Mersin-Aydıncık örneğinde kentleşme ve çevre sorunları: ekolojik planlama ve kentsel dirençlilik perspektifi

Öz

Mersin-Aydıncık, tarihi 6.000 yıl öncesine uzanan köklü geçmişiyle Doğu Akdeniz’deki antik Kelenderis liman kentinin bulunduğu hassas bir coğrafyada yer almaktadır. Bu çalışma, 1950 sonrası dönemden günümüze uzanan süreçte ilçede yaşanan kentleşme, altyapı ve çevre sorunlarının dinamiklerini ekolojik planlama ve kentsel dayanıklılık perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel ve keşifsel bir araştırma tasarımı benimsenmiş; 2021–2024 yılları arasında yürütülen periyodik saha gözlemleri, mekânsal bindirme analizleri ve kurumsal plan dokümanlarının tematik analiziyle metodolojik bir çerçeve oluşturulmuştur. Analizler sonucunda; kontrolsüz sera tarımı genişlemesinin yarattığı plastik atık baskısı ve pestisit yükleri, D-400 karayolu aksındaki doğrusal yerleşim eğilimleri, altyapı yetersizlikleri ve kıyı şeridinde tahribata yol açan başarısız marina projesi kentin ekolojik dengesini tehdit eden birincil risk alanları olarak tespit edilmiştir. Ayrıca, Gilindire Mağarası ve İncekum Tabiat Parkı gibi hassas alanların kontrolsüz rekreasyonel baskılara maruz kaldığı, kent merkezindeki yüksek desbelli kamusal açık hava törenlerinin kıyı kuş familyası (avifauna) ve kent faunası üzerinde olumsuz dışsallıklar yarattığı saptanmıştır. Benzer şekilde, transit ulaşım koridorlarının Yörük göç rotalarını kesintiye uğratarak pastoral kültüre zarar verdiği belirlenmiştir. Bu bulgular, hassas kıyı ekosistemlerinin, Posidonia oceanica çayırlarının ve Caretta caretta yuvalama alanlarının korunması amacıyla, 3621 sayılı Kıyı Kanunu ve Tarım ve Orman Bakanlığı yönergeleri uyarınca acilen bütünleşik kıyı alanları yönetimi (BKAY) ile imar hiyerarşisine dayalı ekolojik koruma kuşaklarının hayata geçirilmesi gerektiğini göstermektedir. Yerel yönetim ile çiftçiler arasında teşvik, denetim ve eğitime dayalı kurumsal iş birliği modellerinin kurulması zorunludur. Çalışmanın özgün katkısı; Akdeniz havzasındaki kırılgan ve küçük ölçekli kıyı kentlerinin karşı karşıya olduğu çok boyutlu ekolojik riskleri, mekânsal planlama ve kentsel dayanıklılık parametrelerini bütünleşik bir analitik çerçevede bir araya getirerek ampirik ve çok ölçekli olarak ortaya koymasıdır.

Anahtar Kelimeler

• ecological planning
• urban resilience
• aydıncık
• mediterranean coast
• coastal governance
• sustainablity

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir fon sağlayıcı kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Proje Numarası

3726924

Etik Beyan

Etik kurulu kararına gerek görülmemiştir.

Teşekkür

İlgili projenin çıktısıdır: 3726924 - Aydıncık Belediyesi (Mersin) - Kentleşme ve Çevre Araştırmaları.

Urbanization and environmental problems in the Mersin-Aydıncık example: ecological planning and urban resilience perspective

Öz

Mersin-Aydıncık, with its deep-rooted history spanning 6,000 years, is situated in a ecologically vulnerable geography encompassing the ancient port city of Kelenderis in the Eastern Mediterranean. This study aims to examine the dynamics of post-1950s urbanization and environmental problems in the district through the lenses of ecological planning and urban resilience. Utilizing qualitative research methods, namely situational analysis and in-depth field observations, the study correlates empirical field findings with statutory upper and lower-scale zoning plans. The analysis reveals that the plastic waste pressures exerted by the uncontrolled expansion of greenhouse agriculture, linear settlement trends along the D-400 highway corridor, infrastructure deficiencies, a failed marina project causing coastal degradation, and illicit fish farm initiatives constitute the primary risk factors threatening the town's ecological equilibrium. These findings underscore the urgency of implementing Integrated Coastal Zone Management (ICZM) models and establishing ecological protection belts aligned with the spatial planning hierarchy to preserve sensitive coastal ecosystems and cultural heritage. The original contribution of this study lies in empirically and multi-scalarially demonstrating the multi-dimensional ecological risks faced by vulnerable small-scale coastal towns in the Mediterranean basin by integrating spatial planning and urban resilience parameters into a unified analytical framework.

Anahtar Kelimeler

• ekolojik planlama
• kentsel dayanıklılık
• aydıncık
• akdeniz kıyıları
• kıyı alanları yönetimi
• sürdürülebilirlik

Destekleyen Kurum

This study was not supported by any funding organization.

Proje Numarası

3726924

Etik Beyan

No ethics committee decision was deemed necessary.

Teşekkür

It is the output of the relevant project: 3726924 - Aydıncık Municipality (Mersin) - (Urbanization and Environment Issues)

Kaynakça

1. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2024). Mersin - Adana Planlama Bölgesi 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı Değişikliği (16.07.2024). 1/100.000 Ölçekli Çevre Düzeni Planları. https://mpgm.csb.gov.tr/1-100.000-olcekli-i-82132
2. Derse, M. A., & Alphan, H. (2024). Evaluating the urban expansion of Silifke (Mersin) district with a focus on green spaces: The 2050 projection. Journal of Architectural Sciences, 9(1), 227–248. https://doi.org/10.30785/mbud.1444609
3. Dört E Planlama Araştırma Danışmanlık İnşaat ve Mühendislik Hizmetleri Ltd. Şti. (t.y.). Mersin İli Aydıncık İlçesi Yat Limanı Amaçlı 1/1000 Ölçekli Uygulama İmar Planı Revizyonu Plan Açıklama Raporu.
4. Ersoy, M. (Ed.). (2008). Kentsel planlama kuramları. İmge Kitabevi.
5. Ertürk, Z., & Dinçer, İ. (2018). Coastal urbanization and cultural landscape transformation in Foça. METU Journal of the Faculty of Architecture, 35(1), 123–142. https://doi.org/10.4305/METU.JFA.2018.1.3
6. Görmüş, S., Oktay, E., & Cengiz, S. (2021). Kentsel ekosistemin dayanıklılık hedefini karşılamada ekolojik planlama yaklaşımları. PEYZAJ, 3(2), 122–134. https://doi.org/10.53784/peyzaj.1034398
7. Gül, A., Dinç, G., Akın, T., & Koçak, A. İ. (2020). Kentsel açık ve yeşil alanlerin mevcut yasal durumu ve uygulamadaki sorunlar. İDEALKENT, 11(31), 1281–1312. https://doi.org/10.31198/idealkent.650461
8. Karacan, G., & Gökce, D. (2023). Local coping with climate change: Integrating climate action plans and spatial plans. PLANARCH - Design and Planning Research, 7(2), 181–190.

9. Keleş, R. (1997). Kentleşme politikası. İmge Kitabevi.
10. Keleş, R. (2020). Kentleşme politikası (18. baskı). İmge Kitabevi.
11. Kocalar, A. C. (2025a). Doğal varlıkların ve korunan alanların koruma sorunları ve ekolojik planlama yaklaşımları- Mersin Aydıncık. PEYZAJ, 7(1), 1–29.
12. Kocalar, A. C. (2025b). Rekreasyonel alanlarla turizm olanaklarının geliştirilmesi (Mersin-Aydıncık GZFT analizi). ArtGRID - Journal of Architecture Engineering and Fine Arts, 7(1), 89–113. https://doi.org/10.57165/artgrid.1611238
13. Kocalar, A. C. (2025c). Rural tourism and planning for sustainable rural development-Aydıncık field research. International Journal of Rural Tourism and Development (IRTAD), 9(1), 25–41.
14. Koçak, H. (2024). Aydıncık fotoğraf albümü [Yayımlanmamış çalışma].
15. Law No. 6360 on the Establishment of Fourteen Metropolitan Municipalities and Twenty-Seven Districts and Amendments to Certain Laws and Decree Laws, Pub. L. No. 6360 (2012). Official Gazette No. 28489.
16. Mersin Büyükşehir Belediyesi. (2015a). Mersin 1/100.000 ölçekli İl Çevre Düzeni Planı ve Kent Bütünü Araştırma - Analitik Etüt Çalışmaları.
17. Mersin Büyükşehir Belediyesi. (2015b). Mersin 1/100.000 ölçekli İl Çevre Düzeni Planı ve Kent Bütünü Araştırma - Analitik Etüt Çalışmaları Katılım ve İletişim Raporu.
18. Mersin Büyükşehir Belediyesi. (2015c). Mersin İl Çevre Düzeni Planı Mahalle Muhtarları Anket Sonuçları.
19. Mersin Büyükşehir Belediyesi. (2023). Mersin 1/5.000 ölçekli Nazım İmar Planı.
20. Mersin Portal. (2018, Ekim 30). Mersin'in Aydıncık ilçesine 10 balık çiftliği kurulacak. https://www.mersinportal.com/aydincik/mersinin-aydincik-ilcesine-10-balik-ciftligi-kurulacak-h46298.html
21. Open Street Map. (t.y.). Aydıncık Atatürk Mahallesi Haritası. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2026, https://haritane.com/aydincik-ataturk-mahallesi-haritasi-436761/
22. SAD-AFAG. (2010, Kasım 29). Mersin Aydıncık’ta yavru Akdeniz foku kurtarıldı. Sualtı Araştırmaları Derneği. https://sadafag.org/mersin-ayd%C4%B1nc%C4%B1kta-yavru-akdeniz-foku-kurtar%C4%B1ld%C4%B1/
23. Sönmez, T., & Aksoy, M. (2021). Ayvalık’ta sürdürülebilir kıyı yönetimi üzerine bir değerlendirme. Kent ve Çevre Dergisi, 4(2), 55–72.
24. Steiner, F. (1999). The living landscape. McGraw-Hill. Turkish Shore Law, Law No. 3621 (1990). Official Gazette No. 20495.
25. Turgut, S., & Seçilmişler, T. (2017). Katılımcı planlama deneyimi: Mersin İl Çevre Düzeni Planı örneği. MEGARON, 12(2), 292–303. https://doi.org/10.5505/megaron.2017.59672
26. Yarış, A., & Karakaya Ayalp, E. (2023). Kentsel gıda planlaması için çıkarımlar: Gıda’nın kent-bölgesi’ni tanımlamak. Eskiz: Şehir ve Bölge Planlama Dergisi, 5(1), 46–60. https://doi.org/10.5281/zenodo.8214074
27. Yalçın, A. (2025). Doğu Akdeniz’de bir Osmanlı liman yerleşimi: Gilindire/Aydıncık. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (57), 113–136.