Tunceli in Nation-State Building: An Analysis of Rebellion, Military Operation, and the Resettlement Regime (1937-1938)

Yıl 2025, Cilt: 35 Sayı: 2, 351 - 384, 31.12.2025

Tekin Önal

https://doi.org/10.54078/savsad.1734897

https://izlik.org/JA87SP45CT

Öz

Due to its geographical structure and historically powerful tribal structures, the Tunceli region has been an area where resistance against central authority was frequently observed since the Ottoman Era. In this mountainous and hard-to-reach region, the autonomous structure of the tribes limited state control. Following the Tanzimat reforms, the Ottoman Empire made military and administrative regulations to bring the region under control but was unsuccessful. In the Republican Era, during the process of modern nation-state building, Tunceli was perceived as a problem that needed to be fully brought under control. Republican governments developed various policies to eliminate the potential for rebellion in Tunceli. Following the 1925 Sheikh Said Rebellion, the Takrir-i Sükûn Law (Law on the Maintenance of Order) and the established Independence Tribunals were used to strengthen authority in the region. The Resettlement Law of 1934 aimed to dismantle tribal structures and encourage Turkish settlement in the region. The Tunceli Law enacted in 1935 introduced a special administrative status for the region, implementing military governorship and prescribing severe penalties. Despite these measures, tribal leaders, particularly groups under the leadership of Seyit Rıza, resisted government policies such as disarmament and tax collection. The rebellion that began in 1937 intensified with attacks on bridges and gendarmerie outposts, prompting the government to respond with a harsh military operation. Aerial bombardments and ground operations broke the insurgents' resistance, and their leaders were captured and executed. After the suppression of the rebellion, reform programs were implemented to establish a permanent order in the region. Roads, schools, and military posts were built to consolidate the state's presence, and attempts were made to dismantle the tribal structure. Furthermore, families involved in the uprising were relocated to Western Anatolia, altering the region's demographic composition. In conclusion, the 1937-1938 Tunceli Operation was part of the Republic's efforts to establish central authority and implement nation-state policies. This process was shaped by both military suppression and subsequent administrative and social transformation projects. The Tunceli issue remains one of the most noteworthy examples of Turkey's early Republican domestic security and national integrity policies.

Anahtar Kelimeler

Kurdish uprisings , Takrir-i Sükûn Law , Settlement Law , Tunceli Law , Fourth General Inspectorate

Ulus-Devlet İnşasında Tunceli: Ayaklanma, Askerî Harekât ve İskân Rejiminin Analizi (1937-1938)

https://izlik.org/JA87SP45CT

Öz

Tunceli bölgesi, coğrafi yapısı ve tarihsel olarak güçlü aşiret yapıları nedeniyle Osmanlı Dönemi’nden itibaren merkezî otoriteye karşı direnişin sık görüldüğü bir bölge olmuştur. Dağlık ve ulaşımı zor olan bu bölgede, aşiretlerin özerk yapısı, devletin kontrolünü sınırlandırmıştır. Tanzimat sonrasında Osmanlı Devleti, bölgeyi denetim altına almak için askerî ve idari düzenlemeler yapmış, ancak başarılı olamamıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde ise modern ulus-devlet inşası sürecinde Tunceli, tamamen kontrol altına alınması gereken bir sorun olarak görülmüştür. Cumhuriyet hükûmetleri, Tunceli’deki isyan potansiyelini ortadan kaldırmak için çeşitli politikalar geliştirmiştir. 1925’teki Şeyh Said İsyanı’nın ardından çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ve kurulan İstiklal Mahkemeleri, bölgedeki otoriteyi güçlendirmek için kullanılmıştır. 1934’te kabul edilen İskân Kanunu ile aşiretlerin dağıtılması ve Türk nüfusunun bölgeye yerleştirilmesi hedeflenmiştir. 1935’te çıkarılan Tunceli Kanunu ise bölgeye özel bir idari statü getirmiş, askerî valilik sistemi uygulanmış ve ağır cezalar öngörülmüştür. Ancak bu tedbirlere rağmen, aşiret reisleri ve özellikle Seyit Rıza liderliğindeki gruplar, Hükûmetin silah toplama ve vergi tahsilatı gibi politikalarına karşı direniş göstermiştir. 1937’de başlayan isyan, köprü ve karakol baskınlarıyla şiddetlenmiş; hükûmet ise sert bir askerî operasyonla cevap vermiştir. Hava bombardımanları ve kara harekâtlarıyla isyancıların direnişi kırılmış, elebaşılar yakalanarak idam edilmiştir. İsyanın bastırılmasının ardından, bölgede kalıcı bir düzen sağlamak için ıslahat programları uygulanmıştır. Yollar, okullar ve karakollar inşa edilerek devletin varlığı pekiştirilmiş, aşiret yapısı çözülmeye çalışılmıştır. Sonuç olarak, 1937-1938 Tunceli Harekâtı, Cumhuriyet’in merkezî otoriteyi sağlama ve ulus-devlet politikalarını uygulama çabalarının bir parçasıdır. Bu süreç hem isyan bastırma hem de sonrasında idari ve sosyal dönüşüm projeleriyle şekillenmiştir. Tunceli meselesi, Türkiye’nin erken Cumhuriyet Dönemi’ndeki iç güvenlik ve ulusal bütünlük politikalarının en dikkat çeken örneklerinden biri olarak tarihteki yerini almıştır.

Anahtar Kelimeler

Kürt ayaklanmaları , Takrir-i Sükûn Kanunu , İskân Kanunu , Tunceli Kanunu , Dördüncü Umumi Müfettişlik

Kaynakça

• Akgül, S. (2000). Dersim Bölgesi ve alınan tedbirler. 7. Askerî Tarih Semineri Bildirileri 1 içinde. Genelkurmay Yayınları.
• Bulut, F. (2005). Dersim raporları. Evrensel Basım Yayın.
• Burgaç, M. (2013). Türkiye umumî müfettişliklerinin kurulması ve Trakya Umumî Müfettişliği. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Cumhuriyet. (1937, 16 İkinciteşrin).
• Çalışlar, İ. (Haz.). (2021). Dersim raporu. İletişim Yayınları.
• Dersim: Jandarma Umum Kumandanlığı raporu. (2021). Kaynak Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1932).
• Dersimi, M. N. (1992). Dersim ve Kürt millî mücadelesine dair hatıratım (M. Bayrak, Haz.). Öz-Ge Yayınları.
• Doğan, M. (2014). Büyük Türkçe sözlük. Yazar Yayınları.
• Doğan, T. (2012). Arşiv belgelerine göre 1937-1938 Dersim İsyanı. History Studies, 4(1), 157-169.
• Düstur (3. Tertip, Cilt 8). (1928). Başvekâlet Matbaası.
• Düstur (3. Tertip, Cilt 17). (1936). Başvekâlet Matbaası.
• Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı. (1972). Türkiye Cumhuriyeti’nde ayaklanmalar (1924-1938). Genelkurmay Basımevi.
• Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı. (1974). Türk İstiklâl Harbi: İstiklâl Harbinde ayaklanmalar (1919-1921) (Cilt 6). Genelkurmay Basımevi.
• Göktaş, H. (1991). Kürtler, isyan-tenkil. Alay Yayınları.
• Göldaş, İ. (1997). Takrir-i Sükûn görüşmeleri. Belge Yayınları.
• Gözübüyük, A. Ş. ve Kili, S. (2000). Türk anayasa metinleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Gültekin, H. (Haz.). (2024). Genelkurmay belgelerinde Kürt isyanları II. Kaynak Yayınları.
• Günel, N. (1999). Dersim İsyanı (1937) [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Güven, V. F. (1999). Türkiye’de siyasi Kürtçülük olayları (1923–1995) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
• Kaya, A. (2010). Dersim tarihi. Demos Yayınları.
• Koca, H. (1998). Yakın tarihten günümüze hükûmetlerin Doğu-Güneydoğu Anadolu politikaları: Umûmi müfettişliklerden olağanüstü hal bölge valiliğine. Mikro Yayınları.
• Koçak, C. (2003). Umûmi müfettişlikler (1927-1952). İletişim Yayınları.
• Misalli büyük Türkçe sözlük (Cilt 3, O-Z). (2006). Kubbealtı Neşriyat.
• Mumcu, U. (2023). Kürt-İslam ayaklanması. Umag Vakfı Yayınları.
• Mumcu, U. (2024). Kürt dosyası. Umag Vakfı Yayınları.
• Özbay, B. (2019). Dördüncü Umûmi Müfettişlik (1936-1952) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Özmen, A. (1947). Genel müfettişlikler hakkında genel bir düşünce. İdare Dergisi, 18(184), 237-249.
• Püsküllüoğlu, A. (2004). Türkçe sözlük. Doğan Kitap.
• Redhouse yeni Türkçe-İngilizce sözlük. (1983). Elif Ofset.
• Resmî Gazete. (1934, 21 Haziran). (Sayı 2733).
• Şimşek, A. (t.y.). Türk tarih tezi, erken Cumhuriyet dönemi resmî tarih politikası. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/turk-tarih-tezi#yazar-1 adresinden 3 Temmuz 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Şimşir, B. (2007). Kürtçülük. Bilgi Yayınları.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi [BCA]. (t.y.). Bakanlar Kurulu Kararları Kataloğu (1920-1928) [Fon kodu: 30-18-1-1]. (Yer numaraları: 14-37-18, 3-33-6, 26-67-17).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi [BCA]. (t.y.). Bakanlar Kurulu Kararları Kataloğu (1928-) [Fon kodu: 30-18-1-2]. (Yer numaraları: 42-8-10, 61-1-8, 61-2-12, 57-70-15, 52-15-14, 85-107-16).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi [BCA]. (t.y.). Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı Kataloğu [Fon kodu: 30-11-1-0]. (Yer numarası: 101-4-8).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi [BCA]. (t.y.). Başbakanlık Muamelat Genel Müdürlüğü Kataloğu [Fon kodu: 30-10]. (Yer numaraları: 111-743-13, 71-469-3, 7-469-6, 113-779-11, 68-452-4, 111-744-3, 111-743-18, 111-744-2, 111-745-1, 111-745-7, 111-745-8, 111-745-20, 111-745-16, 112-763-8, 111-745-18, 115-801-10, 264-781-19, 112-755-16, 111-746-7, 111-746-11, 111-746-14, 111-747-32, 111-748-1, 111-748-2, 111-748-3, 111-750-7, 111-750-9, 111-751-1, 111-751-26).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi [BCA]. (t.y.). Başbakanlık Özel Kalem Müdürlüğü Kataloğu [Fon kodu: 30-1]. (Yer numarası: 40-238-6).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi [BCA]. (t.y.). Cumhuriyet Halk Partisi Kataloğu [Fon kodu: 490-1-0-0]. (Yer numarası: 1137-146-4).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi [TDA]. (t.y.). Kurum 502 (Kutu 23265, Gömlek 101894, Sıra 2).
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Millî Savunma Bakanlığı Askerî Tarih Arşivi [ATASE]. (t.y.). Atatürk Koleksiyonu (1905-1980). (K: 37, D: 113, F: 22-7; K: 37, D: 113, F: 22-8; K: 30, G: 347, F: 2-31; K: 30, G: 320B, F: 17; K: 30, G: 320B, F: 11-44).
• Tansel, S. (1978). Mondros’tan Mudanya’ya kadar (Cilt 4). Millî Eğitim Basımevi.
• TBMM. (1925, 4 Mart). TBMM zabıt ceridesi (Cilt 15).
• TBMM. (1927, 18 Haziran). TBMM zabıt ceridesi (Cilt 33).
• TBMM. (1927, 26 Haziran). TBMM zabıt ceridesi (Cilt 33).
• TBMM. (1935, 25 Aralık). TBMM zabıt ceridesi (Cilt 7).
• TBMM. (1937, 18 Eylül). TBMM zabıt ceridesi (Cilt 19).
• TBMM. (1938, 1 Kasım). TBMM zabıt ceridesi (Cilt 27).
• Toparlak, B. (2013). Dördüncü Umumî Müfettişlik: Kurulması, çalışmaları ve kaldırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Anadolu Üniversitesi.
• Tunçay, M. (1981). TC’nde tek parti yönetiminin kurulması (1923-1931). Yurt Yayınları.
• Turan, Ş. (1998). Türk devrim tarihi: Ulusal direnişten Türkiye Cumhuriyeti’ne. Bilgi Yayınları.
• Türk Dil Kurumu. (1983). Türkçe sözlük (Cilt 2, L-Z). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Türk Dil Kurumu. (2023). Türkçe sözlük (K-Z). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Uluğ, H. N. (2014). Tunceli medeniyete açılıyor. Kaynak Yayınları.
• Ulutin, H. H. (2016). II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet döneminde Dersim (1908-1938) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Yeşiltuna, S. (2006). 1934 İskân Kanunu ve Türk basınındaki yansımaları [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Yeşiltuna, S. (2015). Atatürk ve Kürtler. İleri Yayınları.
• Yılmazçelik, İ. (1999). XIX. yüzyılın ikinci yarısında Dersim Sancağı. Şark Pazarlama.
• Yurtçiçek, B. (2017). Kürt isyanları Bedirhan Bey’den Dersim’e. Kaynak Yayınları.