmesi amacıyla, Şâfiî’nin benimsediği merfû-muttasıl rivayet anlayışını yansıtan Ahmed b. Hanbel’in el-Müsned’indeki İbn Abbâs rivayetleri bütünüyle taranmış, tefsir muhtevası taşıyan rivayetler belirlenerek tasnif edilmiştir. İnceleme sonucunda tefsir içerikli 103 rivayet tespit edilmiş; bu sayının Şâfiî’ye nispet edilen “yüz kadar hadis” ifadesiyle büyük ölçüde örtüştüğü ve rivayetlerin önemli bir kısmının merfû veya hükmen merfû nitelik taşıdığı görülmüştür. Sonuç olarak Şâfiî’nin sözünün, İbn Abbâs’ın tefsir otoritesini sarsmaya yönelik bir itiraz olmadığı; Hz. Peygamber’e nispet edilen merfû tefsir rivayetlerini sahâbe ve tâbiûn görüşlerinden ayırmaya yönelik teknik bir hadis tasnifini ifade ettiği anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Şâfiî
• İbn Abbâs
• Merfû
• el-Müsned

Kaynakça

1. Abbâs, Fadl Hasan. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn: Esâsiyyâtühû ve itticâhâtühû ve menâhicühû fi’l-asri’l-hadîs. 2 Cilt. Ürdün: Dâru’n-Nefâis, 1437/2016.
2. Adıgüzel, Abdulcabbar. Tefsirin Aslı: Erken Dönem Tefsirde Mahiyet ve Meşruiyet Tartışmaları. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2025.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût v.dğr. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
4. Akbaş, Mustafa Yasin. Kitâbü’t-Tefsîr Literatürü: Teşekkül Döneminde Hadis ve Tefsir. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2023.
5. Akbaş, Mustafa Yasin. “Muhaddislerin Hicrî İkinci Asır Müfessirleri Hakkındaki Eleştirileri: Gerekçeler ve Etkiler”. Hicrî İkinci Asırda İslâmî İlimler-I. 48-50. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi, 2022.
6. Anezî, Abdullah b. Yûsuf el-Cedî‘. el-Mukaddimâtü’l-esâsiyye fî ulûmi’l-Kur’ân. Leeds: Merkezü’l-Buhûsi’l-İslâmiyye, 1422/2001.
7. Aydın, İsmail. “İbn Abbâs: Filolojik Tefsirin Öncüsü”. EKEV Akademi Dergisi 15/48 (2011), 113-130.
8. Babaî, Aliekber. “Sahabi Bir Müfessir Olarak İbn Abbas ve Onun Tefsirdeki Konumu”. Misbah 2/6 (2014), 165-186.

9. Berg, Herbert. The Use of Ibn ʿAbbās in al-Ṭabarī’s Tafsīr and the Development of Exegesis in Early Islam. Toronto: University of Toronto, Doktora Tezi, 1996.
10. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. Menâkıbu’ş-Şâfiî. nşr. Ahmed Sakr. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Turâs, 1390/1970.
11. Cerrahoğlu, İsmail. “Ali İbn Abî Talha’nın Tefsir Sahifesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (1969), 55-80.
12. Cerrahoğlu, İsmail. Kur’ân Tefsirinin Doğuşu ve Buna Hız Veren Âmiller. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1968.
13. Çan, Abdullah. Rivayet Döneminde Tefsir Rivayetlerinin Hadis Kaynaklarında Yeri (Taberî Tefsirinde İbn İshâk Tarikiyle Nakledilen İbn Abbâs Rivayetleri Bağlamında). İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
14. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1383.
15. Ebû Mûsâ el-Medînî, Muhammed b. Ömer. Hasâisü Müsnedi’l-İmâm Ahmed. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1410/1990.
16. Ebû Şühbe, Muhammed b. Muhammed. el-İsrâiliyyât ve’l-mevzûât fî kütübi’t-tefsîr. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, ts.
17. Emîn, Ahmed. Fecru’l-İslâm. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 1434/2012.
18. Emîn, İhsan. Menhecü’n-nakd fi’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Hâdî, 1428/2007.
19. Erçin, Hatice Ece. “Hicrî İkinci Asırda Sünnî-Şiî Paradigmanın Tefsir Rivayetlerine Etkisi: İbn Abbâs Örneği”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (2022), 360-388.
20. Eyyûb, Hasan Muhammed. el-Hadîs fî ulûmi’l-Kur’ân ve’l-hadîs. İskenderiye: Dâru’s-Selâm, 1425/2004.
21. Fâid, Abdülvehhâb. ed-Dahîl fî tefsîri’l-Kur’âni’l-kerîm. Kahire: Mektebetü Hassân, 1398/1978.
22. Gilliot, Claude. “Abdallāh b. Abbās”. Encyclopaedia of Islam, THREE. Leiden: Brill, 2012.
23. Gilliot, Claude. “Portrait ‘mythique’ d’Ibn ‘Abbās”. Arabica 32/2 (1985), 127-184.
24. Gilliot, Claude. “The Beginnings of Qur’anic Exegesis”. çev. Michael Bonner. The Qur’an: Formative Interpretation. ed. Andrew Rippin. Aldershot: Ashgate, 1999.
25. Goldziher, Ignaz. Die Richtungen der Islamischen Koranauslegung. Leiden: Brill, 1920.
26. el-Hâcî, Muhammed Ömer. Mevsûatü’t-tefsîr kable ahdi’t-tedvîn. Dımaşk: Dâru’l-Mektebî, 1427/2007.
27. Halil, Hüseyin. Tefsîru’l-Kelbî ve Tefsîru İbn Abbâs (TİA) İlişkisi. Ankara: Nobel Bilimsel Eserler, 2024.
28. el-Hasan, Muhammed Ali. el-Menâr fî ulûmi’l-Kur’ân mea medhal fî usûli’t-tefsîr ve mesâdirihi. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2000.
29. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. el-Fakîh ve’l-mütefekkıh. nşr. Âdil b. Yûsuf el-Ğarâzî. 2 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbnü’l-Cevzî, 2000.
30. Hûlî, Emîn. “et-Tefsîr”. Mûcezü dâireti’l-meârifi’l-İslâmiyye. Şârika: Merkezü’ş-Şârika, 1418/1998.
31. Itr, Nûreddin Muhammed el-Halebî. Ulûmü’l-Kur’âni’l-Kerîm. Dımaşk: Matbaatü’s-Sabâh, 1414/1993.
32. İbn Akîle, Muhammed b. Ahmed b. Saîd. ez-Ziyâde ve’l-ihsân fî ulûmi’l-Kur’ân. Şârika: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 1427.
33. İbn Ebî Ya‘lâ, Ebû Yûsuf Muhammed b. el-Hüseyn el-Ferrâ’. Tabakâtü’l-Hanâbile. nşr. Muhammed Hâmid el-Fakî. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-Süneni’l-Muhammediyye, ts.
34. İbnü’s-Salâh, Osman b. Abdirrahman. Tabakâtü’l-fukahâi’ş-Şâfiiyye. nşr. Muhyiddin Ali Necîb. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1992.
35. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî. Fethu’l-Bârî Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Muhibbüddîn el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1379/1959.
36. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî. Lisânü’l-Mîzân. nşr. Abdülfettâh Ebû Gudde. Haleb: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1423/2002.
37. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî. Tehzîbü’t-Tehzîb. Dubai: Cem‘iyyetü Dâri’l-Birr, 1443/2021.
38. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemseddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü ebnâi’z-zamân. nşr. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1971.
39. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâil b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. nşr. Ali Şîrî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1408/1988.
40. İbn Yûnus es-Sadefî, Abdurrahman b. Ahmed. Târîhu İbn Yûnus el-Mısrî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
41. İsfahânî, Ebû Nu‘aym Ahmed b. Abdullah. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ. 10 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 1974.
42. Kâdî İyâz b. Mûsâ es-Sebtî. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik. nşr. Muhammed b. Şerîfe. Rabat: Vizâretü’l-Evkâf, ts.
43. Kâsım Ali Sa‘d. Cemheretü terâcimi’l-fukahâi’l-Mâlikiyye. Dubai: Dâru’l-Buhûs, 1423/2002.
44. Kermî, Mer‘î b. Yûsuf b. Ebî Bekr el-Makdisî. el-Fevâidü’l-mevzûa fi’l-ehâdîsi’l-mevzûa. nşr. Muhammed b. Lutfî es-Sabbâğ. Riyad: Dâru’l-Verrâk, 1419/1998.
45. Kırbaşoğlu, M. Hayri. “İmam Şâfiî’nin ‘Risâle’sinin Hadis İlmindeki Etkileri”. İslâmî Araştırmalar 10/1-2-3 (1997), 89-100.
46. Kifâfî, Muhammed Abdüsselâm - eş-Şerîf, Abdullah. Fî ulûmi’l-Kur’ân dirâsât ve muhâdarât. Beyrut: Dâru’n-Nehdati’l-Arabiyye, ts.
47. Ma‘rife, Muhammed Hâdî. et-Tefsîrü’l-eseriyyü’l-câmi‘. Kum: Müessesetü’t-Temhîd, 1429/2008.
48. Ma‘rife, Muhammed Hâdî. et-Temhîd fî ulûmi’l-Kur’ân. Kum: Müessesetü’t-Temhîd, 1428/2007.
49. Mecîdî, Abdüsselâm Mukbil. İzhâbü’l-hüzn ve şifâü’s-sadri’s-sakîm. Kahire: Dâru’l-Îmân, ts.
50. Nemr, Abdülmün‘im. İlmü’t-tefsîr keyfe neşee ve tetavvere hattâ intehâ ilâ asrinâ’l-hâdır. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 1405/1985.
51. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Tehzîbü’l-esmâ ve’l-lugât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
52. Nöldeke, Theodor - Schwally, Friedrich. Geschichte des Qorāns. Leipzig: Dieterich’sche Verlagsbuchhandlung, 1909-1938.
53. Okuyucu, Nail. İmam Şâfiî. Ankara: Anadolu Ay Yayınları, 2020.
54. Okuyucu, Nail. İmam Şâfiî ve Çağı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
55. Rashid Ahmad (Jullandri). “Qur’anic Exegesis and Classical Tafsir”. Islamic Quarterly 12 (1968), 71-119.
56. Rippin, Andrew. “Tafsīr Ibn ʿAbbās and Criteria for Dating Early Tafsīr Texts”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 18 (1994), 38-83.
57. Sâlih, Subhî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2000.
58. Sâlihî eş-Şâmî, Muhammed b. Yûsuf. Sübülü’l-hüdâ ve’r-reşâd fî sîreti hayri’l-ibâd. nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavvaz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1414/1993.
59. Sâlûs, Ali b. Ahmed. Mea’l-isnâ aşeriyye fi’l-usûl ve’l-furû‘. Riyad: Dâru’l-Fadîle, 1424/2003.
60. Sprenger, Aloys. “Notes on Alfred von Kremer’s Edition of Wakidy’s Campaigns”. Journal of the Asiatic Society of Bengal 25 (1856), 53-74.
61. Sübkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Takıyyiddîn. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. nşr. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Dâru Hecer, 1413.
62. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme, 1394/1974.
63. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1410/1990.
64. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. nşr. Ahmed Şâkir. Mısır: Mektebetü’l-Halebî, 1358/1940.
65. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. el-Müsned. nşr. Mâhir Yâsîn el-Fahl. 4 Cilt. Kuveyt: Şirketü Ğırâs, 2004.
66. et-Tayyâr, Musâid b. Süleyman vd. (ed.). Mevsû‘atü’t-tefsîri’l-me’sûr. 24 Cilt. Beyrut: Ma‘hedü’l-İmâm eş-Şâtıbî - Dâru İbn Hazm, 1439/2017.
67. Türcan, Zişan. “Üçüncü Asır Hadis Musannefâtı Üzerine eş-Şâfiî’nin Etkisi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 7/1 (2009), 87-104.
68. el-Vellevî, Muhammed b. Ali. Zahîretü’l-ukbâ fî şerhi’l-Müctebâ. Mekke: Dâru’l-Mi‘râc, 1416.
69. Yalnız, Fatma. Abdullah b. Abbas Rivayetlerinin Gelenekte Dolaşımı: Mesâil-i Nâfi b. el-Ezrak Bağlamında. Ankara: Sonçağ Akademi, 2025.
70. Zehebî, Muhammed es-Seyyid Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
71. Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1427/2006.
72. Zehebî, Şemseddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. nşr. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1424/2003.
73. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1362/1943.