6 Eylül 1917 Haydarpaşa Liman ve Tren Garı Patlaması

Öz

Bu çalışma, 6 Eylül 1917’de Haydarpaşa Liman ve Tren Garı’nda meydana gelen patlamayı ve bu olayın I. Dünya Savaşı’nın seyrine etkilerini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır.  Çalışmanın ana odağını teşkil eden Haydarpaşa liman ve tren garı patlaması, arşiv belgeleri temel alınarak tarihsel bağlam içinde ele alınmış; olayla ilgili tanıklıklar, hatıratlar ve dönemin kaynakları ışığında detaylandırılmıştır.  Osmanlı askeri ve idari görevlilerinin yazışmalarında patlama bir kaza olarak değerlendirilmiştir. Osmanlı hükümetinin savaş ortamında Haydarpaşa’da gerçekleşen patlamayı kaza olarak değerlendirmesi stratejik açıdan üzerinde durulması gereken bir husustur. Öncelikle, düşmanın başkentte ve Haydarpaşa liman ve garı gibi en önemli lojistik merkezindeki başarılı sabotajı kaza olarak değerlendirilerek sabotajın yaratacağı etki en aza indirilmeye çalışılmıştır. Diğer taraftan Osmanlı-Anadolu Demiryolu Şirketi’nin sigorta şirketlerinden tazminat alabilmesi patlamanın kaza olmasına bağlıydı. Arşiv belgelerinde patlama her ne kadar kaza olarak değerlendirilmişse de tarihi veriler analiz edildiğinde patlamanın sabotaj olma ihtimalinin daha yüksek olduğu görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Haydarpaşa
• Patlama
• Sabotaj
• I. Dünya Savaşı
• Filistin Cephesi

The September 6, 1917 Explosion at Haydarpaşa Port and Railway Station

Öz

The study deals comprehensively with the explosion at the station and its effects on the course of the First World War. The main focus of the study, the explosion at the Haydarpaşa harbor and railway station, is examined within its historical context on the basis of archival documents and elaborated upon in the light of eyewitness accounts, memoirs, and contemporary sources. In the correspondence of Ottoman military and administrative officials, the explosion was evaluated as an accident. The Ottoman government’s characterization of the Haydarpaşa explosion as an accident during wartime is a strategic issue that deserves attention. First, by labeling the enemy’s successful sabotage at the capital’s most important logistical hub—the Haydarpaşa harbor and station—as an accident, the government sought to minimize the psychological impact that sabotage would have created. On the other hand, the ability of the Ottoman–Anatolian Railway Company to obtain compensation from insurance companies depended on the explosion being classified as an accident. Although archival records consistently treat the explosion as an accident, historical evidence suggests that the likelihood of it being sabotage is considerably higher.

Anahtar Kelimeler

• Haydarpaşa
• Explosion
• Sabotage
• World War I
• Palestine Campaign

Kaynakça

1. Akdemir, A. H. (2023). Dünyada ve bizde casusluk: Unutturmadıklarımız serisi. Dorlion Yayınevi.
2. Armstrong, H. C. (2011). Türkiye'nin doğum sancıları (B. T. Alankuş, Çev.). Mızrak Yayınları.
3. ATASE. (t.y.). BDH, Kls. 585, Dos. H10, Fon 2.
4. ATASE. (t.y.). BDH, Kls. 5753, Dos. 1, Fon 2-55.
5. Atış, E. S. (2023). Türk bahriyesinde Bezmiâlem vapuru (1906-1914) [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi].
6. Bayur, Y. H. (1991). Türk inkılâbı tarihi: 1914–1918 Genel savaşı (Cilt 3). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
7. BCA, 30.10.0.0/198. 355.23.
8. Bilgili, N. (2016). İstanbul limanlarının modernizasyonu: Dersaadet Rıhtım ve Anadolu Demiryolları şirketlerinin inşa faaliyetleri (1890-1934) [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].

9. BOA, BEO.4484/336243.
10. BOA, BEO, 4499/337423.
11. BOA, DH, KMS, 45/36.
12. BOA, DH. İ.UM. EK. 40/21.
13. BOA, DH. ŞFR, 79/58.
14. BOA, HR. İD. 76/101.
15. BOA, HR. SYS, 2441/60.
16. BOA, ML. EEM, 1261/20.
17. BOA. MV, 259/8.
18. Bursalı Mehmed Nihad. (2021). Savaş günlerinde gizli kuvvetler istihbarat, casusluk ve propaganda. Yeditepe Yayınevi.
19. Coşar, N., & Demirci, S. (2018). La première guerre mondiale et la gare ferroviaire d’Haydarpaşa [Haidar Pasha Station in World War I]. Revue d’histoire des chemins de fer, (50), 275–299. https://doi.org/10.4000/rhcf.2906
20. The Daily Mail, 1 October 1917.
21. The Evening Herald (Dublin) 26 Eylül 1917.
22. Feldmann, W. (1931, 18 Ekim). Bahnhof Haydarpascha - Eine totgeschwiegene Katastrophe. Berliner Morgenpost.
23. Guhr, H. (2006). Anadolu’dan Filistin’e Türklerle omuz omuza. İş Bankası Yayınları.
24. Hasta. (1923). A bow two strings. Blackwoods Magazine, June, 713-736.
25. Hatipoğlu, S. (2009). Mustafa Kemal Paşa; Filistin cephesinden Adana’ya. Yeditepe Yayınevi.
26. Hürkuş, V. (2021). Bir tayyarecinin anıları. Yapı Kredi Yayınları.
27. The Kerry News Friday Evening, 26 September 1917.
28. Köse, İ. (2013). Türk-Amerikan diplomatik ilişkilerinin Yüksek Komiser Amiral Bristol’un günlük ve raporlarına yansıması (1917-1927) [Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi].
29. Liverpool Daily Post and Mercury, 27 September 1917.
30. Lüleci, A. (2014). I. Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nde casusluk faaliyetleri (1914-1918) [Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi].
31. Lyster, I. (Der.). (2013). Osmanlıların arasında: Birinci Dünya Savaşı Türkiye’sinden günlükler (K. Akalın, Çev.). Doğan Kitap.
32. The Lyttelton Times, 27 September 1917.
33. Oral, A. (2016). Kafkasya’da İslam Ordusu kumandanı, Haliç’te silah ve cephane fabrikatörü, Enver Paşa’nın kardeşi: Nuri Killigil. Demkar Yayınları.
34. Özler, A. B. (1980). Haydarpaşa Garı’nı havaya uçuran adamı tanıdım! Yıllar Boyu Tarih, 5(10).
35. Polat, Ü. G. (2022). “Bu cihette şeker bulunursa da cüz’i, bulunsa da pek pahalıdır”: I. Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nde şeker ihtiyacı-temin yöntemlerine dair tespitler. S. Polat & Ü. G. Polat (Edt.), Kalede nefer, seferde ordu esarette asker içinde. Selenge Yayınları.
36. Rafael de Nogales. (2008). Osmanlı ordusunda dört yıl (1915-1919) (V. İlmen, Çev.). Yaba Yayınları.
37. Sanders, L. von. (2020). Türkiye’de beş yıl (E. B. Özbilgen, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
38. Scanlon, J. (2000). Source of threat and source of assistance: The maritime aspect of the 1917 Halifax Explosion. The Northern Mariner, 10(4), 39-50. https://doi.org/10.25071/2561-5467.623
39. Steuber, W. (2021). Cihan Harbinde Yıldırım (B. M. Nihat, Çev.). Ötüken Yayınları.
40. Yalçın, O., & Şahin, M. (2018). İkinci Dünya Savaşı’nda Refah Şilebi hadisesi ve sonrası gelişmeler. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 34(98), 181-226.
41. Yılmaz, M. (1995). Harold C. Armstrong’un ‘Grey Wolf Mustafa Kemal An Intimate Study Of A Dictator’ (Bozkurt-Mustafa Kemal) kitabı üzerine. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 11(33), 721–756.
42. Yılmaz, V. (1993). I. Dünya Harbi’nde Türk-Alman İttifakı ve askeri yardımlar (1. baskı). Cem Ofset Matbaacılık.