Borsa İstanbul 100 Endeksinin Tepki Mekanizması: Çeşitli Makroekonomik ve Finansal Göstergeler Arasındaki Etkileşimin İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Borsa İstanbul 100 Endeksi (BIST 100) getirilerinin enflasyon, döviz kuru, küresel risk algısı ve petrol fiyatları karşısındaki tepki yapısını incelemektedir. Çalışmada BIST 100, Tüketici Fiyat Endeksi, dolar/TL kuru, VIX endeksi ve Brent petrol fiyatına ait Ocak 2017-Mart 2025 dönemini kapsayan aylık veriler kullanılmıştır. Seriler yüzde değişim formuna dönüştürülmüş; önce ADF ve Phillips-Perron testleri ile durağanlık sınanmış, ardından uygun gecikme yapısı altında Vektör Otoregresif (VAR) model tahmin edilmiştir. Dinamik etkileşimi değerlendirmek amacıyla etki-tepki fonksiyonları, varyans ayrıştırması ve Granger nedensellik testinden yararlanılmıştır. Bulgular, tüm serilerin düzeyde durağan olduğunu ve tanısal testleri karşılayan beş gecikmeli VAR yapısının istatistiksel olarak tutarlı sonuçlar verdiğini göstermektedir. Varyans ayrıştırması bulguları, BIST getirilerinin kısa vadede ağırlıklı olarak kendi iç şoklarıyla açıklandığını, ancak dönem uzadıkça VIX ve döviz kurunun açıklama gücünün belirgin biçimde arttığını ortaya koymaktadır. Etkitepki sonuçları VIX şoklarının BIST üzerinde negatif, kur şoklarının ise sınırlı ve geçici bir etki yarattığını göstermektedir. Nedensellik analizi, VIX ve döviz kurundan BIST’e; BIST’ten ise enflasyona doğru tek yönlü ilişkiler bulunduğunu göstermektedir. Sonuç olarak Borsa İstanbul’un fiyatlama davranışı hem küresel risk koşullarına hem de yurtiçi döviz dinamiklerine duyarlı bir yapı sergilemektedir.

Anahtar Kelimeler

• BIST 100
• VIX
• Döviz Kuru
• Enflasyon
• VAR Analizi

The Response Mechanism of the Borsa Istanbul 100 Index: An Examination of the Interaction Among Various Macroeconomic and Financial Indicators

Öz

This study examines the response mechanism of Borsa Istanbul 100 Index returns to inflation, exchange rate movements, global risk perception, and oil prices. The analysis employs monthly data covering the period from January 2017 to March 2025 for the BIST 100 Index, Consumer Price Index, USD/TRY exchange rate, VIX index, and Brent crude oil prices. All series are transformed into percentage changes. Stationarity is first tested by Augmented Dickey-Fuller and Phillips-Perron unit root tests, and then a Vector Autoregressive (VAR) model is estimated under an appropriate lag structure. Impulseresponse functions, variance decomposition, and Granger causality tests are employed to evaluate dynamic interactions. The findings show that all variables are stationary at level and that the five-lag VAR specification produces statistically consistent results. Variance decomposition indicates that BIST returns are explained mainly by their own shocks in the short run, whereas the explanatory power of the VIX and the exchange rate increases over time. Impulse-response results suggest that VIX shocks generate a negative effect on BIST, while exchange rate shocks produce a weaker and more temporary response. Granger causality findings reveal one-way causal links running from the VIX and the exchange rate to BIST, and from BIST to inflation. Overall, the pricing behavior of Borsa Istanbul exhibits a structure that is sensitive to both global risk conditions and domestic exchange rate dynamics.

Anahtar Kelimeler

• BIST 100
• VIX
• Exchange Rate
• Inflation
• VAR Analysis

Kaynakça

1. Akgüneş, A. O. (2021). VIX endeksinde meydana gelen değişmelerin BIST endeksleri üzerine etkisi: ARDL sınır testi yaklaşımı. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 19(1), 237–252. https://doi.org/10.11611/yead.877076
2. Alkan, B. ve Çiçek, S. (2020). Spillover effect in financial markets in Turkey. Central Bank Review, 20(2), 53–64. https://doi.org/10.1016/j.cbrev.2020.02.003
3. Altinkeski, B. K., Dibooglu, S., Cevik, E. I., Kilic, Y. ve Bugan, M. F. (2024). Quantile connectedness between VIX and global stock markets. Borsa Istanbul Review, 24, 71–79. https://doi.org/10.1016/j.bir.2024.07.006
4. Aydın, M. (2025). BİST100 endeksi ile VIX korku endeksi arasındaki dönemsel dinamik ilişkinin incelenmesi: TVP-VAR modeli uygulaması. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(4), 1166–1181. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.1632391
5. Aydoğdu, A. (2024). Hatemi-J yaklaşımı ile Bitcoin, emtia, dolar ve borsa endeksleri arasındaki nedensellik analizi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 63, 1–17. https://doi.org/10.30794/pausbed.1494042
6. Bagchi, B. ve Paul, B. (2023). Effects of crude oil price shocks on stock markets and currency exchange rates in the context of Russia-Ukraine conflict: Evidence from G7 countries. Journal of Risk and Financial Management, 16(2), Article 64. https://doi.org/10.3390/jrfm16020064
7. Bonga-Bonga, L. (2025). Exploring the sensitivity of BRICS stock markets to oil price shocks: A quantile-on-quantile perspective. Journal of Economics and Finance, 49(4), 1058–1077. https://doi.org/10.1007/s12197-025-09733-x
8. Boyacıoğlu, N., Özdemir Höl, A. ve Gülcan, N. (2023). Pay senedi, emtia, döviz ve dijital para piyasaları arasındaki ilişkinin incelenmesi: Türkiye örneği. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 73–92. https://doi.org/10.17336/igusbd.950999

9. Dickey, D. A. ve Fuller, W. A. (1979). Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of the American Statistical Association, 74(366a), 427–431. https://doi.org/10.1080/01621459.1979.10482531
10. Dornbusch, R. ve Fischer, S. (1980). Exchange rates and the current account. The American Economic Review, 70(5), 960–971.
11. Enders, W. (2014). Applied econometric time series (4th ed.). Wiley.
12. Erdoğan, L., Ceylan, R. ve Abdul-Rahman, M. (2022). The impact of domestic and global risk factors on Turkish stock market: Evidence from the NARDL approach. Emerging Markets Finance and Trade, 58(7), 1961–1974. https://doi.org/10.1080/1540496X.2021.1949282
13. Fang, Y. ve Yang, Y. (2026). Dynamic linkage between stock and forex markets: Mechanisms and evidence from China. Emerging Markets Finance and Trade, 62(2), 398–419. https://doi.org/10.1080/1540496X.2025.2535710
14. Granger, C. W. J. (1969). Investigating causal relations by econometric models and cross-spectral methods. Econometrica, 37(3), 424–438. https://doi.org/10.2307/1912791
15. Granger, C. W. J. ve Newbold, P. (1974). Spurious regressions in econometrics. Journal of Econometrics, 2(2), 111–120. https://doi.org/10.1016/0304-4076(74)90034-7
16. Gujarati, D. N. (2005). Basic econometrics (4th ed.). Tata McGraw-Hill Education.
17. Gülhan, Ü. (2020). Altın fiyatları ile VİX endeksi, BİST 100 endeksi, döviz kuru ve petrol fiyatları ilişkisi: Ekonometrik bir analiz. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 576–591. https://izlik.org/JA93XW74UK
18. Gürbüz, A. (2024). BIST 100 ve Katılım 50 endekslerinin döviz kuru, CDS risk primi, CBOE oynaklık endeksi (VIX) ve petrol fiyatları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 769–782. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1400787
19. Hamilton, J. D. (1994). Time series analysis. Princeton University Press.
20. Han, A. ve Tosun, N. (2024). Deprem dönemlerinde VIX, döviz kuru ve petrol fiyatlarının BIST100 üzerindeki etkisi: Fourier yaklaşımlardan kanıtlar. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 6(2), 649–668. https://doi.org/10.46464/tdad.1542634
21. Hashmi, S. M., Chang, B. H., Huang, L. ve Uche, E. (2022). Revisiting the relationship between oil prices, exchange rate, and stock prices: An application of quantile ARDL model. Resources Policy, 75, Article 102543. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2021.102543
22. Herley, M. D., Orlowski, L. T. ve Ritter, M. A. (2023). Asymmetric responses of equity returns to changes in exchange rates at different market volatility levels. The Journal of Economic Asymmetries, 28, Article e00336. https://doi.org/10.1016/j.jeca.2023.e00336
23. Hussain, M., Bashir, U. ve Rehman, R. U. (2024). Exchange rate and stock prices volatility connectedness and spillover during pandemic induced-crises: Evidence from BRICS countries. Asia-Pacific Financial Markets, 31(1), 183–203. https://doi.org/10.1007/s10690-023-09411-0
24. Jain, A. ve Biswal, P. C. (2016). Dynamic linkages among oil price, gold price, exchange rate, and stock market in India. Resources Policy, 49, 179–185. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2016.06.001
25. Jakšić, P., Pjanić, M., Milošević, M., Marjanović, D., Dudić, B. ve Stošić, L. (2025). Impact of macroeconomic factors on stock indices volatility: A GARCH analysis for USA, Germany, Serbia and Croatia. Computational Economics. https://doi.org/10.1007/s10614-025-11170-1
26. Joo, Y. C. ve Park, S. Y. (2021). The impact of oil price volatility on stock markets: Evidences from oil-importing countries. Energy Economics, 101, Article 105413. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2021.105413
27. Karaca, C. (2024). BİST 100 endeksi üzerinde faiz oranı, altın fiyatı ve döviz kurunun etkisi: Fourier ARDL ve Fourier kantil nedensellik analizinden kanıtlar. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 65, 9–30. https://doi.org/10.30794/pausbed.1508076
28. Kartal, M. T., Ertuğrul, H. M. ve Ulussever, T. (2022). The impacts of foreign portfolio flows and monetary policy responses on stock markets by considering COVID-19 pandemic: Evidence from Turkey. Borsa Istanbul Review, 22(1), 12–19. https://doi.org/10.1016/j.bir.2021.06.003
29. Kasraoui, C., Alsagr, N., Jeribi, A. ve Farhani, S. (2025). Mapping financial contagion in emerging markets: The role of the VIX and geopolitical risk in BRICS Plus spillovers. International Journal of Financial Studies, 13(4), Article 228. https://doi.org/10.3390/ijfs13040228
30. Kök, D. ve Nazlıoğlu, E. H. (2020). Finansal piyasalarda asimetrik nedensellik: BIST100, VIX ve döviz kuru örneği. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 55, 245–262. https://doi.org/10.18070/erciyesiibd.659871
31. Kök, D. ve Uyğur, M. E. (2014). Finansal piyasalarda fiyat etkileşimi: BİST 100 ve seçilmiş finansal göstergeler için VAR analizi. Pamukkale İşletme ve Bilişim Yönetimi Dergisi, 1(1), 1–23. https://izlik.org/JA79TU87ML
32. Koyuncu, T. (2018). BİST-100 endeksinin makroekonomik değişkenler ile ilişkisi: Ampirik bir çalışma. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(3), 615–624. https://doi.org/10.29106/fesa.423051
33. Lütkepohl, H. (2005). New introduction to multiple time series analysis. Springer.
34. Özgen, F. B. ve Güloğlu, B. (2004). Türkiye’de iç borçların iktisadi etkilerinin VAR tekniğiyle analizi. ODTÜ Gelişme Dergisi, 31(1), 93–114. https://open.metu.edu.tr/handle/11511/58514
35. Phillips, P. C. B. ve Perron, P. (1988). Testing for a unit root in time series regression. Biometrika, 75(2), 335–346. https://doi.org/10.1093/biomet/75.2.335
36. Saka Ilgın, K. ve Sarı, S. S. (2020). Döviz kuru, faiz oranı ve enflasyon ile BİST tüm ve BİST sektörel endeksler arasındaki ilişkinin ampirik analizi. Ekonomi Politika ve Finans Araştırmaları Dergisi, 5(3), 485–510. https://doi.org/10.30784/epfad.693266
37. Sánchez García, J. ve Cruz Rambaud, S. (2023). Volatility spillovers between oil and financial markets during economic and financial crises: A dynamic approach. Journal of Economics and Finance, 47(4), 1018–1040. https://doi.org/10.1007/s12197-023-09634-x
38. Sezal, L. (2024). The relationship between BIST bank index and inflation, exchange rate, interest rate, gold and oil prices: Evidence from the ARDL bound test. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(27), 402–421. https://doi.org/10.53092/duiibfd.1401031
39. Sims, C. A. (1980). Macroeconomics and reality. Econometrica, 48(1), 1–48. https://doi.org/10.2307/1912017
40. Tekin, B. ve Hatipoğlu, M. (2017). The effects of VIX index, exchange rate and oil prices on the BIST 100 index: A quantile regression approach. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 7(3), 627–634. https://doi.org/10.2139/ssrn.2946398
41. Tian, M., Li, W. ve Wen, F. (2021). The dynamic impact of oil price shocks on the stock market and the USD/RMB exchange rate: Evidence from implied volatility indices. The North American Journal of Economics and Finance, 55, Article 101310. https://doi.org/10.1016/j.najef.2020.101310
42. Wahyudi, S. T. ve Rahmawati, A. (2025). Examining the link between world oil price volatility and sectoral stock performance in Indonesia. Cogent Economics & Finance, 13(1), Article 2535484. https://doi.org/10.1080/23322039.2025.2535484
43. Tuncay, M. (2021). VIX korku endeksinin BIST sektör endeksleri ile volatilite etkileşiminin CCC-GARCH ile araştırılması: 2013–2020 dönemi. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(21), 126–146. https://doi.org/10.53092/duiibfd.894094