Military Measures and Practices to Suppress the Sason Rebellion in the Republican Era

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 2, 69 - 102, 31.12.2025

İsmet Türkmen , Fatih Erarslan

https://doi.org/10.54078/savsad.1668461

Öz

Since the establishment of the Republic of Turkey, ensuring public order has been a primary concern for governing cadres. Internal security has played a crucial role in establishing state authority, maintaining safety, and ensuring the continuity of production. During the Early Republican Period, Mustafa Kemal Atatürk and the leadership showed great sensitivity to internal security issues. After the Treaty of Lausanne, the arrival of refugees at the borders and the irregular settlement of nomadic groups posed threats to internal security. In particular, in the eastern provinces, the ease with which tribes could be provoked through religious discourse and groups with unclear state affiliations along the borders made security efforts more challenging. During this period, the Gendarmerie played a key role in suppressing uprisings. Between 1924 and 1938, several revolts were quelled, particularly in Eastern Anatolia. The focus of this study, the Sason Rebellion (1934-1937), occurred with the incitement and support of Armenians both within and outside the country. Although recorded as a Kurdish tribal uprising, the British were also believed to be involved in the process. The Gendarmerie aimed to ensure public order and contribute to constructing a modern nation through the security measures it implemented. This article examines the security policies of the Republican People’s Party (CHP) governments, analyzing the state’s legal, economic, and administrative structures. The study is based on official archives, parliamentary records, and contemporary press sources.

Anahtar Kelimeler

Public order , National security , Settlement , Eastern provinces , Terror

Cumhuriyet Döneminde Sason İsyanını Bastırmaya Yönelik Askerî Tedbirler ve Uygulamalar

Öz

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan itibaren yönetici kadrolar için asayişin sağlanması öncelikli bir mesele olmuştur. Devletin otoritesinin tesis edilmesi, güvenliğin sağlanması ve üretim sürekliliğinin korunması açısından iç güvenlik hayati bir rol oynamıştır. Erken Cumhuriyet Dönemi’nde, Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve lider kadro, iç güvenlik konularına büyük bir hassasiyet göstermiştir. Lozan Antlaşması sonrası mültecilerin sınırlara ulaşması ve göçerlerin düzensiz yerleşimi iç güvenliği tehdit eden unsurlar olmuştur. Özellikle Doğu illerinde aşiretlerin dinî söylemlerle kolay kışkırtılması ve sınır boylarında aidiyeti belirsiz grupların varlığı, güvenliği sağlama çabalarını zorlaştırmıştır. Bu dönemde, Jandarma teşkilatı ayaklanmaların bastırılmasında önemli bir rol üstlenmiştir. 1924-1938 yılları arasında özellikle Doğu Anadolu’da birçok isyan bastırılmıştır. Araştırma konusu olan 1934-1937 Sason İsyanı, yurtiçi ve yurtdışındaki Ermenilerin desteğiyle gerçekleşmiş, ancak Kürt aşiretlerinin isyanı olarak tarihe geçmiştir. İngilizlerin de sürece müdahil olduğu düşünülmektedir. Jandarma teşkilatı, aldığı tedbirlerle iç güvenliği sağlamaya çalışarak, modern bir ulus inşa etme hedefi doğrultusunda hareket etmiştir. Bu bağlamda makalede Cumhuriyet Halk Fırkası Hükûmetlerinin asayişin sağlanması yönünde uygulamaları ele alınırken, devletin iç bünyesi, hukuku, ekonomisi, örgütleri, yönetim biçimleri ve halk-devlet ilişkileri gibi konular göz önünde bulundurulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın hazırlanması sırasında; Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (CDAB), TBMM Arşiv ve Kütüphanesi kayıtlarından, dönemin süreli yayınlarından, telif ve tetkik eserlerden de yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Asayiş , Millî güvenlik , İskan , Doğu illeri , Terör

Kaynakça

• Atatürk, M. K. (1989). Nutuk-Söylev. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Aziz, M. A. (2013). Irak Kürtleri (Z. Kılıç, Çev.). Kitap Yayınevi.
• Bayar, C. (2006). Şark raporu (N. Bayramoğlu, Sad.). Kaynak Yayınları.
• Cobbe, A., Hunter, G., Beale, C. T., & Murray, S. (1919). Central Kurdistan: Discussion. The Geographical Journal, 54(6), 347.
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (CDAB). (t.y.). Cumhuriyet Arşivi belgeleri [Fon kodları: 030/10/115/804/3; 030/10/116/805/1; 030/18/01/02/76/60/19; 030/10/116/805/26; 030/18/01/02/87/47/14; 030/11/1/153/14/17; 030/18/0/03/123/53/20; 30.10.0/71.466.85; 30.10.0/69.455.16; 30.10.0/119.843.4; 30.10/119.837.17; 30.10.0/119.837.16; 30.18.1.2/47.51.2; 30.18.1.2/77.63.3; 30.18.1.2/17.10.8; 30.18.1.2/73.27.10; 30.18.1.2/81.104.6; 30.18.1.2/88.82.2; 30.18.1.2/31.61.8].
• Davis, P. H. (1956). Lake Van and Turkish Kurdistan: A botanical journey. The Geographical Journal, 122(2), 156–165. https://doi.org/10.2307/1791238
• Dedeoğlu, B. (2006). Terörizm ve terörizmle mücadelenin paradoksal olguları. Avrasya Dosyası, 12(3).
• Erkal, M. (1972). Bölgeler arası dengesizlik ve doğu kalkınması. Şamil Yayınları.
• Galula, D. (1964). Counterinsurgency warfare: Theory and practice. Praeger.
• Göldaş, İ. (1991). Kürdistan Teâli Cemiyeti. Doz Yayınları.
• Güneydoğu Birinci Genel Müfettişlik Bölgesi. (1939). Güneydoğu Birinci Genel Müfettişlik Bölgesi. Cumhuriyet Matbaası.
• Halaçoğlu, Y. (1996). Osmanlı belgelerine göre Türk-Etrak Kürt-Ekrad kelimeleri üzerine bir değerlendirme. Belleten, 60(227), 127–141.
• Hallı, R. (1972). Türkiye Cumhuriyeti’nde ayaklanmalar (1924-1938): Genelkurmay belgelerinde Kürt isyanları. Genelkurmay Basımevi.
• Jaeshke, G. (1991). Kurtuluş Savaşı ile ilgili İngiliz belgeleri (C. Köprülü, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Jones, S. G. (2008). Counterinsurgency in Afghanistan. RAND National Defense Research Institute.
• Jwaideh, W. (1999). Kürt milliyetçiliğinin tarihi kökenleri ve gelişimi (İ. Çekem & A. Duman, Çev.). İletişim Yayınları.
• Karabekir, K. (1995). Kürt meselesi. Emre Yayınları.
• Kardaş, A. (2016). Cumhuriyet Dönemi’nde Sason isyanları ve alınan tedbirler. The Journal of Academic Social Science Studies, 43, 49–70.
• Koca, H. (1998). Yakın tarihimizden günümüze Hükûmetlerin doğu ve güneydoğu Anadolu politikaları. Mikro Yayınları.
• Mackinder, H. J. (1996). The geographical pivot of history. Democratic ideals and reality içinde (ss. 175–194). National Defense University Press. (Orijinal eserin yayın tarihi 1904).
• Mason, K. (1919). Central Kurdistan. The Geographical Journal, 54(6), 329–342.
• Maunsell, F. R. (1894). Kurdistan. The Geographical Journal, 3(2), 91–92.
• Maunsell, F. R. (1901). Central Kurdistan. The Geographical Journal, 18(2), 121–142.
• Öke, M. K. (1995). Musul-Kürdistan sorunu (1918-1926). İz Yayınları.
• Özoğlu, H. (2009). Osmanlı Devleti ve Kürt milliyetçiliği (N. Özok-Gündoğan & A. Z. Gündoğan, Çev.; 2. baskı). Kitap Yayınevi.
• Pehlivanlı, H. (1996). Cumhuriyetin ilk yıllarından günümüze doğu ve güneydoğu Anadolu’nun meseleleri: Örnek raporlar ışığında karşılaştırmalı bir inceleme. Beşinci Askerî Tarih Semineri Bildirileri içinde (ss. 565–577). Genelkurmay Basımevi.
• Rajkowski, W. (1946). A visit to Southern Kurdistan. The Geographical Journal, 107(3/4), 128–134.
• Savaş, T. (2000). Terörizm: Psikolojisi ve hedefleri. Ü. Özdağ & O. M. Öztürk (Ed.), Terörizm incelemeleri içinde. ASAM Yayınları.
• Sekban, Ş. M. (2011). Ekalliyetler mes’elesi 1933. T. Yıldırım (Ed.), Kürt sorunu ve devlet tedip ve tenkil politikaları (1925-1947) içinde. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Soane, E. B. (1918). Limits of Kurdistan: Report on the Sulaimania district of Kurdistan. Superintendent of Government Printing.
• Süslü, A. (1993). Rum-Ermeni-Hoybun işbirliği ve Anadolu’daki toplu mezarlar. Kıbrıs’ın Dünü Bugünü Uluslararası Sempozyumu (28 Ekim–2 Kasım 1991) içinde (ss. 159–165). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Şimşir, B. N. (2009). Kürtçülük II (1924-1999) (2. baskı). Bilgi Yayınları.
• Türkdoğan, O. (2008). Türk toplumunda Zazalar ve Kürtler. Timaş Yayınları.
• Türkmen, İ. (2010). Doğu Anadolu’ya bayındırlık hizmetleri kapsamında yapılan kamu harcamaları ve yatırımlar. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 45, 117–156.
• Yalçın, E. S. (2000). Atatürk’ün millî dış siyaseti. Berikan Yayınları.
• Yalçın, E. S. (2014). Cumhuriyet’in kuruluşu sürecinde Kürtlere özerklik verilmesi meselesi. Düşünce ve Tarih, 1(1), 36–44.
• Yeğen, M. (2012). İngiliz belgelerinde Kürdistan (1918-1958). Dipnot Yayınları.