The Ideological Evolution of the Republic: State, Power, and Legitimacy (1923-2023)

Öz

This study examines the transformation of state ideology in Turkey from the foundation of the Republic to the present day within the concept of “state reason.” With the proclamation of the Republic, the Ottoman theocratic and dynastic order was replaced by a nation-state based on rationality, national sovereignty, and secular modernization. The Atatürk era (1923–1938) marked the institutionalization of this transformation, when the founding ideology of Republicanism, Populism, Secularism, Nationalism, Statism, and Reformism was systematically built. In this period, the state acted as the pioneer of modernization and the re-shaper of society; national identity was constructed through education, history, and language policies. After World War II, with the transition to a multi-party system, the idea of popular will gained importance, yet a new tension emerged between bureaucratic and secular state reason and conservative social demands. The military interventions of 1960, 1971, and 1980 reflected this tension, reproducing state ideology through the discourses of “national security” and “state survival.” After 1980, neoliberalism, globalization, and the Turkish-Islamic synthesis reshaped both economic and cultural aspects of state ideology. In the 2000s, with the rise of the Justice and Development Party, state reason was redefined through conservative populism and charismatic leadership, turning into a more religious and consent-based hegemony. Overall, although shaped by changing political actors and social contexts, state reason in Turkey persists through modernization, legitimacy, and consent.

Anahtar Kelimeler

• Republican Ideology
• State and Legitimacy
• Hegemony
• Ideological Apparatuses
• Political Transformation

Cumhuriyet’in İdeolojik Evrimi: Devlet, Güç ve Meşruiyet (1923-2023)

Öz

Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan günümüze uzanan süreçte devlet ideolojisinin dönüşümünü “devlet aklı” kavramı çerçevesinde incelemektedir. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Osmanlı’nın teokratik ve hanedan temelli siyasal yapısından, rasyonalite, ulusal egemenlik ve seküler modernleşme ilkelerine dayalı bir ulus-devlet düzenine geçilmiştir. Atatürk dönemi (1923–1938), bu dönüşümün en belirgin biçimde kurumsallaştığı, kurucu ideolojinin Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Laiklik, Milliyetçilik, Devletçilik ve İnkılâpçılık sistematik olarak inşa edildiği bir dönem olmuştur. Bu dönemde devlet, modernleşmenin öncüsü ve toplumun yeniden biçimlendiricisi olarak konumlanmış; eğitim, tarih ve dil politikaları aracılığıyla ulusal kimlik inşası gerçekleştirilmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında çok partili siyasal yaşama geçilmesiyle birlikte halk iradesi kavramı ön plana çıkmış, buna karşın bürokratik ve laik devlet aklı ile muhafazakâr toplumsal talepler arasında yeni bir gerilim doğmuştur. 1960, 1971 ve 1980 askerî müdahaleleri, bu gerilimin somut yansımaları olarak, devletin ideolojik sürekliliğini “millî güvenlik” ve “devletin bekası” söylemleri üzerinden yeniden üretmiştir. 1980 sonrası dönemde ise neoliberal ekonomik politikalar, küreselleşme dinamikleri ve Türk-İslam sentezi, devlet ideolojisinin hem ekonomik hem kültürel boyutlarını dönüştürmüştür. 2000’li yıllarda Adalet ve Kalkınma Partisi’nin yükselişiyle birlikte, devlet aklı muhafazakâr popülizm ve karizmatik liderlik temelinde yeniden tanımlanmış; modernleşmeci-seküler çizgiden daha dindar, toplumsal rızayı gözeten bir hegemonya biçimine evrilmiştir. Bu dönüşüm, hem Cumhuriyet ideolojisinin süreklilik unsurlarını hem de yeni rejimin meşruiyet arayışlarını iç içe geçirmiştir. Sonuç olarak, Türkiye’de devlet ideolojisi, farklı dönemlerde değişen siyasal aktörler ve toplumsal koşullar tarafından biçimlendirilmiş olsa da, devlet aklının sürekliliği, modernleşme, meşruiyet ve rıza üretimi eksenlerinde kendini yeniden üretmeye devam etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet İdeolojisi
• Devlet ve Meşruiyet
• Hegemonya
• İdeolojik Aygıtlar
• Siyasal Dönüşüm

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1996). Demokrasi sürecinde Türkiye (1945–1980). Hil Yayınları.
2. Althusser, L. (2019). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (A. Tümertekin, Çev.). İletişim Yayınları. (Original work published 1970)
3. Atalay, L. (2023). Post-Kemalist bir tezin kritiği: Korporatizm-Kemalizm tartışması. Tarih Araştırmaları Dergisi, 42(75), 23–42. https://doi.org/10.35239/tariharastirmalari.1360293
4. Berkes, N. (2002). Türkiye'de çağdaşlaşma (Cilt 2). Yapı Kredi Yayınları.
5. Bezci, B., & Türkmenoğlu Köse, D. (2012). Küreselleşme: Siyasal meşruiyetin yeniden yapılandırılması. Finans Politik ve Ekonomik Yorumlar, 566, 29.
6. Birdişli, F. (2011). Ulusal güvenlik kavramının tarihsel ve düşünsel temelleri. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (31), 149–169.
7. Bora, T. (2021). Cereyanlar: Türkiye'de siyasi ideolojiler. İletişim Yayınları.
8. Çarkoğlu, A., & Toprak, B. (2000). Türkiye’de din, toplum ve siyaset. TESEV Yayınları.

9. Çiçekli, A., & Çiçekli, A. (2022). Demokrasinin güncel tehdidi: Popülizm. SEFAD, 48, 199–220. https://doi.org/10.21497/sefad.1218430
10. Elçiçeği, B. (2025). Atatürk’ün gözünde kadın olmak: Geçmişten günümüze toplumsal hayatta kadının yeri ve önemi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(1), 1034–1060. https://doi.org/10.51460/baebd.1568412
11. Ersanlı, B. (2021). İktidar ve tarih: Türkiye'de “resmî tarih” tezinin oluşumu (1929–1937). İletişim Yayınları.
12. Göle, N. (2012). Seküler ve dindar: Aşınan sınırlar. Metis Yayınları.
13. Gözler, K. (2019). Türk anayasa hukuku dersleri (23. bs.). Ekin Kitabevi.
14. Gramsci, A. (1997). Hapishane defterleri (A. Cemgil, Çev.). Belge Yayınları.
15. Haykır, Y., & Aslan, M. (2021). Denge esaslı Türk dış politikasına bir bakış (1939–1945). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 31(2), 1069–1089. https://doi.org/10.18069/firatsbed.876971
16. Heper, M. (2023). Türkiye'de devlet geleneği. Doğu Batı Yayınları.
17. Kalaycıoğlu, E. (2012). Political culture. M. Heper ve S. Sayarı (Eds.), The Routledge handbook of modern Turkey içinde (ss. 201–210). Routledge.
18. Karpat, K. H. (1996). Türk demokrasi tarihi: Sosyal, ekonomik, kültürel temeller. Afa Yayınları.
19. Keyder, Ç. (2022). Türkiye'de devlet ve sınıflar. İletişim Yayınları.
20. Kılınç, S. (2025). Kuruluştan 90. yılına Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Atmosfer ve İklim Dergisi, 2(2), 58–71. https://izlik.org/JA82ET94GZ
21. Kılınç, S. (2026). Türk dünyası dayanışmasının tarihsel sürekliliği: 1920’lerden Türk Devletleri Teşkilatı’na. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 9(1), 105–124. https://doi.org/10.59182/tudad.1809520
22. Küçükcan, T. (2005). Modernleşme ve sekülerleşme kuramları bağlamında din, toplumsal değişme ve İslâm dünyası. İslam Araştırmaları Dergisi, (13), 109–128.
23. Mardin, Ş. (2025). Türkiye'de siyasal ve sosyal bilimler: Makaleler 2. İletişim Yayınları.
24. Özbudun, E. (2000). Contemporary Turkish politics: Challenges to democratic consolidation. Lynne Rienner Publishers.
25. Özbudun, E. (2017). Türk anayasa hukuku. Yetkin Yayınları.
26. Özdemir Çolak, A. (2019). Türkiye’de modernleşme, bürokratik vesayet ve “derin devlet”. OPUS International Journal of Society Researches, 11(18), 2463–2505. https://doi.org/10.26466/opus.556357
27. Savut, E. (2018). Merkez-çevre paradigması bağlamında Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarının yargı ve yükseköğretim bürokrasisi ile ilişkileri. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(26), 944–966. https://doi.org/10.20875/makusobed.472022
28. Tandoğan, H. S. (2025). Otorite ve meşruiyet yapılarının karizmatik liderliğe etkileri. Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, 6(1), 1–18.
29. Taşdemir, F. (2025). Yeni sağ anlayışın ekonomi paradigmasına etkisi: 24 Ocak kararları örneği. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 26–44. https://doi.org/10.47130/bitlissos.1576178
30. Tolga, F., & Akçakaya, M. (2024). Neoliberalizmden post-neoliberalizme devletin rolünün değişimi: Dönemsel bir analiz. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 33(4), 205–226.
31. Tunçay, M. (1981). Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti yönetiminin kurulması (1923–1931). Yurt Yayınları.
32. Yavuz, H. (2012). Secularism and Muslim democracy in Turkey. Cambridge University Press.
33. Yiğenoğlu, K. (2018). 21. yüzyılın ideolojik güç mücadelesi: Uluslararası sistemin değişen doğasını anlamak. Journal of Awareness, 3(1), 51–70. https://doi.org/10.26809/joa.2018.005
34. Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
35. Zürcher, E. J. (2025). Modernleşen Türkiye'nin tarihi (4. bs.). İletişim Yayınları.