Cankurtaran Hill Martyrs’ Cemetery Revealed in the Light of War Diaries and Local Sources: 13th Infantry Regiments’ Bitlis Offensive April 11-12, 1916

Öz

In this study, the 11–12 April 1916 Bitlis offensive of the 13th Infantry Regiment of the 5th Division of the 16th Corps, which was assigned to the Caucasus Front following the end of the battles on the Gallipoli Campaign, and in this context, the situation of the graves in the Cankurtaran Hill region were examined based on war diaries and information obtained from local sources. The results found in the study are remarkable. It was determined which unit the graves belonged to, whose status could not be clarified despite 109 years having passed. The martyrdoms of Major Mithat Bey, Commander of the 1st Battalion of the 13th Regiment, Major Cemal Bey, Commander of the 2nd Battalion, and Major Ali Şükrü Bey, Battalion Commander of the 15th Regiment, who were identified as martyrs in war diaries and who were not recorded as martyrs in the records of the Ministry of National Defense, were brought to light. This finding revealed the necessity of rechecking the personal files of the battalion commanders. After this research, a martyrs’ cemetery will be established for the region following a geological and archaeological study to be supported by the Governorship of Bitlis, and the memory of the martyrs who sacrificed their lives on the Caucasus Front after fighting heroically in Gallipoli in the defense of the homeland will be kept alive.

Anahtar Kelimeler

• 13th Regiment
• Bitlis
• Cankurtaran Hill
• Karçinbaşı
• Martyrdom

Harp Cerideleri ve Yerel Kaynaklar Işığında Ortaya Çıkarılan Cankurtaran Tepe Şehitliği: 13. Piyade Alayının 11-12 Nisan 1916 Bitlis Taarruzu

Öz

Bu çalışmada, Çanakkale Cephesi’nde muharebelerin sona ermesini müteakip Kafkas Cephesi’ne görevlendirilen 16. Kolordunun 5. Tümenine bağlı 13. Piyade Alayının 11-12 Nisan 1916 Bitlis taarruzu ve bu bağlamda Cankurtaran Tepe bölgesinde bulunan mezarların durumu harp cerideleri ve yerel kaynaklardan edinilen bilgiler kapsamında incelenmiştir. Çalışmada ulaşılan sonuçlar dikkat çekicidir. Üzerinden 109 yıl geçmesine rağmen durumu aydınlatılamayan mezarların hangi birliğe ait olduğu tespit edilmiştir. Harp cerideleriyle şehit olduğu belirlenen ve MSB kayıtlarında şehit olarak kaydı bulunmayan 13. Alay 1. Tabur Komutanı Binbaşı Mithat Bey, 2. Tabur Komutanı Vekili Binbaşı Cemal Bey ve 15. Alayda Tabur Komutanı olan Binbaşı Ali Şükrü Bey’in şehadeti gün yüzüne çıkarılmıştır. Yapılan bu tespit, tabur komutanlarının şahsi dosyalarının tekrar kontrol edilmesinin zorunluluğunu ortaya koymuştur. Bu araştırma sonrasında Bitlis Valiliğince jeolojik ve arkeolojik olarak desteklenecek bir çalışmayla da bölgeye bir şehitlik kazandırılacak, vatan savunmasında Çanakkale’de kahramanca savaştıktan sonra Kafkas Cephesi’nde canlarını feda eden şehitlerimizin hatırası yaşatılabilecektir.

Anahtar Kelimeler

• 13. Alay
• Bitlis
• Cankurtaran Tepe
• Karçinbaşı
• Şehitlik

Kaynakça

1. 5’inci Tümen Komutanlığı tarafından 16’ncı Kolordu Komutanlığı’na gönderilen 11 Nisan 1916 tarihli harp raporu. (2017). Askerî Tarih Belgeleri Dergisi, 66(140), 67-69.
2. 16’ncı Kolordu Komutanlığı’nın 21 Nisan 1916 tarihli harp raporu. (2017). Askerî Tarih Belgeleri Dergisi, 66(140), 99-101.
3. Ateş, O. (2023). Kafkas Cephesi’nde 16’ncı Kolordu Komutanlığı ve Mustafa Kemal Paşa (Yayın No. 833279) [Doktora tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
4. Bayav, A. (t.y.). Hatıra defteri [Yayımlanmamış el yazması]. Kutbettin Bayav Özel Koleksiyonu.
5. Belen, F. (1964). Birinci Cihan Harbi’nde Türk harbi: 1916 yılı hareketleri (3. Cilt). Genelkurmay Basımevi.
6. Bitlis Valiliği. (1973). Cumhuriyetin 50. yılında Bitlis: 1973 il yıllığı. Bitlis Valiliği Yayınları.
7. Çakmak, F. (2005). Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Cephesi. Genelkurmay Basımevi.
8. Çalışlar, İ. (2007). On yıllık savaş günlüğü (İ. Görgülü, Haz.). Güncel Yayıncılık.

9. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.-a). Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi belgeleri (Fon Kodu: DH. ŞFR., 510/26). İstanbul.
10. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.-b). Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi belgeleri (Fon Kodu: DH. ŞFR., 510/60). İstanbul.
11. Erikan, C. (2006). Komutan Atatürk (Cilt 1-2). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
12. Genelkurmay Başkanlığı. (1978). Birinci Dünya Harbinde Türk harbi: Kafkas Cephesi 2’nci Ordu harekâtı 1916-1918 (Cilt 2, Kısım 2). Genelkurmay Basımevi.
13. Genelkurmay Başkanlığı. (1993). Birinci Dünya Harbinde Türk harbi: Kafkas Cephesi 3’üncü Ordu harekâtı (Cilt 2). Genelkurmay Basımevi.
14. Genelkurmay Başkanlığı. (2001, 17 Ağustos). 3050-77-01/1 nci As. Tar. Krl. sayılı ve şehitlik yapılması konulu yazı [Resmî yazışma]. ATASE Daire Başkanlığı.
15. Genelkurmay Başkanlığı. (2009a). Birinci Dünya Savaşı’na katılan alay ve daha üst kademedeki komutanların biyografileri (Cilt 1) (H. Toker & N. Aslan, Haz.). Genelkurmay Basımevi.
16. Genelkurmay Başkanlığı. (2009b). Birinci Dünya Savaşı’na katılan alay ve daha üst kademedeki komutanların biyografileri (Cilt 2) (H. Toker & N. Aslan, Haz.). Genelkurmay Basımevi.
17. İlter, A. S. (2007). Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi hatıraları. Genelkurmay Basımevi.
18. Karataş, M. (2020). Askeri tarih kaynağı olarak harp cerideleri (Çanakkale muharebeleri örneği). Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı Dergisi, 12(29), 127-157.
19. Karçinbaşı Mevkii’nde toplu mezar araştırma ve sondaj çalışma raporu. (2002, 24 Ağustos). [Rapor].
20. Millî Savunma Bakanlığı. (2022a, 11 Ocak). Bilgi ve belge talebi konulu başvuru [Resmî yazışma].
21. Millî Savunma Bakanlığı. (2025, 29 Mayıs). Şehit bilgi kapısı. https://www.msb.gov.tr/SehitBilgiKapisi/SehitListesi
22. Millî Savunma Bakanlığı Yönetim Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2022b, 20 Ocak). E-36511188-595.04-927511 sayılı yazı [Resmî yazışma].
23. MSB ATASE Arşivi. (t.y.-a). Birinci Dünya Harbi (BDH) kataloğu (Kls. 4445, Dos. 67, Fih. 4-19). Ankara.
24. MSB ATASE Arşivi. (t.y.-b). BDH koleksiyonu belgeleri [Fon kodları: 4449.86.2-1; 4449.86.2-5; 4455.108.17; 4466.H-16.1-4; 4466.H-16.1-4a; 4466.H-16.1-5; 4466.H-16.1-5a; 4466.H-16.1-6; 4466.H-16.1-6a; 4466.H-16.1-7; 4805.H-15.1; 4805.H-15.7; 4805.H-15.8; 4805.H-15.9; 4805.H-15.11; 4805.H-15.12; 4805.H-15.13; 4805.H-15.14; 4805.H-15.26; 4805.H-16.6; 4805.H-17.1; 4805.H-18.1; 5513.H-2.13; 5513.H-2.14; 5513.H-2.15; 5513.H-2.16; 5513.H-2.17; 5513.H-2.18; 5513.H-2.19; 5513.H-2.20; 5513.H-2.21; 5513.H-2.22; 5513.H-2.23; 5513.H-2.24; 5513.H-2.25; 5513.H-2.26; 5513.H-2.27; 5513.H-2.28; 5513.H-3.1; 5513.H-3.2; 5513.H-3.4; 5513.H-3.10]. Ankara.
25. Serdar, M. T. (2019). İstiklale açılan ilk kapı Bitlis (İşgali ve kurtuluşu). Bitlis Valiliği Kültür Yayınları.
26. Tümen birliklerinin ve düşmanın durumu hakkında 16’ncı Kolordu Komutanlığı ile 5’inci Tümen Komutanlığı arasında yapılan 13 Nisan 1916 tarihli harp raporu. (2017). Askerî Tarih Belgeleri Dergisi, 66(140), 73-77.