Sultan Abdülaziz Dönemi Askerî Mimari: Aziziye Kışlaları

Öz

XVIII. yüzyılın son çeyreğinden itibaren yaşanan askerî mağlubiyetler Osmanlı Devleti’ni zorunlu bir yeniden yapılanmaya sevk etmiş ve bunun neticesinde yapılan askerî teşkilattaki düzenlemeler; iktisadi, sosyal, kültürel ve mimari dönüşümü beraberinde getirmiştir. Yeniçeri Ocağının kaldırılıp yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Ordusu’nun kurulmasıyla başlayan yeni dönemde II. Mahmud (1808-1839) mutlak iktidarını tesis etmeye çalışmıştır. Yeni ordunun askerleri için inşa edilen ve askerlerin “zabt u rapt” altında bulundurulup “talimli” olmalarının istendiği ve önem kazandığı bu süreçte yeni tip kışlaların sayısı artmaya başlamıştır. Bununla birlikte kışlaların yaygınlaşmasında devletin iç ve dış tehdit unsurlarına karşı güvenlik kapasitesini artırma ihtiyacının önemli bir yeri vardır. Kışlalar Türk mimarisine Batı mimarisini taşıyan öncü yapılardı. Sultan Abdülaziz döneminde inşa edilenler, bu yapıların en görkemlileri arasında yer almıştır. Kışlalar, yeni dönemde hükümdarın güç ve otoritesinin timsali olarak kamusal imgenin pekiştirilmesinde temel bir işleve sahipti. Bu çalışmada Sultan Abdülaziz döneminde inşa edilen ve padişahın adına atfen isimlendirilen Aziziye kışlaları ele alındı. Ayrıca çalışmada kışlaların inşasına giden süreç, inşa edilme gerekçeleri, teşkil ve isimlendirilme süreçleri işlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Askeri Mimari
• Sultan Abdülaziz
• Aziziye
• Kışla
• İstihkam

Military Architecture During the Reign of Sultan Abdülaziz: The Aziziye Barracks

Öz

Military defeats from the last quarter of the 18th century onwards forced the Ottoman Empire into a necessary restructuring, and the resulting reforms in the military organization brought about economic, social, cultural, and architectural transformations. The new era, which began with the abolition of the Janissary Corps and the establishment of the Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye Army, saw Sultan Mahmud II (1808-1839) attempting to consolidate his absolute power. During this period, the number of new types of barracks increased, built for the soldiers of the new army, where discipline and training were emphasized. However, the need to increase the state’s security capacity against internal and external threats played a significant role in the proliferation of barracks. Barracks were pioneering structures that introduced Western architectural influences to Turkish architecture. Those built during the reign of Sultan Abdülaziz are among the most magnificent of these structures. In the new era, barracks played a fundamental role in reinforcing the public image as symbols of the ruler’s power and authority. This study examines the Aziziye barracks, built during the reign of Sultan Abdülaziz and named after him. Furthermore, the study explores the process leading to their construction, the reasons for their construction, their organization, and their naming.

Anahtar Kelimeler

• Military Architecture
• Sultan Abdülaziz
• Aziziye
• Barracks
• Fortification

Kaynakça

1. Abou El Haj, R. A. (2000). Modern Devletin Doğası: 16. Yüzyıldan 18. Yüzyıla Osmanlı İmparatorluğu (O. Özel ve C. Şahin Çev.). İmge Yayınları.
2. Abou El Haj, R. A. (2011). 1703 İsyanı: Osmanlı Siyasasının Yapısı (Ç. Sümer Çev.). Tan Yayınları.
3. Ahmet Rıfat. (1299). Lügât-ı Tarihiyye ve Coğrafiyye, C. 1.
4. Akansel, İ. H., (1999). Eski Erzincan’da Tarihi Kışla ve Askeri Yapılar. Erzincan Valiliği.
5. Aksın, A. (12-13 Aralık 2013) Sultan Abdülaziz İsmiyle Adlandırılan Vilayet: “Mamuratü’l-Aziz” (Harput), Sultan Abdül Aziz ve Dönemi Sempozyumu, C. 1, 1-12.
6. Aksın, A. (1999). 19. Yüzyılda Harput, Ceren Yayıncılık.
7. Aktaş, R. (2025). Tarihi Görsel Kaynaklarda Eski Van Kent Dokusu [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Aladağ, Ö. (2025). Fosfor Mustafa Sıdkı Paşa’nın İdari ve Siyasi Faaliyetleri (1863-1889) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Arseven, C. E. (1965). Sanat Ansiklopedisi, C. 2. Milli Eğitim Basımevi.
10. Aydın, M. (2017). Kaleler. G. Yıldız (Ed.), Osmanlı Askerî Tarihi Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri 1792-1918, (1.Baskı, ss. 11-33). Timaş Yayınları.
11. Aytar, İ. (2016). Sultan Abdülaziz Dönemi Kışla Yapılarının Çanakkale Çimenlik Kışlası Örneğinde Korunmasına Yönelik Bir Yöntem Önerisi. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
12. Batur, A. (1985). Batılılaşma Döneminde Osmanlı Mimarlığı, Tanzimattan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (C. 4, ss. 1038-1090). İletişim Yayınları.
13. Ceride-i Askeriyye. (1864, 13 Ağustos). (30).
14. Ceride-i Askeriyye. (1864, 25 Eylül). (36).
15. Ceride-i Askeriyye. (1864, 10 Aralık). (47).
16. Ceride-i Askeriyye. (1865, 20 Mayıs). (70).
17. Ceride-i Askeriyye. (1866, 15 Aralık). (152).
18. Cevdet Paşa. (1986). Tezâkir: 21-39 (C. Baysun Haz.). Türk Tarih Kurumu.
19. Ceylan, E. (2009). Namık Paşa’nın Bağdat Valilikleri (186), ss. 60-68. Toplumsal Tarih.
20. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Cevdet Askeriye (C.AS). 1013/44371; 1030/45214. İstanbul.
21. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH.MKT). 2796/9. İstanbul.
22. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Hariciye Nezareti Mektubî Kalemi Evrak (HR.MKT). 484/72.
23. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Hariciye Şifre Kalemi (HR.SFR). 3/71/21.
24. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). İrâde Dahiliye (İ.DH). 500/33973; 511/34794; 515/35029; 524/36167; 536/37240; 536/37272; 763/62192.
25. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS). 11/475; 35/1452.
26. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). İrâde Meclis-i Vala (İ.MVL). 497/22471; 522/23476; 537/24139; 577/25901; 714/65
27. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). İrade Şûra-yı Devlet Evrakı (İ.ŞD). 25/1112.
28. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Meclis-i Vâlâ (MVL). 672/13. 714/67; 731/26.
29. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Osmanlı Yunan Harbi (110-9-1-4). 63/37/28.
30. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Sadaret Mektubî Kalemi Nezaret ve Devair Evrakı (A.}MKT.NZD). 360/64; 396/14. 438/63; 458/40.
31. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Sadâret Mektubî Kalemi Umum Vilayet Evrakı (A.}MKT.UM). 332/84.
32. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Sadâret Mektubî Mühimme Kalemi Evrakı (A.}MKT.MHM). 196/10; 197/93; 240/9; 263/6; 270/27; 280/21; 299/85; 305/32; 306/71; 321/08; 321/61; 326/9; 330/27; 342/94; 409/6; 443/3; 561/89.
33. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Şura-yı Devlet (ŞD). 253/56.
34. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Taşra Bosna Müfettişliği Evrakı (TŞRBNM). 27/30.
35. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). (t.y.). Yıldız Perakende Evrakı Askerî Maruzat (Y.PRK.ASK). 33/65; 47/28
36. Çakın, N., & Orhon, N. (1978). Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi: III. Cilt, 5. Kısım (1793–1908). Genelkurmay Basımevi.
37. Çelik, Y. (2022). Râmi Kışlası II. Mahmud Devride Aydın-Despotik Modernleşmenin Karargâhı. Vakıf Kültür Yayınları.
38. Darkot, B. (1995). Erzincan, MEB İslâm Ansiklopedisi (C. 4, ss. 338-340). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
39. Deringil, S. (2009). Simgeden Millete: 2. Abdülhamid’den Mustafa Kemal’e Devlet ve Millet, İletişim Yayınları.
40. Dinç, F. (2016). XIX. Yüzyılda Kerkük (Fiziki, İdari ve Sosyo-Ekonomik Yapı) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. Doğdu, Z. Ç. (2002). Kışla Mimarîsi. Türkler Ansiklopedisi. H. C. Güzel, K. Çiçek, S. Koca (Ed.) (C. 12, ss. 178-189). Yeni Türkiye Yayınları.
42. Dursun, G. (2019). Sultan Abdülaziz Dönemi Mimarlığı: İstanbul Örnekleri, [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
43. Ekici, C. (Ed.). (2006). Osmanlı Döneminde Irak Plan, Fotoğraf ve Belgelerle, Başkanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
44. Erdem, S. (2017). Osmanlı Devletinden Cumhuriyete Kalan Miras: Sultansuyu Harası, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi (61), 145-178.
45. Eyice, S. (1992). Batılılaşma. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 5, ss. 171-181). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
46. Göyünç, N. (1986). Van. MEB İslâm Ansiklopedisi (C. 13, ss. 194-202). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
47. Gümüşçü, O. (2019). Yaylak ve Kışla. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. EK-2, ss. 669-670). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
48. Gündüz, A. (2010). Şehrizor. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 38, ss. 473-475). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
49. Gündüz, A. (2022). Kerkük. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 25, ss. 290-292). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
50. Gündüzalp, Ü. A. (2021). XIX.Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin Balkanlarda İnşa Ettirdiği Kışlalar. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
51. Halaçoğlu, A. (1994). Elâzığ, TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 10, ss. 551-552). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
52. Halaçoğlu, N. (2018). Sultan Abdülmecid’in Manastır’daki Asâkir-i Nizâmiye-i Şâhâne Kışlası. XVIII. Türk Tarih Kurumu Kongresi C.1. ss. 873-894.
53. Hasol, D. (1979). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları.
54. Herzog, C. & Henning B. (2012). Derviş İbrahim Paşa: Views on a Late 19th-Century Ottoman Military Commander, Occasional Papers in Ottoman Biographies (ss. 1-21).
55. Hobsbawm, E. ve Terence R. (2006). Geleneğin İcadı, (M. M. Şahin Çev.), Agora Kitaplığı.
56. Honigmann, E. (1997). Malatya, MEB İslâm Ansiklopedisi (C. 7, ss. 225-239). Milli Eğitim Basımevi.
57. İnce, K. (1999). III. Selim-IV. Mustafa ve II. Mahmud Dönemi (1789-1839) Osmanlı Mimarisi Hakkında, Osmanlı (C. 10, ss. 276-286).
58. İpek, N. (1997). Kafkaslar’daki Nüfus Hareketleri. Türkiyat Mecmuası (20), 273-313.
59. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Fot. No: 90411-0010.
60. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Fot. No: 90505-0007.
61. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Fot. No: 90604-0023.
62. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Fot. No: 90795-0007.
63. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Fot. No: 90795-0009.
64. Karamanlı, H. M. (1996). Gürcistan. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 14, ss. 314-316). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
65. Karataş, Ö. (2012). 19. Yüzyılda Balkanlarda Kafkas Muhacirlerinin İskanı. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 12 (2), 355-356.
66. Kaynar, H. (2000). Şehir İktidar İlişkisi Çerçevesinde Osmanlı Modernleşmesi ve Osmanlı Şehirleri. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
67. Kevseroğlu, N. (2018). Kerkük’te Yıktırılan Türkmen Eserleri. BENGİ Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, 21-37.
68. Kılıç, O. (2012). Van, TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 42, ss. 505-510). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
69. Koçu, R. E. (1966). Derviş Paşa (Lofçalı İbrahim). İstanbul Ansiklopedisi (C. 8, ss. 4510-4511).
70. Kuban, D. (2007). Osmanlı Mimarisi. Yem Yayınları.
71. Kubilay, A. Y. Kışlalar. (1994) Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (C.5, ss. 7-8). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
72. Miralay Kerameddîn (Çev.). (1341). Esnâ-ı Harbde İstihkâmât-ı Dâime. Matbaa-i Osmaniyye.
73. Miroğlu, İ. (1995). Erzincan. TDV İslâm Ansiklopedisi. (C. 11, ss. 318-321). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
74. Mizrab, A. N. (2025). Kerkük Kışlası. SAVSAD Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi, 35 (2), 269-293.
75. Necipoğlu, G. (2013). Sinan Çağı: Osmanlı İmparatorluğu’nda Mimarî Kültür. (G. Çağalı Güven Çev.). Bilgi Üniversitesi Yayınları.
76. Ortaylı, İ. (1992). Belediye. TDV İslâm Ansiklopedisi. (C. 5, ss. 398-402). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
77. Ortaylı, İ. (2018). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahallî İdareleri (1840-1880). Türk Tarih Kurumu.
78. Ödekan, A. (1994). Neoklasik Mimari. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. (C. 6, ss. 65-66). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
79. Öntuğ, M. (2009). Ahmet Vefik Paşa’nın Anadolu Sağ Kol Müfettişliği. Palet Yayınları.
80. Özbek, Y. (2008). İdeolojinin İnşası: 15-16. Yüzyıl Osmanlı Selatin Camileri. Belleten, 72 (264), 535-566.
81. Özen, Ö. (2013). II. Mahmud Dönemi Askeri Islahat Sürecisinde Ortaya Çıkan Kışla Yapıları ve Mimari Özellikleri. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
82. Özkan, E. (2020). 19.Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin İdari Taksimatı (1839-1914). Hiper Yayın.
83. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. 1. Milli Eğitim Bakanlığı.
84. Ramazanoğlu, M. G. (2003). Osmanlı Yenileşme Hareketleri İçerinde Selimiye Kışlası ve Yerleşim Alanı [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
85. Ramazanoğlu, M. G. (2009). Selimiye Kışlası. TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 36, ss. 436-437). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
86. San, S. (1955). Kalkınan Malatya. San Yayımevi.
87. Saydam, A. (2006). Nâmık Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi. (C. 32. ss. 379-380). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
88. Takvim-i Vekâyi. (1863, 1 Mayıs). (665).
89. Takvim-i Vekâyi. (1864, 11 Temmuz). (756).
90. Tekindağ, M. C. Ş. (1979). Derviş Paşa. MEB İslam Ansiklopedisi. (C. 3, s. 552).
91. Ulukaya, G. (2023). XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Malatya Kazası (1839-1900). [Yayımlanmamış Doktora Tezi] İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
92. Ülkü, O. (2007). Osmanlı İmparatorluğu’nda Savunma Sistemi Olarak Tabya Mimarisi. Atatürk Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi (27), 245-270.
93. Ünal, M. A. (2011). Paradigma Osmanlı Tarih Sözlüğü. Paradigma Yayıncılık.
94. Ünal, U. (2016). Sultan Abdülaziz Devri Osmanlı Kara Ordusu (1861-1876). Türk Tarih Kurumu.
95. Yakan, İ. (2025). Osmanlı Anadolu’sunda Askerî Güç: IV. Ordu Teşkilâtı (1863-1911). [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Harran Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
96. Yazıcı, N. (2012). Osmanlı Dönemi Kışla Mimarisi ve Samsun Kışlası. Samsun Sempozyumu (13-16 Ekim 2011). (C. 3, ss. 635-642).
97. Yeşil, F. (2011). Aydınlanma Çağında Bir Osmanlı Kâtibi Ebubekir Râtip Efendi (1750-1799). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
98. Yeşil, F. (2016). İhtilaller Çağında Osmanlı Ordusu Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyoekonomik ve Sosyopolitik Değişim Üzerine Bir İnceleme (1793-1826). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
99. Yıldız, G. (2009). Neferin Adı Yok (Zorunlu Askerliğe Geçiş Sürecinde Osmanlı Devleti’nde Siyaset, Ordu ve Toplum 1826-1839). Kitabevi.