Savaşın Gölgesinde Osmanlı’da Sosyal Hizmet Uygulamaları: Birinci Dünya Savaşı Döneminde Yetim ve Öksüz Çocuklar

Öz

Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı toplumunda çok yönlü ve derin ekonomik, sosyal ve kültürel yıkımlara yol açmış; bu yıkım özellikle yetim ve öksüz çocukların yaşam koşullarını daha da ağırlaştırarak onların korunmasını zorunlu bir toplumsal mesele hâline getirmiştir. Savaş sürecinde aile yapısının çözülmesi, kitlesel göç hareketleri, artan yoksulluk, kıtlık koşulları ve salgın hastalıkların yaygınlaşması, çocukların hem temel yaşam ihtiyaçlarına erişimini hem de güvenli bir ortamda büyümelerini ciddi şekilde engellemiştir. Bu durum, sosyal hizmet anlayışının yalnızca temel yardım sağlama işleviyle sınırlı kalmayıp, çocukların güvenliği, fiziksel sağlığı, eğitimi ve psikososyal gelişimini birlikte ele alan çok boyutlu bir yapıya dönüşmesini zorunlu kılmıştır. Devlet kurumları ile sivil girişimler arasında kurulan iş birliği, ortaya çıkan bu yoğun ihtiyaçlara yanıt verilmesinde kritik bir rol üstlenmiş, böylece daha örgütlü ve sistemli bir yardım ağı oluşturulmuştur. Darülaceze, Darüleytam ve Himaye-i Etfal Cemiyeti gibi kurumlar, yetim ve öksüz çocukların barınma, beslenme, sağlık ve eğitim ihtiyaçlarını karşılamakla kalmamış, aynı zamanda mesleki eğitim ve yönlendirme faaliyetleri aracılığıyla onların toplumsal hayata uyum sağlamalarını da desteklemiştir. Bunun yanında psikososyal destek niteliği taşıyan uygulamalar, savaşın çocuklar üzerindeki travmatik etkilerini azaltmayı hedeflemiştir. Aileler ve yerel toplulukların da bu sürece aktif biçimde katılması, toplumsal dayanışma ağlarını güçlendirmiş ve çocukların korunmasında tamamlayıcı bir rol oynamıştır. Bu bütüncül yaklaşım, kriz dönemlerinde sosyal yardım mekanizmalarının yalnızca bireysel destek değil, aynı zamanda toplumsal dayanışmayı, sosyal adaleti ve toplumun direnç kapasitesini güçlendiren bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır. Böylece savaş koşullarında geliştirilen bu sistem, çocukların korunmasını ve topluma uyumlu bireyler olarak yetişmesini sağlayan önemli bir tarihsel sosyal müdahale örneği olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yetim ve Öksüz Çocuklar
• Osmanlı Devleti
• Toplumsal Dayanışma
• Sosyal Hizmet

Social Work in the Ottoman Empire under the Shadow of War: Orphaned and Parentless Children during World War I

Öz

World War I brought severe economic, social, and cultural destruction to Ottoman society, and it particularly worsened the conditions of orphaned and vulnerable children, making their protection a pressing social necessity. During this period, the breakdown of family structures, mass population movements, poverty, famine, and widespread epidemics significantly restricted children’s access to basic needs and safe living environments. As a result, social welfare gradually expanded beyond simple relief services and developed into a multidimensional system addressing children’s safety, health, education, and psychosocial development in an integrated way. Cooperation between state institutions and voluntary organizations played a crucial role in meeting these growing needs and contributed to the establishment of a more organized support network. Institutions such as Darülaceze, Darüleytam, and the Society for the Protection of Children (Himaye-i Etfal Cemiyeti) provided shelter, food, healthcare, and education for orphaned children, while also supporting their social integration through vocational training and guidance programs. In addition, psychosocial support practices were introduced to reduce the traumatic effects of war and help children adapt to social life. The involvement of families and local communities further strengthened social solidarity and complemented institutional efforts in childcare and protection. This holistic approach shows that social assistance in crisis periods functions not only as individual aid but also as a mechanism that strengthens social cohesion, justice, and resilience. Ultimately, the wartime system represents a significant historical example of social intervention that ensured both the protection of children and their development into socially integrated individuals.

Anahtar Kelimeler

• Orphaned and Parentless Children
• Ottoman Empire
• Social Solidarity
• Social Work

Kaynakça

1. Abay, A. R. (2002). Toplumsal yapı ve toplumsal kurum değişmesi (İhtisap Kurumu’nun zabıta teşkilatına dönüşümü örneği). Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (7), 353–368.
2. Altuntaş, M., & Mazak, A. (2020). Sosyal hizmet tarihi: Sosyal hizmet bağlamında Ahilik. Grafiker Yayınları.
3. Arslan, R., & Şanlı, D. (2013). Osmanlı Devleti’nde bir esnaf örgütlenmesi olaral lonca teşkilatı. Bartın Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi.
4. As, İ. (2020). Bir sosyal hizmet kurumu olarak Darüleytam [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Çelik, R. (2025a). Beceri eğitimine bir model: Darülaceze mektepleri ve imalathaneler. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 85, 426–435. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1695028
6. Çelik, R. (2025b). Yaşlı bakımına bir model: Sivas Darü’r-Raha Vakfı. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 274–285. https://doi.org/10.30913/alinterisosbil.1785620
7. Çoban, M. (2018). Değerler eğitimi ve Ahîlik ilkeleri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(1), 87–102. https://doi.org/10.31592/aeusbed.337602
8. Eken, G. (2013). Erzincan Darüleytamına dair bazı bilgiler. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 123–133. https://izlik.org/JA75MC24NH

9. Karataşer, B. (2023). Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin hizmet kuruluşları. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(2), 427–442. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.1297678
10. Kesgin, B. (2016). Sosyal belediyecilik uygulamalarında sivil toplum ortaklığı. Strategic Public Management Journal, 2(4), 82–94. https://doi.org/10.25069/spmj.290693
11. Kılınç, M. (2019). Darüleytamlarda yürütülen mesleki teknik eğitim uygulamaları. Atatürk Yolu Dergisi, (64), 211–228. https://izlik.org/JA85XC66JL
12. Köprülü, M. F. (2005). İslam ve Türk hukuk tarihi araştırmaları ve vakıf müessesesi. Akçağ Yayınları.
13. Muraz Budak, Ö. (2020). Ayintab darüleytamları. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(25), 123–141. https://doi.org/10.33692/avrasyad.836096
14. Müezzinoğlu, E. (2012). I. Dünya Savaşı esnasında yetim ve öksüz çocukların himayesi ve eğitimi: Darüleytamlar. History Studies, 4(1), 399–417.
15. Namal, Y., & Kesbiç, K. (2019). Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Kadıköy Şubesi’nin kuruluşu ve faaliyetleri (1912-1922). Journal of International Social Research, 12(66).
16. Okay, C. (1999). Belgelerle Himaye-i Etfal Cemiyeti: 1917-1923. Şule Yayınları.
17. Özbek, N. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda sosyal yardım uygulamaları: 1839-1918. Toplum ve Bilim, (Kış 1999/2000), 111–132.
18. Özden, E. (2023). Osmanlı Devleti’nin yetimler konservatuvarı: Darüleytamlar (1900-1922). İdil, (112), 1915–1926. https://doi.org/10.7816/idil-12-112-01
19. Özkan, S. (2006). Türkiye’de darüleytamların gelişimi ve Niğde darüleytamı. S.Ü. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2(19), 211–229.
20. Öztürk, N. (1983). Menşe’i ve tarihi gelişimi açısından vakıflar. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
21. Şafak, N. (2013). Darüleytamda çocuk olmak: On çocuk on portre. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (2), 261–283.
22. Şen, M. (2002). Osmanlı Devleti’nde sosyal güvenlik: Ahi teşkilatları, loncalar ve vakıflar. Çimento İşveren Dergisi, 16(6).
23. Taşkesen, M. Ö. (2017). Osmanlı Döneminde sosyal refah sistemi olarak vakıflar. İş ve Hayat Dergisi, 5, 57–66.
24. Tetik, A., & Korkmaz, A. (2022). Osmanlı döneminde sosyal politika uygulamaları. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27(3), 423–443.
25. Ünal, V. (2012). Osmanlı’nın son dönemlerinde korunmaya muhtaç çocuklar için kurulan sosyal hizmet kuruluşları. Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (Aralık), 1–27.
26. Ünal, V. (2015). Dünden bugüne kültürümüzde koruyucu aile hizmetleri üzerine bazı değerlendirmeler. Journal of Turkish Studies, 10(6). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8181
27. Yüksel, H. (1990). Osmanlı sosyal ve ekonomik hayatında vakıfların rolü üzerine bir araştırma (1585-1683) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.