WERGEREKE JI EREBÎ BO FELLÎHÎ Û KURDÎ-GERŞÛNÎ DI KOLEKSÎYONA EDUARD SACHAU DE (ÇÎROKA SED Û ŞÊST Û DUYEM A HEZAR Û YEK ŞEVÊ)

Öz

Fellîhî devokeke zimanê Siryanîya rojhilat (Sûrat) e ku li gorî Jeremias Schamir (Yeremya Şamîr 1821-1906) ew ji aliyê şênîyên devdora Eynkawaya Hewlêrê û mintiqeya Mûsilê ve tê axaftin. Jeremias Schamir keşîşek e ku di sedsala 19an de li devera Musilê jiyaye û mustensîxê gelek destxetên Gerşûnî (navê metnên zimanê bîyanî yên bi alfabeya Siryanî hatine nivîsîn) ye. Schamir ji bo rojhilatnasê Almanî Eduard Sachau (1845-1930) xebitîye û gelek destxetên Fellîhî, Erebî û Kurdî (Gerşûnî) îstinsax kirine û ji Sachau re şandine. Yek ji van destxetan bi navê Sachau 200 li Pirtûkxaneya Eyaletî ya Berlînê-Mîrateya Çandî ya Prûsyayê (Staatsbibliothek zu Berlin- Preußischer Kulturbesitz) di nav koleksîyona Destxetên Rojhilat (Orientalische Handschriften) de hatiye qeydkirin. Di vê destxetê de digel ferhengokeke rêzimanî ya Erebî-Fellîhî-Kurdî çend hîkayet, çîrok, destan û kilam jî cih digirin. Di vê xebata me de em ê ji wan hîkayetan, a bi navê Şebê Şêst û Dû-Ji Çîroka Hezar Şeb û Şebek bixebitin ku weku wergera ji Erebî bo Fellîhî û Kurdî hatiye kirin. Ev destxet bi tevahî ji 66 wereqan pêk tê ku çîroka navborî ji wereqa 29v dest pê dike heya wereqa 33r dewam dike. Digel nasandina vê destxetê, di vê lêkolînê de çîroka me ya navborî hatiye latînîzekirin û herwiha bi zimanê îroj hatiye nûjenkirin. Ji bilî wê, berawirdkirina vê çîrokê bi ya Erebî û wergerên din ên îroyîn re jî hat kirin. Di encama vê xebatê de wergereke ji zimanên bîyanî bo Kurdî ya ku di sala 1883yan de hatiye kirin, peyd bû û bi lêkolîneran re hat parvekirin.

Anahtar Kelimeler

• Erebî
• Fellîhî
• Kurdî
• Gerşûnî
• Werger
• Çîrok
• Hezar û Yek Şev
• Jeremias Schamir
• Eduard Sachau
• Destxet.

Kaynakça

1. Al-Muqaffa. Elf Leyle we-Leyle. Mısır: Bulaq al-Amiriya Press, 1935.
2. Avcı, Remzi. Seyahat Notları ve Oryantalist Bilgi Üretimi: Eduard Sachau (1845-1930) Örneği. Diyalog Interkulturelle Zeitschrift Für Germanistik, 8/1, (2020), 29-47.
3. Azîzan, Herekol. Lavijên Mîr Miheme. Fırat Cewerî (amd.). Hawar, Hej. 29, (1941), 727-729.
4. Bedirxan, Celadet Alî. Lavij. Fırat Cewerî (amd.). Hawar, Hej. 25, (1934), 654-662.
5. Bulut, Aziz. Türkçe-Süryanice/Süryanice-Türkçe Sözlük. Hengelo Hollanda: Süryani Mor Efrem, 1996.
6. Daraxa, Cewher Mehmûd. Hezar û Yek Şewe. Berg (1.), Çapa (4.). Silêmanî: Endêşe, 2015.
7. Dehqan, Mustafa and Mengozzi, Alessandro. A Kurdish Garshuni Poem By David Barazne (19th Century). Hugoye: Journal of Syriac Studies, Vol. 17.1, (2014), 53-79.
8. Digitale Bibliothek der SBB https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/ (24.02.2021).

9. Dinno Khalid. The Deir Al-Za’faran and Mardin Garshuni Archives, Hugoye: Journal of Syriac Studies, Vol. 17.2, (2014), 195-213.
10. Direkçi, Lokman. Kürtçe Gerşuni Bazı Metinler ve Alfabeleri. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Süryani Dili ve Kültürü Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Tezli Yüksek Lisans Semineri, 2018.
11. Dûşî, W. el-Lawîc; Teratîl Enşedha el-Mifriyan Mar Basîliyos Şemû’n el-Sanî, el-Heseke, 1996.
12. Ebied, Rifaat and Al-Jeloo, Nicholas. Some Further Letters in Syriac, Neo-Aramaic and Arabic Addressed to Eduard Sachau by Jeremiah Shāmīr. Journal of Assyrian Academic Studies, 24/1, (2010), 1-45.
13. el-Shidiac, Faris. A Practical Grammar Of The Arabic Language With Interlineal Reading Lessons, Dialogues And Vocabulary. London: Bernard Quaritch, 1856.
14. Ergin, Ramazan. Süryani Dilsel İşaretlerle yazılmış Kürtçe İlahiler (Lawîj-Gerşuni) Kürt Mesihiler ya da Midyatlı Kürtçe Konuşan Mesihiler; Süryani Dilsel işaretli Kürtçe iki İlahinin Teolojik ve Dilbilimsel içeriği. Uluslararası Midyat Sempozyumu, (7-9 Ekim 2011), 417-445, Mardin: Mardin Artuklu Universitesi, 2011.
15. Garzoni, Maurizio. Grammatica e Vocabolario Della Lingua Kurda. Roma: Sacra Congregazione di Propaganda Fide, 1787.
16. Gottheil, Richard. Achmed Taimur Pasha, Thedor Nöldeke, and Edouard Sachau: An Appreciation. Journal of the American Oriental Society, Vol. 51, No. 2, (1931), 104-107.
17. Harrak, Amir. Syriac and Garshuni Inscriptions of Iraq (Répertoire des Inscriptions Syriaques 2) Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 2 vol., I. Texte & II. Pl., Paris, 2010.
18. İshtarTv. Telkef, https://www.ishtartv.com/en/viewarticle,35680.html (18.02.2021)
19. Kiraz, George Anton. Tūrāṣ Mamllā: A Grammar of the Syriac Language, Volume 1/Ortography, Piscataway, New Jersey: Gorgias Press, 2012.
20. Kiraz, George Anton. “Garshunography: Terminology and Some Formal Properties of Writing One Language in the Script of Another”. Scripts Beyond Borders: A Survey of Allographic Traditions in the Euro-Mediterranean World, Johannes den Heijer et al. (ed.). 65-75, Leuven: Peeters, 2014.
21. Munday, Jeremy. “Translation Studies”. Handbook of Translation Studies, Gambier Y. and Doorslaer L. (Ed.). Vol. 1, 419-428, Amsterdam: John Benjamins Publishing, 2010.
22. Murad, Yahya. “E. Sachau 1845-1930”. Mucemû’l Îsmaîl-Musteşriqîn, 422-423, Beyrût, 2004.
23. Nicholson, Reynold. A. A Literary History of the Arabs. New York: Charles Scribner’s Sons, 1907.
24. Nicholson, Reynold. A. Binbir Gece Masalları, Süleyman Tülücü (Çev.). Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 27, (2007), 307-313.
25. Onaran, Alim Şerif. Binbir Gece Masalları. Cilt (2.), İstanbul: Afa Yayınları, 1992.
26. Özaydın, Abdülkerim. “İbnü’l-İbrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 21/92-94, Ankara: TDV Yayınları, 2000.
27. Rudenko, Margarita Borisovna. Danasîna Koleksîyona Destxetên Kurdî yên li Lenîngradê. Moskova: Çapxaneya Edebiyata Rojava, (1961). (niv.) (Orîjînala pirtûka Rodenko: Руде́ нко Маргари́ та Бори́ совна, Описание курдских рукописей ленинградских собраний, Издательство Восточной Литературы, Mockba, 1961.)
28. Schamir, Jeremias. (1883) Sachau 200, https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN871612011&PHYSID=PHYS_0025 (24.02.2021).
29. Schamir, Jeremias. (1882) Sachau 250, https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht?PPN=PPN813661021&PHYSID=PHYS_0005 (26.02.2021).
30. Sehab, Ebu’l Qasim. “Sachau Edward”. Ferhengê Xawerşinasan; Şerhê Hal ve Xidmatê Danişmendanê Îranşinas ve Musteşriqîn, 308, Tehran: Danişgahê Tehran, 1991.
31. Tammu, George. “Ricalu’n Necbethum Kermelîs: Cebraîl bin el-Qiss Îshaq el-Kermelîsî”. ankava.com, (2012) https://ankawa.com/forum/index.php?topic=609636.0 (22.02.2021)
32. Tesûcî Tebrîzî, Abdulletîf. Hezar û Yek Şeb, Tehran: Întişaratê Şehrzad, 1389/2011.
33. Weil, Gotthold. Festschrift Eduard Sachau Zum Siebzigsten Geburtstage. Berlin: Verlag Von Georg Reimer, 1915.
34. Yazıcı, Hüseyin. “Seyahatnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 37/9-11, Ankara: TDV Yayınları, 2009.
35. Yıldırımçakar, Ziyattin. Werger Wek Kirineke Çandî; li ser Rêyên ji Wergernasîyê ber bi Kurdolojîyê ve, Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Türkiye’de Yaşayan Diller Enstitüsü Kürt Dili ve Kültürü Anabilim Dalı, Teza Çapnebûyî ya Masterê, 2016.
36. Zirikli, Hayreddin. “Karl Edward Sachau”. El-‘Alam, c. IV, 64, 1955.