İhmali Bir Anayasal Görev Olarak 1961 Anayasası Dönemi Siyasi Partilerin Mali Denetimi

Yıl 2025, Cilt: 15 Sayı: 2, 1165 - 1192, 30.12.2025

Fatih Güler

https://doi.org/10.52273/sduhfd..1767512

Öz

Demokrasinin vazgeçilmez unsuru olarak siyasi partilerin, faaliyetlerini kamu otoritesinin etkisi altında olmadan ve özgürce gerçekleştirmesi gerekir. Genel kural bu olmakla birlikte nihai amacı kamu otoritesini seçimler yoluyla elde etmek olan siyasi partilerin, varoluş amaçlarından sapmamaları ve gerçek manada demokratik değerlere hizmet etmelerini temin etmek amacıyla kamu otoritesi tarafından denetlenmesi genel kabul görüş uluslararası bir uygulamadır. Bu bağlamda 1961 Anayasası ile modern anlamda teşkilatlanma ve faaliyette bulunma hakkına sahip olan siyasi partilerin, mali denetiminin yapılması ilkesi benimsenmiştir. Siyasi partilerin gelir ve giderlerinin, mali denetimlerinin usul ve esaslarının, sınırlarının ve müeyyidelerinin özel bir kanunla düzenlemesi gerektiği anayasa metninde yer almıştır. Anayasa Mahkemesi tarafından ilk siyasi parti mali denetim kararının 648 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesinden on yıl sonra 1976 yılında yayınlanması ve Anayasa Mahkemesinin 1961 Anayasası döneminde siyasi parti mali denetimlerinin %22’sini yaptığı çalışmada ortaya konmuştur. Günümüzde Anayasa Mahkemesinin siyasi partilerin mali denetim performansı 1961 Anayasası döneminden çok farklı değildir. 2010 Anayasa değişikliği ile Anayasa Mahkemesinin görev alanı bireysel başvurular ile son derece genişlemiş ve iş yükü artmıştır. Bu durumun Anayasa Mahkemesinin diğer görevlerini etkilediği ifade edilse de Anayasa Mahkemesinin 1961 Anayasası dönemi siyasi partilerin mali denetimi performansı konuya ilişkin tarihsel ve kurumsal bir isteksizliği de düşündürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Siyasi Parti , Mali Denetim , Anayasa Mahkemesi , 1961 Anayasası , 648 Sayılı Siyasi Partiler Kanunu

Financial Audit of Political Parties During the 1961 Constitution Period as a Neglected Constitutional Duty

Öz

As a fundamental component of democracy, political parties are expected to carry out their activities freely and without undue influence from public authorities. Nevertheless, while this constitutes the general principle, it is widely recognized and established as an international practice that political parties—whose ultimate objective is to attain public authority through democratic elections—should be subject to oversight by competent public institutions. Within this framework, the 1961 Constitution incorporated the principle of financial auditing for political parties, which were accorded the right to organize and operate in accordance with modern democratic standards. The constitutional text stipulates that the revenues and expenditures of political parties, together with the procedures and principles governing financial auditing, as well as the applicable limits and sanctions, shall be regulated by a specific law. The Constitutional Court delivered its first ruling on the financial auditing of political parties in 1976, a full decade after the enactment of Law No. 648. During the period governed by the 1961 Constitution, the Constitutional Court completed only 22% of the mandated financial auditing of political parties. Contemporary data indicate that the Court’s performance in this domain remains largely unchanged. Following the constitutional amendment of 2010, the Court’s jurisdiction was substantially expanded to include the examination of individual applications, significantly increasing its caseload. Although it has been argued that this situation has adversely affected the Constitutional Court’s other constitutional functions the Court’s performance in this area during the 1961 Constitution period likewise indicates a persistent historical and institutional reluctance to address this mandate..

Anahtar Kelimeler

Political Party , Financial Audit , Constitutional Court , 1961 Constitution , Political Parties Law No. 648

Kaynakça

• 648 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’na İlişkin Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Komisyon Raporu.
• Abadan Y, ‘Türk Siyasi Partiler Kanunu’ 1966 21(3) Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 171-218.
• Anayasa Mahkemesi, 2022 Faaliyet Raporu, Ankara: Anayasa Mahkemesi, 2023.
• Anayasa Mahkemesi, 2023 Faaliyet Raporu, Ankara: Anayasa Mahkemesi, 2024.
• Anayasa Mahkemesi, 2024 Faaliyet Raporu, Ankara: Anayasa Mahkemesi, 2025.
• Balta T. B, Bilge N, Gürsoy K. T, Arsel İ ve Kapani M, ‘Siyasi Partileri Düzenlemek Üzere Hazırlanması Düşünülen Kanun Tasarısı Hakkında Ankara Hukuk Fakültesi Komisyonunun Mütalaası’ (1963) 20(1–4) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 248-272.
• Baş H, ‘Siyasi Partilerin Mali Denetiminin Sayıştayca Yapılıp Yapılamayacağı’ 1997 (25) Sayıştay Dergisi 60-62.
• Cumhuriyet Senatosu, 12. Dönem 10. Cilt 39. Birleşim, 112.
• Erdem N, ‘Siyasi Partilerin Finansmanı ve Mali Denetimi’ (2017) 19 (Özel) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 3105-3145.
• Erdoğan D, ‘Siyasi Partilerin Temsili Demokrasi Üzerindeki Etkileri’ (2016) 2(2) İstanbul Aydın Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 59-74.
• Gözler K, Türk Anayasa Hukuku Dersleri (29. Baskı, Ekin 2024).
• Güler F, ‘AİHM İçtihadı ve 6111 Sayılı Kanun Işığında Siyasi Partilerin Mali Denetimi’ 2022 5(1) Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1-15.
• Kaplan R, ‘Bazı Yabancı Ülkelerde Siyasi Partilerin Mali Denetimini Yapan Kurumlar ve Türkiye Açısından Bir Değerlendirme’ (2012) (162) Maliye Dergisi 362-378.
• Karadeniz Ö, ‘Alman Siyasi Partiler Kanun Tasarısı’ (1963) 20(1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 228-247.
• Kuzu B, ‘1961 ve 1982 Anayasalarında ve Bunlara İlişkin Siyasî Partiler Kanunlarında Siyasi Parti Kavramı, Kuruluşu ve Kapatma Rejimi (Karşılaştırmalı Bir İnceleme)’ (1987) 52(1-4) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 145,184.
• Hirş E, Hukuk Felsefesi ve Hukuk Sosyolojisi (3. Tıpkıbasım, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayınları 2001).
• Metin Y ve Aydın V, ‘Parti İçi Demokrasi’ (2000) 8(1–2, Milenyum Armağanı) Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 403-437.
• Mehter H, ‘Siyasi Partilerin Mali Denetimi’ (1991) 8 Anayasa Yargısı 441-468.
• Mehter H, Siyasi Partilerin Mali İşlemleri ve Denetimi’ (Genişletilmiş 2. Baskı, TÜRMOB Yayınları, 2008).
• Savcı B, ‘Türkiye’nin Şartları Açısından Siyasal Partiler Rejimine Bir Bakış’ 1965 20(1) Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 147-197.
• Savcı B, ‘Siyasî Partiler Kanun Tasarısı Dolayısiyle Bazı Mütalâalar’ (1964) 19(1) Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 301-319.
• Savcı B, ‘Siyasi Partiler Kanunu Tasarısı’ (1965) 20(1) Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 375-417.
• Sönmez N, ‘27 Mayıs’ın Gölgesinde Çıkarılan İlk Siyasi Partiler Kanunumuz’ 2024 (79) Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 142-168.
• Tikveş Ö, ‘Anayasa Mahkemesinin Partilerin Gelir ve Giderlerini Denetlemesi’ 2011 6(9) İstanbul Üniversitesi Mukayeseli Hukuk Araştırmaları Dergisi 41-60.
• Tikveş Ö, ‘Siyasi Partiler ve Anayasa Yargısı Konusunda Mukayeseli Bir İnceleme’ (1970) 36 (1-4) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 145,166.
• Topuzkanamış Ş. E., ‘Anayasal Demokrasilerde Şeffaflığı Sağlamanın Bir Yolu Olarak Paranın Denetimi ve Yönetimi’ (2018) 20 (2) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 213-238.
• Uzun C.D , Anayasa Hukuku Açısından Siyasi Partilerin Finansmanı’ (Adalet, 2010).
• Yücekök A.N, ‘Siyasi Partilerin Masraf Denetimi’ 1972 27(2) Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 65-81.
• Anayasa Mahkemesi, Adalet Partisi 1966 yılı kesinhesabı, M 1966/1 K 1980/1, 14.02.1980.
• Anayasa Mahkemesi, Adalet Partisi 1967 yılı kesinhesabı, M 1967/1 K 1979/2, 06.03.1979.
• Anayasa Mahkemesi, Adalet Partisi 1968 yılı kesinhesabı, M 1968/1 K 1980/2, 14.02.1980.
• Anayasa Mahkemesi, Adalet Partisi 1969 yılı kesinhesabı, M 1969/1 K 1979/3, 22.03.1979.
• Anayasa Mahkemesi, Adalet Partisi 1970 yılı kesinhesabı, M 1970/1 K 1980/3, 14.02.1980.
• Anayasa Mahkemesi, Adalet Partisi 1973 yılı kesinhesabı, M 1973/1 K 1980/4, 14.02.1980.
• Anayasa Mahkemesi, Demokratik Parti 1973 yılı kesinhesabı, M 1973/9 K 1979/9, 07.06.1979.
• Anayasa Mahkemesi, Demokratik Parti 1974 yılı kesinhesabı, M 1974/9 K 1980/12, 30.09.1980.
• Anayasa Mahkemesi, E 1965/36 K 1967/12, 18.05.1967.
• Anayasa Mahkemesi, E 1968/26 K 1969/14, 19.02.1969.
• Anayasa Mahkemesi, E 1970/12 K 1971/13, 02.02.1971.
• Anayasa Mahkemesi, E 1970/12 K 1971/13, 02/02/1971.
• Anayasa Mahkemesi, E 1970/14 K 1971/14, 02.02.1971.
• Anayasa Mahkemesi, E 1970/16 K 1971/15, 02.02.1971.
• Anayasa Mahkemesi, E 1970/18 K 1971/16, 02.02.1971.
• Anayasa Mahkemesi, E 1970/22 K 1971/20, 18.02.1971.
• Anayasa Mahkemesi, E 1971/27 K 1971/50, 06. 05.1971.
• Anayasa Mahkemesi, E 1978/28 K 1978/36, 23.05.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1966 yılı kesinhesabı, M 1966/6 K 1976/2, 11.05.1976.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1967 yılı kesinhesabı, M 1967/6 K 1978/1, 28.03.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1968 yılı kesinhesabı, M 1968/VI K 1978/2, 28.03.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1969 yılı kesinhesabı, M 1969/6 K 1978/3, 25.04.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1970 yılı kesinhesabı, M 1970/6 K 1978/4, 25.04.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1971 yılı kesinhesabı, M 1971/6 K 1978/5, 25.04.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1972 yılı kesinhesabı, M 1972/6 K 1978/6, 25.04.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1973 yılı kesinhesabı, M 1973/6 K 1978/7, 22.06.1978.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1974 yılı kesinhesabı, M 1974/6 K 1979/4, 17.04.1979.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1975 yılı kesinhesabı, M 1975/6 K 1979/5, 17.04.1979.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1976 yılı kesinhesabı, M. 1976/6 K 1979/8, 07.06.1979.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1977 yılı kesinhesabı, M 1977/6 K 1980/5, 13.05.1980.
• Anayasa Mahkemesi, Millet Partisi 1978 yılı kesinhesabı, M 1978/6 K 1980/11, 30.09.1980.
• Anayasa Mahkemesi, Milli Selamet Partisi 1972 yılı kesinhesabı, M 1972/10 K 1976/1, 11.05.1976.
• Anayasa Mahkemesi, Milli Selamet Partisi 1974 yılı kesinhesabı, M 1974/10 K 1980/6, 13.05.1980.
• Anayasa Mahkemesi, Türkiye Emekçi Partisi 1976 yılı kesinhesabı, M 1976/12 K 1979/19, 18.10.1979.