Social Memory and Testımony in Behiç Günalan’s Photographs of the 1989 Migration of Turks from Bulgaria

Öz

In 1989, the mass displacement in Bulgaria became a historical rupture in the memory of the Muslim Turkish minority. This article examines the photographs of Behiç Günalan, working as a journalist and visually bearing witness to the migration, as a visual archive that, beyond serving as historical documents, contributes to the production of social memory by conveying pain and trauma. The study briefly discusses the representation of migration in art and photography and the role of photography in testimony and social memory, before outlining the historical background of the 1989 migration that resulted from assimilation policies imposed on Turks living in Bulgaria. Selected photographs by Günalan are analysed semiotically through Barthes’s concepts of studium and punctum and Peirce’s notions of icon, index and symbol, in order to show their potential to move beyond mere documentation, turning into visual representations of social memory and transmitting first-hand testimony at a collective level.

Anahtar Kelimeler

• 1989 Bulgaria Migration
• Behiç Günalan
• Documentary Photography
• Visual Testimony
• Social Memory

Destekleyen Kurum

Yildiz Technical University

Etik Beyan

This study is a qualitative research project conducted in line with the ethics application submitted to the Yildiz Technical University Social and Human Sciences Research Ethics Committee. The study examines Behiç Günalan’s photographs documenting the 1989 Bulgaria migration in the context of collective memory and testimony. In addition, interviews were conducted in accordance with the aims of the research. With the participant’s consent, audio and video recordings were made during the interview process. The participant was informed in a clear and comprehensible manner about the purpose and procedure of the study, the data collection method, potential risks/benefits, and practices regarding confidentiality and data security, and provided written informed consent on the basis of voluntary participation. The participant was also informed that they could withdraw from the study at any stage without providing any justification. The participant was notified that all collected data would be used in accordance with the principle of confidentiality, that personal data would be protected, and that the data would be stored securely in a manner accessible only to the research team. The authors declare no conflict of interest. No external funding was received for this study.

Behiç Günalan'ın 1989 Bulgaristan Göçü Fotoğraflarında Toplumsal Hafıza ve Tanıklık

Öz

1989 yılında Bulgaristan’da yaşanan kitlesel yerinden edilme süreci, Müslüman Türk azınlığın hafızasında önemli bir tarihsel kırılma olarak yer etmiştir. Bu makale, o dönemde gazeteci olarak çalışan Behiç Günalan’ın göçün görsel tanıklığını üstlenen fotoğraflarını hem tarihsel belge hem de acı ve travmayı aktaran imgeler olarak toplumsal hafıza üretimine katkı sağlayan bir görsel arşiv şeklinde ele almaktadır. Çalışmada göç olgusunun sanat ve özellikle fotoğraf alanında temsili, fotoğrafın tanıklık ve toplumsal hafızadaki işlevi kısaca tartışılmaktadır. Ardından Bulgaristan’daki Türklerin maruz kaldığı asimilasyon politikaları sonucunda ortaya çıkan 1989 göçünün tarihsel arka planı özetlenmektedir. Günalan’ın fotoğraflarından seçilen örnekler, Barthes’ın studium ve punctum yaklaşımı ile Peirce’ün ikon, indeks ve sembol kavramları doğrultusunda göstergebilimsel olarak incelenmektedir. Böylece, Günalan’ın fotoğrafları üzerinden verilen örnekler aracılığıyla, fotoğraf pratiğinin zorunlu göçün fiziksel ve duygusal boyutlarını belgelemenin ötesine geçerek toplumsal hafızanın görsel temsillerine dönüşme ve birinci elden tanıklığı toplumsal düzeyde aktarma potansiyeli ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• 1989 Bulgaristan Göçü
• Behiç Günalan
• Belgesel Fotoğraf
• Görsel Tanıklık
• Toplumsal Hafıza

Destekleyen Kurum

Yıldız Teknik Üniversitesi

Etik Beyan

Bu çalışma, Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu’na sunulan etik başvuru doğrultusunda yürütülmüş nitel bir araştırmadır. Araştırmada, Behiç Günalan’ın 1989 Bulgaristan göçünü belgeleyen fotoğrafları toplumsal hafıza ve tanıklık bağlamında ele alınmıştır. Ayrıca araştırma amaçları doğrultusunda görüşme/mülakat yapılmıştır. Görüşme sürecinde katılımcının onayıyla ses ve görüntü kaydı alınmıştır. Katılımcı araştırmanın amacı, süreci, veri toplama yöntemi, olası riskler/yararlar, gizlilik ve veri güvenliği uygulamaları konusunda anlaşılır biçimde bilgilendirilmiş, gönüllü katılım esasına göre yazılı aydınlatılmış onam verilmiştir. Katılımcı, herhangi bir aşamada gerekçe göstermeksizin çalışmadan çekilebileceği konusunda bilgilendirilmiştir. Toplanan verilerin gizlilik ilkesine uygun olarak kullanılacağı, kişisel verilerin korunacağı ve yalnızca araştırma ekibinin erişebileceği şekilde güvenli ortamda saklanacağı katılımcıya bildirilmiştir. Yazarların çıkar çatışması bulunmamaktadır. Çalışma için dış finansman desteği alınmamıştır.

Kaynakça

1. Kaynakça Basılı Yayınlar Ak, S. A. (2001). Erken Cumhuriyet Dönemi Türk Fotoğrafı (1923-1960). İstanbul: Remzi Kitabevi. Akarçay, G. Ö. (2023). 1970’li Yıllar Türkiye’sinde Fotoğraf. Medeniyet Sanat Dergisi, 9(1), 133-150.
2. Akyüz, R. (2019). Photography in Turkey. Dutch Culture: Center for International Cooperation, 4-31.
3. Aslan, L. (2022). 21. Yüzyıl Sanatında Göç Estetiği. Kocaeli Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 12, 35–46.
4. Assmann, J. (2018). Kültürel Bellek. (Çev. Ayşe Tekin). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
5. Barthes, R. (2011). Camera Lucida: Fotoğraf Üzerine Düşünceler. (Çev. Reha Akçakaya). İstanbul: Altıkırkbeş Yayın.
6. Becker, H. S. (1974). Photography and Sociology. Studies in Visual Communication, 1(1), 3-26. https://repository.upenn.edu/svc/vol1/iss1/3 adresinden 25 Haziran 2025 tarihinde alındı.
7. Berger, J., & Mohr, J. (2007). Anlatmanın Başka Bir Biçimi. (Çev. Osman Akınhay). İstanbul: Agora Kitaplığı.
8. Boyboy, S. (2015). Asimilasyon ve Göç: Tarihsel Boyutuyla Bulgaristan’dan 1989 Göçü. In S. Boyboy (Ed.), 25. Yılında Bulgaristan’dan 1989 Göçü (ss. 29–37). Bursa: Nilüfer Belediyesi Yayınları.

9. Bölük, G. (2014). Fotoğrafın Serüveni. İstanbul: Kapı Yayınları.
10. Buçan, N. (2020). Post Belgesel Fotoğraf: Belgesel Fotoğrafın Değişen Sınırları. İstanbul: Espas Sanat Kuram Yayınları.
11. Chambers, I. (2019). Göç, Kültür, Kimlik (Çev. İsmail Türkmen & Mehmet Beşikçi). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
12. Clarke, G. (2017). Güzel Sanatların Bir Dalı Olarak Fotoğraf. (Çev. Maide Meltem Aydemir). İstanbul: Hayalprest Yayınevi.
13. Çizgen, E. (1991). Türkiye'de Fotoğraf. İstanbul: İletişim Yayınları.
14. Dayıoğlu, A. (2005). Toplama Kampından Meclise Bulgaristan’da Türk ve Müslüman Azınlığı. İstanbul: İletişim Yayınları.
15. Deniz, T. (2014, Nisan). Uluslararası Göç Sorunu Perspektifinde Türkiye. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 181(181), 175-204.
16. Drüeke, R., Klaus, E., & Moser, A. (2021). Spaces of identity in the context of media images and artistic representations of refugees and migration in Austria. European Journal of Cultural Studies, 24(1), 160–183.
17. Felman, S. (2013). The Return of the Voice: Claude Lanzmann’s Shoah. In S. Felman, & D. Laub (Eds.), Testimony: Crises of Witnessing in Literature, Psychoanalysis and History, (ss. 204-283). New York: Routledge.
18. Girgin, F. (2017). Sanatta Göç Teması. International Journal of Social and Humanities Sciences (IJSHS), 1(1), 54-75.
19. Halbwachs, M. (2023). Kolektif Bellek. (Çev. Zuhal Karagöz). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
20. Hirsch, M. (2012). The Generation of Postmemory: Writing and Visual Culture After the Holocaust. New York: Columbia University Press.
21. Iştın, D. S., & Çalışkan, S. (2023). Bireysel ve Toplumsal Hafıza Bağlamında Fotoğraf: Gülsün Karamustafa’nın Sahne ve Güllerim Tahayyüllerim Adlı Eserlerine Bir Bakış. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 9(1), 66-75.
22. Khalifa, A. A., & Nour, Z. (2023). Contemporary Visual Arts Dealing with the Phenomenon of Migration and their Role in Raising up Refugees’ Issues. Journal of Art, Design and Music, 2(2), 81-90.
23. Kurtoğlu, S., & Çeken, B. (2023). Göç Olgusunun Çağdaş Sanat Yapıtlarına Yansımaları. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 8(2), 98–113.
24. Oral, M. (2011). Toplumsal Belgeci Fotoğraf ve Fikret Otyam Örneği. (Eds. Hürü Kaya & Hüseyin Yılmaz). İstanbul: Espas Sanat Kuram Yayınları.
25. Özendes, E. (2016). Türkiye'de Fotoğrafa Modern ve Çağdaş Yaklaşımlar. İstanbul: YEM Yayın.
26. Parla, A. (2023). Kırılgan Umut: Türkiye’de Göç ve Aidiyetin Sınırları (Çev. Yunus Çetin). İstanbul: İletişim Yayınları.
27. Peirce, C. S. (2011). Philosophical Writings of Peirce. (Ed. J. Buchler). New York: Dover Publications. Perruchoud, R., & Redpath-Cross, J. (2009). Göç Terimleri Sözlüğü. Cenevre: IOM Yayınları.
28. Read, H. (2020). Modern Sanatın Felsefesi. (Çev. Elif Kök & Hazal Orgun). İstanbul: Hayalprest Yayınevi.
29. Roberts, P. (2015). Alfred Stieglitz and Camera Work. Köln: Taschen GmbH.
30. Saltik, R., & Öztürk, F. E. (2023, Ekim). Göçmen Belleğinin Dijital Mekanı: “DiasporaTürk”. Mediaj, 6(2), 251-279.
31. Sayın, H. (2020). Uluslararası Göç ve Uluslararası Güvenlik. Ankara: Berikan Yayınevi.
32. Sontag, S. (2004). Başkalarının Acısına Bakmak (Çev. Osman Akınhay). İstanbul: Agora Kitaplığı.
33. Sontag, S. (2011). Fotoğraf Üzerine (Çev. Osman Akınhay). İstanbul: Agora Kitaplığı.
34. Şıvgın, Z. M. (2023, Haziran). Dijital Çağda İkonik Fotoğraf ve Toplumsal Hafıza İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (38), 84-110.
35. Uysal, E. C. (2022, Haziran). Toplumsal belgecilik ile çağdaş sanatın kesişmesi bağlamında Susan Meiselas ve “Tarihi Yeniden Çerçevelemek” çalışması. Yıldız Journal of Art and Design, 9(1), 22-37.
36. Ulubatlı, D. (2024). Nesillerarası Aktarılan Travmanın Kıbrıs Sanatındaki Yansımaları. MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, (29), 94-113.
37. Vassallo, J. (2014, Summer). Documentary Photography and Preservation, or The Problem of Truth and Beauty. Future Anterior: Journal of Historic Preservation, History, Theory, and Criticism, 11(1), 15-33.
38. Yıldız, İ. E. (2020). Postmodernizm Kavramı Üzerine. In Rıfat Şahiner (Ed.) Çağdaş Sanatta Postmodernizm, Neo-Avangardizm ve Sinizm (ss. 19-32). Ankara: Ütopya Yayınevi.
39. Yurdalan, Ö. (2012). Belgesel Fotoğraf ve Fotoröportaj. İstanbul: Agora Kitaplığı.
40. Web Sayfaları CQS-Redaktion. (2022, Temmuz 8). We are from here. Turkish-German Life 1990. Photographies by Ergun Çağatay – Museum of European Cultures. 2 Eylül 2025 tarihinde Deeds.News: https://deeds.news/2022/07/we-are-from-here-turkish-german-life-1990-photographies-by-ergun-cagatay-museum-of-european-cultures-until-07-02-2023 adresinden alındı
41. DEPO. (2017). NarPhotos – Mekân: Suriyeli Mültecilerin Hikâyeleri. 10 Eylül 2025 tarihinde DEPO: https://www.depoistanbul.net/event/narphotos-mekan-suriyeli-multecilerin-hikayeleri adresinden alındı
42. Ekizler, T. (2019, Aralık 13). Bulgaristan'dan göçün sembol yüzleri 30 yıl sonra buluştu. Ekim 2025 tarihinde Anadolu Ajansı: https://www.aa.com.tr/tr/yasam/bulgaristandan-gocun-sembol-yuzleri-30-yil-sonra-bulustu/1672620 adresinden alındı
43. Gezgin, A. Ö. (1995, Aralık). Cumhuriyetten Günümüze Fotografi 1923-1995. 10 Eylül 2025 tarihinde Ahmet Öner Gezgin: https://www.ahmetonergezgin.com.tr/cumhuriyetten-gunumuze-fotografi-1923-1995/ adresinden alındı
44. Kamusella, T. (2018, Eylül 7). Bulgaria: an unlikely personality cult. 14 Ekim 2024 tarihinde New Eastern Europe: https://neweasterneurope.eu/2018/09/07/bulgaria-unlikely-personality-cult/ adresinden alındı
45. Martino, F. (2009, Kasım 4). The "big excursion" of Bulgarian Turks. 17 Ekim 2024 tarihinde Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa: https://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Bulgaria/The-big-excursion-of-Bulgarian-Turks-46489 adresinden alındı
46. Popov, J. (2012, Ocak 26). Bulgaria, Turks and the politics of apology. Ekim 2025 tarihinde Aljazeera: https://www.aljazeera.com/opinions/2012/1/26/bulgaria-turks-and-the-politics-of-apology adresinden alındı
47. Sevi, S. (2024, Nisan 27). Almanya’ya Türk ‘gettoları’nı tanıtan fotoğrafçı: Mehmet Ünal, 50 yıllık festivalde. Eylül 2025 tarihinde Velev: https://velev.news/fotograf/almanyaya-turk-gettolarini-tanitan-fotografci-mehmet-unal-50-yillik-festivalde/ adresinden alındı
48. Truth in Photography. (2021). After Conflict: Afgan Refugees in Turkey. 10 Eylül 2025 tarihinde Truth in Photography: https://www.truthinphotography.org/after-conflict.html adresinden alındı
49. Vurgun, D. (2024, Mayıs 29). Zorunlu göçün tanıklarından gazeteci Behiç Günalan o günleri anlattı. Ekim 2025 tarihinde Anadolu Ajansı: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/bulgaristandan-ana-vatana-gocun-taniklarindan-gazeteci-behic-gunalan-o-gunleri-anlatti/3233621 adresinden alındı
50. Wade, A. (2012, Mart 21). Documenting ‘Re-Migration’ in Istanbul. Eylül 2025 tarihinde polis: https://www.thepolisblog.org/2012/03/documenting-re-migration-in-istanbul.html adresinden alındı Fotoğraflar
51. Günalan, B. (2014). Göçün Orta Yeri Hüzün. (D. Y. Karakaş, & S. T. Yurteser, Dü) Bursa: Bursa Göç Tarihi Müzesi. Ertuğ, T. (2025, Nisan 14). Behiç Günalan: Göçün Orta Yeri Hüzün. Ekim 2025 tarihinde Arthenos: https://www.arthenos.com/behic-gunalan-gocun-orta-yeri-huzun/ adresinden alındı
52. Röportaj Günalan, B. (2025, Eylül 10). Behiç Günalan ile 1989 Bulgaristan Göçü Üzerine Röportaj, Tijen Özerdağ tarafından 10 Eylül 2025 tarihinde gerçekleştirilmiştir.