4857 Sayılı İş Kanunu Çerçevesinde Dezavantajlı Gruplara Yönelik Düzenlemeler ve Dezavantajlı Grupların İşgücü Piyasasındaki Görünümü

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 1, 647 - 699, 30.06.2025

Dilek Şenel

https://doi.org/10.52273/sduhfd..1608375

Öz

Çalışmanın amacı, İş Kanunu’nda dezavantajlı gruplara yönelik düzenlemelerin neleri içerdiğini ve bu düzenlemelerin işgücü piyasasına nasıl yansıdığını tespit etmektir. Bu amaçtan hareketle, öncelikle ulusal ve uluslararası yazında dezavantajlı grupların kimleri kapsadığı ve İş Kanunu’nda bu gruplara ilişkin hangi düzenlemelerin yer aldığı ortaya konmakta; sonrasında ilgili hükümlerin işgücü piyasasını nasıl biçimlendirdiği Türkiye İstatistik Kurumu 2020 yılı Hanehalkı İşgücü Anketi Mikro Veri Seti (HİAMVS) aracılığıyla saptanmaya çalışılmaktadır. İlgili kanunda dezavantajlı bireyler; kadın, çocuk/genç, yaşlı, engelli/eski hükümlü/terör mağdurları olarak gruplandırılabilmektedir. Nicel araştırma deseni üzerine kurgulanan çalışmada, araştırma konusu ile ilgili değişkenler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık olup olmadığı bağımsız iki örneklem t-testi ve ki-kare analizleriyle sınanmıştır. Analiz sonuçlarına göre kadınların, kanuni düzenlemelere aykırı biçimde, erkeklerden daha düşük düzeyde ücret geliri elde ettikleri; ancak, kanuna uygun olarak yeraltında ve sualtında sınırlı düzeyde istihdam edildikleri belirlenmiştir. Çocuk çalışanların yaklaşık %40’ı mevzuata aykırı biçimde haftada 45 saatin üzerinde çalışmaktadır. Atmışbeş yaş üstü bireylerin ise önemli kısmının tarım sektöründe, kendi hesabına ve kayıt dışı olarak faaliyet gösterdikleri belirlenmiştir. Bir diğer dezavantajlı grup ise engelli, eski hükümlü ve terör mağdurlarıdır; ancak HİAMVS’de bu grubun istihdamına ilişkin sınırlı veri bulunduğundan istatistiksel analiz gerçekleştirilememiş; ilgili grup, yalnızca kanunda yer alan hükümler çerçevesinde değerlendirilebilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Dezavantajlı Gruplar , 4857 Sayılı İş Kanunu , Çalışma Koşulları , Türkiye İstatistik Kurumu

Etik Beyan

“4857 Sayılı İş Kanunu Çerçevesinde Dezavantajlı Gruplara Yönelik Düzenlemeler ve Dezavantajlı Grupların İşgücü Piyasasındaki Görünümü” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir.

Regulations on Disadvantaged Groups in Labour Law No. 4857 and An Outlook of Disadvantaged Groups in the Labour Market

Öz

This study aims to determine what regulations on disadvantaged groups include in the Labour Law and how these regulations are reflected in the labour market and to identify whom the disadvantaged groups include under the national and international literature, which regulations regarding them are included in the Labour Law, and how relevant provisions shape labour market through the 2020 Household Labour Force Survey Micro Data Set (HLFSMDS) published by the Turkish Statistical Institute. The disadvantaged individuals can be grouped as women, children/youth, elderly, disabled people/ex-convicts/terror victims. This study with quantitative research method tested whether there was a statistically significant difference between the variables using independent samples t-test and chi-square analyses. The analysis results indicated that women earned less wage income than men in violation of legal regulations; however, they were employed at underground and underwater jobs to a limited extent. Approximately 40% of child labourers were working over 45 hours per week in violation of the legislation. Most of individuals aged over 65 were self-employed and working unregistered in the agricultural sector. Another disadvantaged group was the disabled people, ex-convicts, and terrorism victims; however, due to the limited data on the employment of this group in HLFSMDS, it was not possible to conduct a statistical analysis, and the relevant group could only be evaluated based on this law.

Anahtar Kelimeler

Disadvantaged Groups , Labour Law No. 4857 , Working Conditions , Turkish Statistical Institute.

Kaynakça

• Akan E, ‘Toplumun Yaşlanması ve Yaşlılıkta Barınma Problemi Bağlamında Kurumsal Yaşlı Yaşam Alanları Tasarımı’ (2023) 1 (2) Senectus 145-184
• Akgeyik T, ‘Ülke Örnekleri ile Türkiye’de Yarı Zamanlı Çalışmanın Görünümü’ (2017) 7 (2) Sosyal Güvenlik Dergisi 33-62
• Akpulat A K, ‘İşverenin Engelli İşçi Çalıştırma Yükümlülüğü’ (2019) 77 (2) İstanbul Hukuk Mecmuası 523-553
• Aksoy İ İ, ‘Dezavantajlı Grupların İstihdamına Yönelik Politikalar: Gelişmiş Ülke Örnekleri ve Türkiye İçin Politika Önerileri’ (Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2019)
• Alp L, ‘Dezavantajlı Grupların İstihdama Katılmaları: G20 Ülkelerindeki Başarılı Uygulamalar’ (Uzmanlık Tezi, T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Dış İlişkiler ve Yurtdışı İşçi Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2014)
• Al-Qudsi S S, ‘Return to Education, Sectoral Pay Differentials and Determinants in Kuwait’ (1989) 8 (3) Economics of Education Review 263-276
• Aracı Ü E ve Koçak N, ‘Dezavantajlı Bireylerin Turizmde İstihdamı: İnsan Kaynakları Yöneticilerinin Algı, Görüş ve Deneyimlerinin İncelenmesi’ (2014) (2) Gazi Üniversitesi Turizm Fakültesi Dergisi 191-205
• Berigel S ve Eroğlu İ, ‘Türkiye’de Çocuk İşçiliğinin Dinamikleri’ (2019) Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 39-56
• Bradbury K L, ‘Rising Tide in the Labor Market: To What Degree Do Expansions Benefit the Disadvantaged?’ (2000) New England Economic Review 3-34
• Bursal M ve Şentürk İ, ‘Evli Kadınların Yarı Zamanlı ve Tam Zamanlı Çalışma Şekillerinin Belirleyicileri: Türkiye Örneği’ (2024) 7 (1) Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi 123-141
• Caillods F, ‘Education Strategies for Disadvantaged Groups: Some Basic Issues’ (1998) UNESCO, International Institute for Educational Planning
• Chapman A R and Carbonetti B, ‘Human Rights Protections for Vulnerable and Disadvantaged Groups: The Contributions of the UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights’ (2011) 33 Human Rights Quarterly 682-732
• Coffey M, Coufopoulos A and Kinghorn K, ‘Barriers to Employment for Visually Impaired Women’ (2014) 7 (3) International Journal of Workplace Health Management 171-185
• Çelik O ve Selim S, ‘Türkiye’de Kamu ve Özel Sektör Ücret Farklılıklarının Kantil Regresyon Yaklaşımı ile Analizi’ (2014) 21 (1) Yönetim ve Ekonomi Dergisi 205-232
• Dayıoğlu Tayfur M ve Kasnakoğlu Z, ‘Kentsel Kesimde Kadın ve Erkeklerin İşgücüne Katılımları ve Kazanç Farklılıkları’ (1997) 24 (3) ODTÜ Gelişme Dergisi, 1997, 329–361
• Doğmuş I ve Yıldırım S, ‘Çalışma Hayatında Yaşlı Olmak’ (2021) (15) Anasay 107-124
• Dustmann C and Soest A V, ‘Wage Structures in the Private and Public Sectors in West Germany’ (1997) 18 (3) Fiscal Studies 225-247
• Edmonds E V and Shrestha M, ‘The Impact of Minimum Age of Employment Regulation on Child Labor and Schooling’ (2012) 1 IZA Journal of Labor Policy 1-28
• Emmett T and Alant E, ‘Women and Disability: Exploring the Interface of Multiple Disadvantage’ (2006) 23 (4) Development Southern Africa 445-460
• Ertürkmen G, ‘Türkiye’de Dezavantajlı Gruplar ve İstihdam’ (2023) 6 (4) R&S-Research Studies Anatolia Journal 388-411
• Fisher M, Lewin P A and Pilgeram R, ‘Farmworkers and the Gender Wage Gap: An Empirical Analysis of Wage Inequality in US Agriculture’ (2022) 44 (4) Applied Economic Perspectives and Policy 2145-2163
• Genç Y ve Çat G, ‘Engellilerin İstihdamı ve Sosyal İçerme İlişkisi’ (2013) 8 (1) Akademik İncelemeler Dergisi 363-394
• Göçoğlu V, ‘Dezavantajlı Gruplar Üzerinde Yapılan Bir Kamu Politikası Sonlandırmasının Analizi: Eski Hükümlülerin Özel Sektördeki İstihdam Zorunluluğunun Kaldırılması’ (2015) 8 (36) Journal of International Social Research 846-863
• Gökçeoğlu Balcı Ş, ‘Koruma mı Dışlama mı? Çalışma Mevzuatımızda Kadını Koruyucu Kimi Düzenlemelerin Kadın İstihdamı ve AB Normları Açısından Değerlendirilmesi’ (2017) 3 (54) Çalışma ve Toplum 1263-1298
• Güloğlu T ve Güven Çepni G, ‘Dezavantajlı Gruplar Açısından Yoksulluk Profilleri’ (2022) 2 (1) Journal of Economics and Political Sciences 80-101
• Halaçlı B ve Karaalp Orhan H S, ‘Cinsiyete Dayalı Ücret Eşitsizliği: İşveren Yönlü Bir Analiz’ (2022) 61 Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 65-90
• Hyder A and Reilly B, ‘The Public and Private Sector Pay Gap in Pakistan: A Quantile Regression Analysis’ (2005) 44 (3) The Pakistan Development Review 271–306
• İlkkaracan İ ve Selim R, ‘The Gender Wage Gap in the Turkish Labor Market’ (2007) 21 (3) Labour 563-593
• İslamoğlu E ve Yıldırımalp S, ‘Çalışma Hayatında Eski Hükümlü Olmak: Sakarya İlinde Bir Araştırma’in Emel İslamoğlu ve Elif Alp (eds), Sosyal Bilimlerde Yeni Araştırmalar IV (Berikan Yayınevi 2020)
• Jovanovic B and Lokshin M M, ‘Wage Differentials Between the State and Private Sectors in Moscow’ (2004) 50 (1) Review of Icome and Wealth 107-123
• Kala E S, ‘Türk Hukukunda Engelli Eski Hükümlü ve Terörle Mücadelede Yaralananların İstihdamı Hakkında Düzenlemeler’ (2020) 19 (38) İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 56-73
• Kapsos S, ‘The Gender Wage Gap in Bangladesh’ (2008). ILO Asia-Pacific Working Paper Series, 1-29
• Kara O, ‘Occupational Gender Wage Discrimination in Turkey’ (2006) 33 (2) Journal of Economic Studies 130 – 143
• Kino H, ‘Kamu Hizmetlerinin Değişen Yüzü ve Seçilmiş Dezavantajlı Gruplar’ (2019) 6 (6) Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 55-69
• Korkut G ve Bulduk M F, ‘Sektörler İtibariyle İşverenlerin Yaşlı İstihdamına İlişkin Tutumlarının Belirlenmesine Yönelik Bir Araştırma’ (2021) 26 (1) Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 51-63
• Köseoğlu A C, ‘Türk İş Hukukunda Analık’ (2016) 2 (4) İş ve Hayat 97-124
• Kuklek N M, Cséplő M, Pozsonyi E and Pusztafalvi H, ‘Raising Employment and Quality of Life Among People With Disadvantages–Results of a Hungarian Project’ (2021) 21 BMC Public Health 1-7
• Kuzu A, Aydın C, Yıldız M, Erik H E, Keskinkılıç H G, Aslan D ve Şengelen M, ‘Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi’nde Yaşlanma ile İlgili Seçilmiş Bazı Ölçütlerin Değerlendirilmesi’ (2019) 28 (1) STED 17-27
• Mayer S E, ‘What is a “Disadvantaged group?’ (2003) Effective Communities Project, 1-5
• Namal M K, Berke M ve Çetinay H A, ‘Eski Hükümlü İstihdamında Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri’ (2021) 6 (63) Yaşar Üniversitesi E-Dergisi 1338-1354
• Nasir Z M, ‘Earnings Differential Between Public and Private Sectors in Pakistan’ (2000) 39 (2) The Pakistan Development Review 111–130
• Oğlak S, ‘Yaşlı Sosyal Refahının Küresel Yaşlanma İzlem Endeksi Yönünden Değerlendirilmesi ve Türkiye Yaşlı Sosyal Refahının Görünümü’ (2019) 12 (2) Yaşlı Sorunları Araştırma Dergisi 84-96
• Onuk P, ‘Ücret Eşitsizliği ve Ücretin Sosyoekonomik Belirleyenleri: İstanbul Örneği’ (2017) 53 (2) Çalışma ve Toplum 703-720
• Özdemir N E, Albayrak E A ve Korkutan M, ‘Türkiye’de Çocuk İşçiliği: Sağlık ve Sosyal Yaşam Koşulları Bağlamında Bir Değerlendirme’ (2024) 7 (1) Sosyal Bilimler Akademi Dergisi 44-66
• Rahman M M and Tasneem S, ‘Employment and Income Status of Disadvantaged Women-A Comparative Analysis Between Some Selected Urban and Rural Areas of Khulna District’ (2016) 5 (2) East West Journal of Business and Social Studies 15-37
• Rodier G and Galea G, ‘Physical Activity Promotion in Socially Disadvantaged Groups: Principles For Action’ (2013) World Health Organization Regional Office For Europe <https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/344859/9789289000079eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y> Erişim Tarihi12 Aralık 2024
• Sağlam B, ‘Türkiye’de Engelli Bireylerin Dezavantajlı Konumlarına Engellilik Sosyolojisinin Eleştirel Tavrıyla Bakmak’ (2017) 11 (24) Toplum ve Demokrasi 107-125
• Sönmez Ö A ve Gülçek Y, ‘Pandemi Sürecinde Evlerimizin Hizmetkârları Gündelikçi Kadınlar’in Emrah Başaran ve Ruhi Can Alkın (eds) Pandemi Sürecinde Dezavantajlı Gruplar (NEU Yayınları 2021)
• Süral N, ‘Türkiye’de Kadın İstihdamı: Fırsatlar, Engeller ve Hukuki Çerçeve’ (2014) 15 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 279-309
• Tansel A, ‘Public-Private Employment Choice, Wage Differentials and Gender in Turkey’ (2005) 53 (2) Economic Development and Cultural Change 453–477
• Taş H Y ve Abbasigil S Ö, ‘Dünya'da Çocuk İşçiliği Sorunu: Türkiye-Almanya-Pakistan Karşılaştırması’ (2016) 6 (14) Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi 25-46
• Taş H Y ve Köse A, ‘Türkiye’de Gençlerin İstihdama Kazandırılmasına Yönelik Uygulanan Sosyal Politikalar’ (2024) 13 (35) Hak İş Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi 89-112
• Tiritoğlu Ersoy H H, ‘Türk İş Hukukunda Asgari Çalışma Yaşı’ (2023) 13 (2) Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1583-1621
• Toksöz G, Dedeoğlu S, Memiş P E ve Kaya B S, ‘Türkiye’de Kadın İşgücü Profili ve İstatistiklerinin Analizi’ (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü Ankara 2014)
• Tosun O, ‘Avrupa Birliği Eğitim Politikalarında Dezavantajlı Gruplar’ (Yüksek Lisans Tezi Dokuz Eylül Üniversitesi 2019)
• Ünlü İ D, ‘Yerel Yönetimlerin Hayat Boyu Öğrenmedeki Yeri ve Dezavantajlı Gruplar Açısından Değerlendirilmesi: İSMEK Örneği’ (Yüksek Lisans Tezi Marmara Üniversitesi 2019)
• Verbruggen J, ‘Effects of Unemployment, Conviction and Incarceration on Employment: A Longitudinal Study on the Employment Prospects of Disadvantaged Youths’ (2016) 56 (4) British Journal of Criminology 729-749
• Yıldırım A, ‘Sosyal Politika Kapsamında Türkiye’de Yaşlanmaya İlişkin Ulusal Düzeydeki Düzenlemeler’ (2021) 10 (3) MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 1889-1909
• Yılmaz A T, ‘Türkiye İş Kurumu Tarafından Dezavantajlı Gruplara Yönelik Uygulanan Mesleki Eğitim Kurslarının Etkilerinin İncelenmesi Ve Faaliyetlerin Çeşitlendirilmesine Yönelik Öneriler’ (T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü, Ankara 2016) European Institute for Gender Equality, Disadvantage Groups, 2024, <https://eige.europa.eu/taxonomy/term/1174?language_content_entity=en> Date of Access 14 August 2024
• International Labour Organization, Global Wage Report 2016/17 Wage Inequality in the Workplace, <https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/---publ/documents/publication/wcms_537846.pdf> Date of Access 10 October 2024
• Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, <https://sozluk.tdk.gov.tr/> Erişim Tarihi 25 Nisan 2024
• Türkiye İstatistik Kurumu, Türkiye Engelliler Araştırması, 2002, <https://data.tuik.gov.tr/Search/Search?text=engellilik> Erişim Tarihi 10 Ekim 2024
• Türkiye İş Kurumu, İstatistik Yılları, 2023 Yıllık Tabloları, <https://iskur.gov.tr/kurumsal-bilgi/istatistikler/> Erişim Tarihi 12 Eylül 2024
• Türkiye İş Kurumu, Mart 2024 İstatistik Bülteni, <https://media.iskur.gov.tr/88063/03-mart-2024-aylik-istatistik-bulteni.pdf> Erişim Tarihi 12 Eylül 2024