An Analysis of Zeki Velidi Togan’s Memoirs in the Context of Collective Memory and Places of Memory

Öz

Zeki Velidi Togan articulates the formation and development process of national consciousness politically and historically in his work Memoirs. An examination of the literature on Togan reveals that existing studies have focused on his historiography, views regarding the Turkic world, political activities, and scholarly work. Departing from the literature, this study contributes to the field by analyzing Togan’s Memoirs within the framework of collective memory and sites of memory theories, thereby distinguishing itself from other studies by revealing the struggles for independence in the transformation of individual memory into collective national consciousness, as well as the historical traces of Turkic identity and culture. In this respect, the main objective of the study is to reveal the formation process of Turkic identity in Togan’s memoirs and the issues represented in the context of collective memory and sites of memory regarding the political struggles of the Turkic world. The study focuses on the following research questions: How is Turkic identity portrayed in Togan’s memoirs? Which historical events play a decisive role in the construction of collective memory in the memoir? Which symbolic elements function as sites of memory in Togan’s narrative? Employing qualitative research methods, the study was conducted through thematic coding and content analysis techniques. Prominent themes in the text were evaluated within the framework of collective memory and sites of memory theories. In light of the findings, Togan’s historiographical studies and political activities demonstrate, through specific examples within the framework of the collective memory approach, how individual memory transforms into social memory. Within the framework of the sites of memory approach, Togan’s works, his articles published in newspapers, and the institutions in which he participated as a political actor were evaluated as symbolic and institutional sites of memory that ensure the continuity of Turkic identity.

Anahtar Kelimeler

• Place of Memory
• Collective Memory
• Turkic Identity
• Zeki Velidi Togan

Kolektif Bellek ve Hafıza Mekânları Bağlamında Zeki Velidi Togan’ın Hatıralar Eserinin Analizi

Öz

Zeki Velidi Togan, milli bilincin oluşum ve gelişim sürecini siyasal ve tarihsel olarak Hatıralar eserinde ortaya koymaktadır. Togan hakkında yapılan çalışmalar incelendiğinde, Togan’ın tarihçiliği, Türk dünyasına yönelik düşünceleri, siyasi faaliyetleri ve bilimsel çalışmaları üzerinde durulmuştur. Literatürden farklı olarak bu çalışma, Togan’ın Hatıralar eserini kolektif bellek ve hafıza mekânları teorisi çerçevesinde inceleyerek bireysel belleğin kolektif milli bilince dönüşümündeki bağımsızlık mücadeleleri ile Türk kimlik ve kültürünün tarihsel izlerini ortaya koyması açısından diğer çalışmalardan ayrılarak literatüre katkı sunmaktadır. Bu yönüyle çalışmanın temel amacı, Togan’ın anılarında Türk kimliğinin oluşum sürecini, Türk dünyasının siyasal mücadelelerinin kolektif hafıza ve hafıza mekânları bağlamında temsil edilen hususları ortaya koymaktır. Çalışma şu araştırma sorularına odaklanmaktadır: Togan’ın anılarında Türk kimliği nasıl tasvir edilmektedir? Hatıratta hangi tarihsel olaylar kolektif hafızanın inşasında belirleyici rol oynamaktadır? Togan’ın anlatısında hangi sembolik unsurlar hafıza mekânı işlevi görmektedir? Nitel araştırma yöntemleri tercih edilmiş olan çalışma, tematik kodlama ve içerik analizi teknikleri aracılığıyla yürütülmüştür. Metinde öne çıkan temalar kolektif bellek ve hafıza mekânları kuramları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular ışığında, Togan’ın tarih yazımındaki çalışmaları ve yürüttüğü siyasi faaliyetleri, kolektif bellek yaklaşımı çerçevesinde bireysel hafızanın toplumsal hafızaya nasıl dönüştüğünü örneklerle ortaya koymuştur. Hafıza mekânları yaklaşımı çerçevesinde Togan’ın eserleri, gazetelerde yayınlanan yazıları ve politik özne olarak yer aldığı kurumlar, Türk kimliğinin sürekliliğini sağlayan sembolik ve kurumsal hafıza mekânları olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hafıza Mekânı
• Kolektif Bellek
• Türk Kimliği
• Zeki Velidi Togan

Kaynakça

1. Arıkan, M. (2017). Bir halk bilimci olarak Zeki Velidi Togan. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 44, 35-55. https://izlik.org/JA86KR54XG
2. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal yayın tarihi 1992)
3. Bayram, F. (2016). Zeki Velidi Togan’ın Hatıraları’nda Hindistan ve Pakistan. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (İSMUS), 1(1), 153-168. https://izlik.org/JA27BB83CL
4. Çaycıoğlu, S. O. (2021). Zeki Velidi Togan’ın fikri gelişimi, Türk birliği fikri ve Türk Yurdu’ndaki yazılarına göre tarihçiliği. Türk Dünyası Araştırmaları, 128(252), 53-70. https://izlik.org/JA26LR84AN
5. Erdoğru, M. A. (2026). Zeki Velidi Togan’ın Türkistan’daki Enver Paşa ve Basmacılarla ilgili yayınlanmamış iki raporu. Tarih ve Günce: Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 18, 3–36.
6. Gür, T. ve Yoska, E. (2024). Zeki Velidi Togan’ın siyasi faaliyetleri çerçevesinde Başkurtların bağımsızlık mücadelesi. Avrasya Uluslararası Araştırmaları Dergisi, 12(38), 22-45. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1333390
7. Halbwachs, M. (1980). The collective memory (F. J. Ditter Jr. ve V. Y. Ditter, Çev.). Harper & Row.
8. Halbwachs, M. (2018). Kollektif bellek (Z. Karagöz, Çev.). Pinhan Yayıncılık. (Orijinal yayın tarihi 1950)

9. Hasanov, B. (2016). İbn Haldun’da asabiyet kavramı – Maurice Halbwachs’ın “kolektif hafıza” kavramı ile bir karşılaştırma. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 15(59). https://doi.org/10.17755/esosder.263245
10. Herkner, W. (2003). İçerik çözümlemesi (M. S. Çebi, Çev.). M. S. Çebi (Ed.), İletişim araştırmalarında içerik çözümlemesi içinde (ss. 124-176). Alternatif Yayınları.
11. Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62-80.
12. Nora, P. (2006). Hafıza Mekanları (M. E. Özcan, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları. (Orijinal yayın tarihi 1984)
13. Özbek, N. (2017). Zeki Velidi Togan ve milliyetler sorunu: Küçük Başkurdistan’dan Büyük Türkistan’a. S. Acar (Ed.), Zeki Velidi Togan: İlmi hayatı, eserleri, siyasi faaliyetleri, hatıralar içinde (ss. 293-307). Akçağ Yayınları.
14. Özsoy, E. (2025). Zeki Velidi Togan’ın İl gazetesinde yayımlanan yazıları (1913-1914). Bilig, 114, 117-143. https://doi.org/10.12995/bilig.7901
15. Smith, R. M. (2003). Stories of peoplehood: The politics and morals of political membership. Cambridge University Press.
16. Somers, M. R. (1994). The narrative constitution of identity: A relational and network approach. Theory and Society, 23(5), 605-649. https://doi.org/10.1007/BF00992905
17. Soysal, G. (2002). Rusya kökenli aydınların Cumhuriyet dönemi Türk milliyetçiliğinin inşasına katkısı. T. Bora (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Milliyetçilik içinde (ss. 483-504). İletişim Yayınları.
18. Togan, Z. V. (1952). Türkistanlıların birleşme davaları. Serdengeçti, 15-16, 19-23.
19. Togan, Z. V. (2020). Hatıralar. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Yüce, N. (2013). Ahmed Zeki Velidî Togan’ın yeteneği ve bilgi birikiminden bazı ayrıntılar. Tarih Dergisi, 53, 253-267. https://izlik.org/JA39EP59TG