Avrupa Birliği’nin Orta Asya Politikalarına Yönelik Bir Analiz

Öz

Orta Asya; coğrafi, ekonomik ve siyasi açıdan dünya ekonomi politiğinde ön planda olan bir bölgedir. Geniş doğalgaz ve petrol rezervleri, bölgenin ekonomik değerini artırmakta ve stratejik önemini pekiştirmektedir. Avrupa Birliği (AB), dünya siyaseti açısından önemli bir aktördür. Birlik, 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Orta Asya’da beş yeni bağımsız devletin ortaya çıkmasıyla birlikte bu bölgeye yönelik dış politikasını yeniden şekillendirmiştir. Orta Asya, AB açısından yalnızca enerji güvenliği bağlamında değil, aynı zamanda normatif değerlerin yaygınlaştırılması, ekonomik iş birliğinin geliştirilmesi ve bölgesel istikrarın sağlanması bakımından da önemlidir. Literatürde benzer temaları ele alan çalışmaların mevcut olduğu görülmekle birlikte, çalışmanın sınırlılıkları belirlenirken özellikle 2010 sonrası döneme odaklanan ve güncel siyasal, ekonomik, askeri ve teknolojik gelişmeleri kapsayan araştırmaların yetersiz kaldığı tespit edilmiştir. Çalışmanın temel amacı olarak; AB’nin Orta Asya’nın jeopolitik öneminin giderek artmasına paralel 2010 sonrası dönemde izlediği politikaları somutlaştırmak gösterilebilir. Araştırma soruları ise şu şekildedir: Orta Asya jeopolitiği ne şekildedir?; AB nasıl bir kurumdur ve yapısı nasıldır?; AB’nin uluslararası ilişkilerdeki temel ilke değerleri nasıldır? Hangi güç unsurlarına ağırlık vermektedir?; AB’nin Orta Asya’ya yaklaşımı genel olarak nasıldır? Araştırma sorularının cevaplandırılması bağlamında metot olarak doküman inceleme, betimsel içerik analizi, karşılaştırmalı analiz ve tarihsel metot belirlenmiştir. Çalışmada belirlenen analitik çerçeve doğrultusunda kategorizasyon ve temalaştırma adımlarından yararlanılmıştır. Ulaşılan başlıca sonuç olarak AB’nin Orta Asya politikası, Çin’in “Bir Kuşak Bir Yol” girişimi (BRI) ve Ukrayna-Rusya Savaşı gibi güncel jeopolitik baskılar altında, normatif değerleri ile enerji ve iş birliği çıkarları arasında kritik bir denge kurmaya çalışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Avrupa Birliği (AB)
• Orta Asya
• Politika
• Soğuk Savaş
• Türk Kuşağı

An Analysis of the European Union's Central Asia Policies

Öz

Central Asia is a region that is at the forefront of world economic policy in geographical, economic, and political terms. Its vast natural gas and oil reserves increase the region's economic value and reinforce its strategic importance. The European Union (EU) is an important actor in world politics. Following the collapse of the Soviet Union in 1991 and the emergence of five new independent states in Central Asia, the Union reshaped its foreign policy towards the region. Central Asia is important to the EU not only in terms of energy security, but also in terms of promoting normative values, developing economic cooperation, and ensuring regional stability. While studies addressing similar themes exist in the literature, it has been determined that research focusing specifically on the post-2010 period and covering current political, economic, military, and technological developments is insufficient when defining the limitations of this study. The main objective of the study is to concretize the policies pursued by the EU in the post-2010 period, parallel to the increasing geopolitical importance of Central Asia. The research questions are as follows: What is the geopolitics of Central Asia? What kind of institution is the EU and what is its structure? What are the fundamental principles and values of the EU in international relations? Which power elements does it emphasize? What is the EU's general approach to Central Asia? In the context of answering the research questions, document review, descriptive content analysis, comparative analysis, and historical method have been determined as the methodology. Categorization and thematization steps were utilized in accordance with the analytical framework determined in the study. The main finding is that the EU's Central Asia policy, under current geopolitical pressures such as China's Belt and Road Initiative (BRI) and the Ukraine-Russia War, is attempting to strike a critical balance between its normative values and its energy and cooperation interests.

Anahtar Kelimeler

• European Union (EU)
• Central Asia
• Policy
• Cold War
• Turkic World

Kaynakça

1. Agayeva, A. (2021). Soğuk savaş sonrası dönemde Çin’in Avrasya enerji jeopolitiği politikası: Orta Asya örneği. Doğu Asya Araştırmaları Dergisi, 4(8), 1-14.
2. Akçay, E. Y., Argun, Ç., & Akman, E. (2011). AB'nin tarihsel gelişimi ve ortak dış ve güvenlik politikası. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 3(4), 117-131.
3. Alperen, Ü. (2018). “Bir Kuşak Bir Yol” girişimi ve Çin’in Orta Asya politikası. Bilge Strateji, 10(19), 17-38.
4. Aras, F. Ç., & Kandemir, E. (2023). Enerji güvenliği bağlamında AB enerji politikaları ve AB-Orta Asya ilişkileri. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 7(2), 107-126.
5. Atamuratova Yılmaz, A. (2023). Avrupa birliği’nin yeni Orta Asya stratejisi ve AB-Kazakistan ilişkileri. [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=S2eMu1TIwY_v4mYv58xAr1PdcBNlR_KP5FyP-1V4gL6SaPY8Og0CGZG7b9XUBzmn
6. Bozkır, R. (2022). Kazakistan Rusya federasyonu ilişkilerinde savunma ve güvenlik boyutu [Yüksek lisans tezi, Giresun Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=ZSLH3dPY6vPM-bQqzixVMA&no=W2QUUcMhhbsaIPJH4FyR6Q
7. DW Türkçe. (2025, Ocak 1). Kiev, Avrupa'ya Rus gazını kesti. 5 Kasım 2025. https://www.dw.com/tr/kiev-avrupaya-rus-gaz%C4%B1n%C4%B1-kesti/a-71195430
8. Efegil, E. (2008). Avrupa Birliği’nin Orta Asya politikasının analizi: Proje bazlı yaklaşımdan stratejik işbirliği anlayışına geçiş. Akdeniz İ .İ .B.F. Dergisi, 08(16), 65-82.

9. Eyfettin Erol, M. (2004). Orta Asya'da güvenlik sorunları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 1, 85-112.
10. İktisadi Kalkınma Vakfı, & Yeniyıldız, S. N. (2024). Yeşil ve dijital dönüşümün Avrupa Birliği’nde bölgesel uyum üzerindeki etkileri ve Türkiye (İKVYayınNo:327). İstanbul: İktisadi Kalkınma Vakfı.
11. Kara, A., & Solak, F. (2017). Bağımsızlıklarının 25. Yılında Türk Cumhuriyetleri. İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği (TDBB) Yayınları.
12. Karaoğlu, O. (2022). Orta Asya’da ABD-Çin-Rusya rekabeti ve Türk dünyasına yansımaları. Uluslararası Strateji ve Araştırma Derneği, 17, 135-158. https://doi.org/10.23897/usad.1242058
13. Kaya, E. (2024). Orta Koridor’un dünya politikasında ve Avrasya’da artan önemi. Düşünce Dünyasında Türkiz, 9-35, 15(1), 9-35. https://doi.org/10.59281/turkiz.1458292
14. Muratbekova, A. (2020). EU-Kazakhstan relations: Enhanced partnership in action. Eurasia Outlook 2020: Economic, social and political perspectives in Eurasia. İstanbul: Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi (TASAM).
15. Noi Ünver, A. (2024, Şubat). Rusya-Ukrayna savaşının Avrupa güvenliği, transatlantik ilişkiler ve NATO'ya etkisi (AnalizSayı406). SETA. https://media.setav.org/tr/dosya/2024/02/rusya-ukrayna-savasinin-avrupa-guvenligi-transatlantik-iliskiler-ve-natoya-etkisi.pdf
16. Ongarova, Y. (2017). Kazakistan’ın çok yönlü enerji politikası ve Hazar Denizi. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi, 1-21. https://doi.org/10.30913/alinterisosbil.306038
17. Özgül, I. (2023). Tarihsel bir perspektifle Avrupa Birliği’nin Orta Asya politikası [Yüksek lisans tezi, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=kIrIdtdJ31bRgjb6fHvMUT6KVwpZag-YaMkS6lzMy-N_AazCcT5l9g7VgFic-c4J
18. Öztürk, G. A. (2025). Çok katmanlı yönetişim kuramı çerçevesinde Avrupa Birliği'nde ikincillik ilkesi. [Yüksek lisans tezi. Yalova Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü].
19. Süar, F. (2011). Soğuk Savaş Sonrası dönemde Avrupa Birliği-Orta Asya ilişkileri; Enerji sektörü bağlamında bir değerlendirme [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=YCZgCPlIlc07vPsBb2kXmQ&no=jeDeQ4Nt-BDGHkoEpfMR9Q
20. Tezcan, G., & Güler, A. (2025). Normatif Avrupa gücünden stratejik dışsallaştırmaya: Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerinde göç ve 18 Mart mutabakatı. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 70, 171-185. https://doi.org/10.30794/pausbed.1712069
21. Yılmaz, A. N., & Kılıçoğlu, G. (2018). Türkiye'nin Orta Asya'daki yumuşak gücü ve kamu diplomasisi uygulamalarının analizi. Türk Dünyası Araştırmaları, 119(235), 141-184. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1483089
22. Yazgan, H. (2010). Normatif güç kavramı ve realpolitik arasında Avrupa Birliği'nin Orta Asya ülkeleri ile ilişkileri. Cankaya University Journal of Humanities and Social Sciences, 7(1), 143-162.
23. Yumak, S. (2017). Avrupa Birliği temel değerleri ve bu değerlerin birliğin geleceği için taşıdığı önem: Polonya örneği üzerinden bir inceleme. Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, 16(2), 199-218.
24. Zhumabekova, K. (2014). Avrupa Birliği’nin Orta Asya politikası [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=z7_wtJDWkwLn6EEKyEJRPA&no=qmkUSDFTA3T1SfJWVxpB2A