TÜRK DÜNYASINDA KADIN LİDERLİĞİ VE SİYASİ MEŞRUİYET: TOMRİS, İLBİLGE VE TAYTUĞLI HATUN ÖRNEKLERİ

Öz

Bu makale, Türk dünyasında kadınların siyasi ve toplumsal otoriteyi erkeklerle birlikte, tamamlayıcı ve iş birliğine dayalı bir yapı içerisinde nasıl inşa ettiklerini ve sürdürdüklerini incelemektedir. Çalışma, kraliçelik ve benzeri liderlik biçimlerini merkeze alarak, Türk siyasi geleneğinde kadınların iktidardan dışlanan ya da ötekileştirilen aktörler olmadığını; aksine karar alma süreçlerinde erkeklerle yan yana, eş zamanlı ve etkin roller üstlendiklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Toplumsal cinsiyet perspektifi, çatışmacı bir patriyarka okuması yerine, Türk kültüründeki tamamlayıcılık ve ortaklık anlayışı çerçevesinde ele alınmıştır. Makalede, evlilikler ve siyasi ittifaklar, saray içi görev paylaşımı, danışmanlık rolleri ve diplomatik faaliyetler gibi mekanizmalar üzerinden kadın otoritesinin kurumsallaşma süreçleri analiz edilmiştir. Orta Asya ve bozkır coğrafyalarından seçilen vaka çalışmaları, kadın liderlerin yalnızca sembolik figürler olmadığını; devlet yönetimi, diplomasi ve toplumsal düzenin korunmasında aktif ve belirleyici roller üstlendiklerini göstermektedir. Bulgular, Türk dünyasında kadın iktidarının erkek egemenliğine karşı bir mücadele alanı olmaktan ziyade, karşılıklı meşruiyet, görev paylaşımı ve ortak sorumluluk anlayışı üzerine inşa edildiğini ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Türk tarihinde kadın otoritesinin özgün yapısını vurgulayarak tarih ve toplumsal cinsiyet literatürüne yerel ve tarihsel bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dünyası
• Kadın Liderliği
• Kraliçelik
• Toplumsal Cinsiyet
• İş Birliği

FEMALE LEADERSHIP AND POLITICAL LEGITIMACY IN THE TURKISH WORLD: THE CASES OF TOMRIS, ILBILGE, AND TAYTUGLI KHATUN

Öz

This article examines how women in the Turkish world constructed and sustained political and social authority within a complementary and collaborative structure alongside men. By focusing on queenship and similar forms of leadership, the study aims to demonstrate that women in the Turkish political tradition were not excluded or marginalized actors; on the contrary, they assumed simultaneous and active roles side-by-side with men in decision-making processes. The gender perspective is addressed within the framework of complementarity and partnership in Turkish culture, rather than a conflict-based patriarchal reading. The institutionalization processes of female authority are analyzed through mechanisms such as marriages and political alliances, intra-palace division of labor, advisory roles, and diplomatic activities. Case studies selected from Central Asian and steppe geographies show that female leaders were not merely symbolic figures but played active and decisive roles in state administration, diplomacy, and the preservation of social order. The findings reveal that female power in the Turkish world was built on mutual legitimacy, division of labor, and shared responsibility, rather than being a field of struggle against male dominance. This study aims to provide a local and historical contribution to the literature on history and gender by emphasizing the unique structure of female authority in Turkish history.

Anahtar Kelimeler

• Turkish World
• Female Leadership
• Queenship
• Gender
• Cooperation

Kaynakça

1. Aktaş, Y. (2020). Salgurlular’da Nâibe Türkan Hatun ve Atabeg Abiş Hatun’un İdaresi. Mavi Atlas, 8(2), 490-506. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.783062
2. Alkayış, M. F. (2013). Orhun Yazıtları’nda Zıtlık İfadeleri. Türk Dili, 743(2), 64-68.
3. Altınay, R., & Çeçen, E. (2023). Türkiye Selçuklu Devleti’nde Kadınların Yönetim Üzerindeki Etkileri: Moğol İstilasına Kadar. History Studies, 15(2), 347-359.
4. Bolat, N., Yılmaz, R., & Sirer, E. (2023). Hatun’un Yolculuğu: Tomris Filminde Kadın Hükümranlığının Anlatısal Temsili Üzerine Bir Çözümleme. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (e-gifder), 11(2), 1344-1367. https://doi.org/10.19145/e-gifder.1283957
5. Cumbur, M. (1989). Ziya Gökalp’a Göre Türk Kadını. Ziya Gökalp Sempozyumu Bildirileri (23 Mart 1986) içinde (49-59). Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Yayınları.
6. Dalkesen, N. (2007). Gender Roles and Women’s Status in Central Asia and Anatolia between the Thirteenth and Sixteenth Centuries (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara.
7. Durmuş, İ. (2008). İskitler. Ankara: Genel Kurmay Basımevi.
8. Durmuş, İ. (2013). Türk Tarihinin Öncüleri. Ankara: Akçağ Yayınları.

9. Dündar, F. (2025). Türk-İslam Kültüründe Aile: Tarihsel ve Sosyolojik Bir İncelenme. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(3), 19-45. https://doi.org/10.17859/pauifd.174605
10. Erten, E. (2016). Antik Yazarlarda bir İskit kraliçesi: Tomyris. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 6(2), 237-263.
11. Gökalp, Z. (1968). Türkçülüğün Esasları (M. Kaplan, Haz.). İstanbul: Varlık Yayınları.
12. Gültepe, N. (2020). Türk Kadın Tarihine Giriş. İstanbul: Ötüken Yayıncılık.
13. Herodotos. (2019). Herodot Tarihi (M. Ökmen, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Kılıç Özkaynar, G. (2025). Türk Toplumunda Kadın Liderliğinin Tarihsel Kökenleri ve Tomris Hatun’un Liderlik Özellikleri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, 5(1), 33-56.
15. Köksel, B. (2011). Orhon Yazıtları’nda Kadın. e-Journal of New World Sciences Academy: Humanities, 6(2), 333-340.
16. Kuşçu, A. D. (2025). Türk Devletlerinde Devletin Kaderine Yön Veren Kadınlar. İ. Atik Gür (Ed.), Sosyal Bilimlerde Kadın Çalışmaları içinde. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları.
17. Paşaoğlu, D. D. (2023). Altın Orda Hanlığı’nda “Saray”ın Büyük Hatunu: Taytuğlı Hatun. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 17(35), 101-120. https://doi.org/10.18220/kid.1380295
18. Polat, E. (2024). Türkistan Coğrafyasında Göçebe Bir Halk: Massagetler. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(1), 658-685.
19. Şemşek, V. (2020). Some Considerations on the Political Activities of Sara Hatun, the First Diplomat in Turkish-Islamic History. The Journal of Social Science, 4(7), 349-358. https://doi.org/10.30520/tjsosci.681347
20. Tekin, T. (2010). Orhun Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (t.y.). Hatun. https://islamansiklopedisi.org.tr/hatun (Erişim Tarihi: 09.01.2026).
22. Yonar, G. (2022). Görklü Suyun Kurumasın: Türk Mitolojisinde Kadın Arketipleri. İstanbul: Ötüken Yayıncılık.
23. Yücel, M. U. (2025). Türk Bozkır Kültüründe Kadın. Yeni Türkiye, 142 (Aile Özel Sayısı), 207-232.
24. Zencirkıran, A., & Berkli, Y. (2022). Erzurum’da Anıt Eserlere Yansıyan Türk Kadını İmgesi. EKEV Akademi Dergisi, (89), 1-24.