Basında Sovyet-Batı Propaganda Mücadelesi: Özbekistan Örneği

Öz

II. Dünya Savaşı bittiği, sınırlar yeniden çizildiği, çoğu yeni devletin sömürgeden kurtulup kendi gelişme yolunda ilerlemeye başladığı yıllarda dünya dengeleri ABD ve SSCB olmak üzere iki büyük devletin elinde bulunmaktaydı. Bu devletler etrafında toplanan diğer devletler Kapitalist ve Sosyalist kutupları teşkil etmekteydi. Sovyetler Birliği gibi henüz çok genç olan bir devlet için yeni müttefikler edinmenin önemi büyüktü. Bu yıllarda dış propagandaya devlet düzeyinde önem verilmiş, yurt dışından çok sayıda önemli insanlar Sovyetler ülkesini gezmeye davet edilmiş, özellikle Özbekistan örnek bir Sovyet cumhuriyeti olarak dünya kamuoyunun gözleri önüne sergilenmiştir. Prestijine son derece önem veren Sovyetler, devletin yakın tarihinde kollektifleştirme, basmacılık hareketinin imhası ve baskılardan dolayı Sovyetlerden göç ederek büyük ölçüde Batı’da konum bulan entelektüel muhalefetin hareketlerinden rahatsızdı. Siyaset meydanında boy gösteren Soğuk Savaş belirtileri tam boyutuyla hem Sovyet hem Batı basınına yansımaktaydı. Muhacir aydınlar çeşitli devletlerde neşredilen gazete ve dergileri vasıtasıyla Sovyetlere karşı mücadele göstermekteydiler. İki tarafın da yoğun propaganda kuralı olan basında muhacirlerin karşıt duruşu ve Sovyetlere yöneltilen eleştirilerin yanı sıra Sovyet tarafının yaptığı yasa dışı işlerden de bahsedilmektedir. Aynı zamanda Sovyetler göç eden kendi vatandaşını memlekete geri çekmek için basından yoğun bir biçimde istifade etmekteydiler. Bu makalede Soğuk Savaş yıllarında Sovyetler Birliği ve Batı’nın propaganda aracı olarak basının kullanılma şekli Özbekistan Sovyet Cumhuriyeti ve bu topraklardan göç eden muhacirler örneği aracılığıyla incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sovyetler Birliği
• Özbekistan SSC
• Basın
• Dergi
• Millî Türkistan

The Soviet-Western Propaganda Battle in the Press: The Case of Uzbekistan

Öz

During the years following World War II, when borders were being redrawn, and many new states were breaking free from colonial rule to pursue their own paths of development, the balance of power in the world was held by two mega powers: the USA and the USSR. Other states that aligned themselves with these sides formed the Capitalist and Socialist blocs. For the Soviet Union, which was still a relatively young state, gaining new allies was of great importance. During these years, state-level attention was given to foreign propaganda, and many prominent figures from abroad were invited to tour the Soviet Union. Uzbekistan was showcased to the global public as a model Soviet republic. The Soviets, who highly valued their prestige, were uncomfortable with the intellectual opposition that had fled the country due to events such as collectivization, the suppression of the Basmachi movement, and other repressions. The signs of the Cold War, which was making its appearance on the political stage, were reflected in both Soviet and Western media. The exiled intellectuals were fighting against the Soviets through newspapers and magazines published in various countries. In the press, which was a key tool for intense propaganda on both sides, not only were the criticisms of the Soviets by the exiles discussed, but also the dark deeds carried out by the Soviet side. At the same time, the Soviets made heavy use of the media to encourage their emigrated citizens to return home. This article examines how the press was used as a propaganda tool by both the Soviet Union and the West during the Cold War, focusing on the example of the Uzbek Soviet Republic and the exiles who emigrated from these lands.

Anahtar Kelimeler

• Soviet Union
• Uzbekistan SSR
• Press
• Dergi Journal
• Milli Turkistan

Kaynakça

1. Anday, M. C. (1965). Sovyet Rusya, Azerbaycan, Özbekistan, Bulgaristan, Macaristan. İstanbul: Gerçek.
2. Andican, A. (2020). Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi. İstanbul: Ötüken.
3. Bala, M. (1957). Sovyetler Birliğinde Türkoloji, “Türk Dilleri” ve “Türk Milletleri”. Dergi, 8, 3-18.
4. Bala, M. (1958). Sovyetlerin dinî bir müracaatnamesi münasebetiyle. Dergi, 14, 3-10.
5. Cucciolla, R. M. (2020). Sharaf Rashidov and the International dimentions of Soviet Uzbekistan. Central Asian Survey, 39(2), 185-201.
6. Davletşin, T. (1966). Türkistan’daki Sovyet sömürgeciliğinin mahiyeti üzerine. Dergi, 44, 16-26.
7. Gönülalan, B. (2019). “Dergi” Dergisine Göre Sovyet Hakimiyetindeki Türkler (1955-1972), [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Hayit, B. (1956). Turkestan: im XX. Jahrundert, Gerhard von Mende. Darmstadt: C. W. Leske Verlag.

9. Kabış, S (1955). Türkistan ve Kafkasya cumhuriyetlerinde pamukçuluğun gelişmesindeki zorluklar. Dergi, 1, 124-128.
10. Kantemir, A. (1959). İslamiyet ve Komünizm. Dergi, 16, 3-15.
11. Kaval, Y. (1955). Sovyetler birliğinde çocuk işçiliği. Dergi, 2, 122-129.
12. Kaynar, A. (Ed). (1994). Baymirza Hayit’in eserleri ve faaliyetleri hakkında bildirilen fikirler. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
13. Kayum Han, V. (1963). Şaraf Raşidoviç Raşidovga açıq mektub. Millî Turkistan, 99, 3-22.
14. Kayum Han, V. (1964a), Şaraf Raşidoviç Raşidovga açıq mektub II. Millî Türkistan, 100, 3-19.
15. Kayum Han, V. (1964b) Şaraf Raşidoviç Raşidovga açıq mektub III Türkistandağı Komünist matbuatlarının hücumige cevab. Millî Türkistan, 101, 3-17.
16. Park, A. G. (1957). Bolshevism in Turkestan. New York: Columbia University Press.
17. Pipes, R. (1958). Sovyetler birliğinde milliyet meselesi. Dergi, 14, 3-11.
18. Popov, A. (2004). Мюнхенский институт по изучению истории и культуры СССР и «вторая волна» эмиграции. Новый исторический вестник. 1, 54-71.
19. Shokirova, F. (2023). Sovyet dönemi Özbekistan’ı lideri Şeref Reşidov (1917-1983): Hayatı, faaliyetleri ve eserleri. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi/Türkiyat Enstitüsü, İstanbul.
20. Stackelberg, G. (1966). Sovyetler birliği Müslüman halkları üzerinde İslamiyet’in etkisi. Dergi, 45, 9-14.
21. Togan, Z. V. (1955). Sovyetlerin Türkistan’da tatbik ettikleri siyasetin son safhaları. Dergi, 1, 5-21.