Denizde Can ve Mal Koruma Hakkında Kanun Hükümlerinin Yeni Tip Gemilere Uygulanması Üzerine Bir İnceleme

Öz

Yaklaşık on senedir birçok farklı proje kapsamında geliştirilen yeni tip gemiler, deniz hukukunun yerleşik birçok kuralını yeniden değerlendirmeye açmaktadır. Projelerin önemli bir kısmında, geminin yüksek otonomi seviyelerinde işletilebilmesi, gemi üzerinde kurulması gerekebilecek insan yönetiminin, kontrol merkezi aracılığıyla gerçekleştirilmesi ve geminin mürettebatsız sefer yapabilmesi öngörülmektedir. Bu durum, deniz idare hukukunun temel kaynaklarından olan ve denizde can ve mal güvenliğini sağlama amacı sebebiyle oldukça geniş bir uygulama alanı bulunan Denizde Can ve Mal Koruma Hakkında Kanun (DCMK) bakımından dikkate değer bir nitelik taşımaktadır. Nitekim DCMK’nin hükümlerinin yarıdan fazlası kaptan veya diğer mürettebata ilişkin düzenlemeler içermektedir. Bu nedenle, bu çalışmada, DCMK hükümleri yeni tip gemilere uygulanabilme kabiliyeti yönünden, ilgili mevzuat hükümleri ve doktrindeki görüşler de dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirme neticesinde, her ne kadar DCMK’nin bazı maddelerinin lafzı itibariyle yeni tip gemilere uygulanabilmesinin mümkün olduğu sonucuna varılmışsa da, özellikle liman çıkış belgesi verilmesi gibi esaslı hususları düzenleyen maddelerin mürettebatsız şekilde işletilen yeni tip gemiler bakımından problem teşkil etmeye müsait olduğu görülmüştür. Dolayısıyla DCMK’nin hükümlerinin büyük çoğunluğunun, yeni tip gemilerle uyumlu olmadığı ve hatta, kural olarak, yeni tip gemilerin Türk karasuları ve liman bölgelerinde sefer yapmasına engel oluşturabileceği söylenebilir. Bununla beraber, DCMK m. 6/2 vasıtasıyla, DCMK uygulamasında yeni tip gemiler bakımından bazı istisnalar getirmek ve böylece yeni tip gemilere ilişkin ar-ge faaliyetleri kapsamında deneme seferleri gerçekleştirilmesi gibi bazı hazırlıklar için bir hukuki çerçeve tesis etmek yolu açık görünmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yeni Tip Gemiler
• otonom gemi
• kontrol merkezi
• mürettebatsız gemiler
• Denizde Can ve Mal Koruma Hakkında Kanun
• Liman Çıkış Belgesi

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

220K072

Teşekkür

Bu çalışma, kısmen, yazar Selim Ciğer'in araştırmacı olarak görev aldığı “Otonom Gemilerin Kullanımının Türkiye Denizcilik Sektöründe Ortaya Çıkaracağı Hukuki Problemlerin ve Buna İlişkin Çözüm Yollarının Araştırılması” başlıklı ve 220K072 no’lu TÜBİTAK 1001 projesi ile ilgili faaliyetleri kapsamında gerçekleştirilmiştir. Projeye verdiği destekten ötürü TÜBİTAK’a müteşekkiriz.

Law regarding the Protection of Life and Property at Sea and Autonomous Vessels

Öz

Autonomous vessels are designed to operate at higher degrees of autonomy and without crew. This shift challenges established principles of maritime law, particularly the Law on the Protection of Life and Property at Sea (LPLPS), one of the main sources of Turkish maritime administrative law. Since more than half of the LPLPS provisions explicitly relate to the duties and presence of the master and crew, this study aims to evaluate the applicability of said provisions to these new types of vessels. The findings reveal that while some articles appear applicable based on their literal interpretation, provisions governing essential operational requirements, most notably the issuance of a port clearance certificate, pose significant legal hurdles for unmanned vessels. Consequently, it is concluded that the majority of LPLPS provisions are incompatible with these new types of vessels and it is not possible for these new types of vessels to operate in Turkish territorial waters and port zones. However, it is argued here that Article 6/2 of the LPLPS might prove to be a crucial exception, allowing autonomous vessel trials or research and development activities in Turkish waters, thereby facilitating technological progress within the legal framework.

Anahtar Kelimeler

• Autonomous Vessels
• Remote Control Center
• Unmanned vessels
• Law on the Protection of Life and Property at Sea
• Port Clearance Certificate

Proje Numarası

220K072

Kaynakça

1. Akyol CS, Kaptanın Hukuki Sorumluluğu (Filiz Kitabevi 2022)
2. Andaç C, ‘Taşıyanın Başlangıçta Gemiyi Sefere Elverişli Halde Bulundurma Yükümlülüğü’ (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi 2021)
3. Atamer K, Deniz Ticareti Hukuku – Cilt I (On İki Levha Yayınları 2017)
4. — —, ‘Türkiye’nin COLREG’e Taraf Olma Süreci ve Tüzüğün Hükmü’ DEHUKAM Deniz Hukuku Dergisi (2021) 3 (2) 485-580
5. Bolat F ve Koşaner Ö, ‘İnsansız Gemilerin Güncel Statüleri’ (2021) (23) Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi 341-358
6. Bozkurt B, ‘İnsansız Hava Araçları ve Sigorta’ in Serap Amasya (ed), Sigorta Hukukunun İki Güncel Sorunu: İnsansız Araçlar - Sorumluluk ve Sağlık Sigortalarında Birden Çok Sigorta Sempozyumu 18 Ocak 2019 İstanbul (On İki Levha Yayıncılık 2020) 75-103
7. Buğra Şar A, ‘Considerations on Assistance and Rescue at Sea in the Light of the Increasing Autonomy in Shipping’ (2023) 153 (105639) Marine Policy 1-11
8. Cerit Dindar C, ‘Autonomous Ships and Time Charterparties’ in James Kraska and Khanssa Lagdami (eds), Marine Technology, Ocean Development and the Law of the Sea (Cambridge University Press 2026) 39-86

9. Ciğer S, ‘Mürettebatsız Gemiler ve Kaptan - TTK Hükümleri Bağlamında Bir İnceleme’ in Sezer Ilgın ve Bülent Sözer (eds), 2020 Sonrasında Deniz Ticareti ve Sigorta Hukuku: Olası Sorunlar (Vedat Yayıncılık 2021) 463-502
10. — —, ‘Yeni Tip Gemilerin İşleyiş Esasları Bakımından Otonomi Kavramı ve IMO’nun Otonom Gemi Kategorileri Üzerine Düşünceler’ (2024) 82 (4) İstanbul Hukuk Mecmuası 1135-1183
11. — —, ‘Türk Ticaret Kanunu ve Yeni Tip Gemiler: Beşinci Kitap Hükümleri Üzerine Bir İnceleme’ (2025) (DEHUKAM 10. Yıl Özel Sayısı) DEHUKAM Deniz Hukuku Dergisi 29-139
12. Cömert V, Taşıyanın Gemiyi Denize Yola ve Yüke Elverişli Bulundurma Borcu (On İki Levha Yayınları 2022)
13. Demir İ, ‘Türk Hukukunda Deniz Emniyetine İlişkin Düzenlemelere Genel Bakış’ in İsmail Kırca vd. (eds), Sabih Arkan’a Armağan (On İki Levha Yayınları 2019) 341-398
14. Ecemiş Yılmaz K, ‘Otonom/İnsansız Gemilerin Hukuki Statüsü ve Türkiye Uygulamaları’ (2023) 31 (1) Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 429-460
15. Ed. Aybay G, Denizciler, İşletmeciler ve Yöneticiler için Deniz Hukuku (Aybay Yayınları 1998)
16. Ed. Ilgın S ve Sözer B, 2020 Sonrasında Deniz Ticareti ve Sigorta Hukuku: Olası Sorunlar (Vedat Yayıncılık 2021)
17. Ed. Süzel C, Deniz Ticareti Hukukunda Yeni Sorunlar Sempozyumu - I (On İki Levha Yayınları 2019)
18. Helvacı S ve Muran H, ‘Mürettebatsız Gemilerin Elverişliliği’ (2022) 1 (1) Pîrî Reis Üniversitesi Deniz Hukuku Dergisi 31-104
19. Kara Balcı Ö, Hukuki Açıdan Modern Denize Elverişlilik Anlayışı (Yetkin Yayınları 2025)
20. Kara H, Deniz Hukuku Denizcilik Fakülteleri İçin (On İki Levha Yayınları 2020)
21. Kayapınar G, Taşıyanın Gemiyi Sefere Elverişli Halde Bulundurma Yükümlülüğü (On İki Levha Yayınları 2023)
22. Koca M ve Üzülmez İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Gözden Geçirilmiş ve Güncellenmiş 14. Baskı, Seçkin Yayınevi 2021)
23. Kurt Ş ve Ün O, ‘İnsansız Hava Araçları (İHA) Üzerine Hava Hukuku Açısından Bir Değerlendirme’ (2015) 10 (2) Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 195-213
24. Lange ER, Regulating Autonomous Vessels (Brill 2025)
25. Muran H, Taşıyanın Geminin Elverişsizliğinden Doğan Hukuki Sorumluluğu (Filiz Kitabevi 2024)
26. Oyal AB, ‘Taşıyanın Gemiyi Denize Elverişli Bulundurma Yükümlülüğünün İhlâli ve Denize Elverişsizliğe İlişkin İspat Yükünün Değerlendirilmesi’ (2024) 28 (2) Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 31-80
27. Özgenç İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Gözden Geçirilmiş ve Güncellenmiş 14. Baskı, Seçkin Yayınevi 2018)
28. Soyer B, ‘Autonomous Vessels and Third-Party Liabilities: The Elephant in the Room’ in Barış Soyer ve Andrew Tettenborn (eds), New Technologies, Artificial Intelligence and Shipping Law in the 21st Century (Informa Law from Routledge 2020) 105-115
29. Sözer B, Taşıyanın Gemiyi Sefere Elverişli Halde Bulundurmak Borcu (Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayınları 1975)
30. — —, Deniz Ticareti Hukuku, Gemi-Donatan-Taşıyan ve Deniz Ticareti Hukuku’nda Sorumluluk Rejimi (Vedat Kitapçılık 2011)
31. — —, ‘Teknolojik Gelişmelerin, Taşıyanın Gemiyi Sefere Elverişli Halde Bulundurmak Borcunun Kapsamına ve İçeriğine Etkileri’ in Cüneyt Süzel (ed), Deniz Ticareti Hukukunda Yeni Sorunlar Sempozyumu - I (On İki Levha Yayınları 2019) 1-12
32. — —, ‘Seaworthiness in the Context of Cyber-Risks or “Cyberworthiness”’ in Barış Soyer ve Andrew Tettenborn (eds), Ship Operations New Risks, Liabilities and Technologies in the Maritime Sector (Informa Law from Routledge 2020) 99-111
33. Tekil F, Deniz Hukuku (Beşinci Bası, Alkım Yayınları 1998)
34. Tsimplis M, ‘Designing Norms for Autonomous Ships: The Obligation to Call for Help and the Duty to Save Life in Danger at Sea’ in Tafsir Matin Johansson, Jonatan Echebarria Fernández, Dimitrios Dalaklis ve Jon A. Skinner (eds), Autonomous Vessels in Maritime Affairs: Law and Governance Implications (Palgrave Macmillan 2022) 99-118
35. Uluğ Cicim İ ve Başer Öcal İB, ‘Türk Hukukuna Göre Otonom Gemi Uzaktan Kontrol Merkezi Personelinin İş Sözleşmesine Uygulanacak Kanunun Belirlenmesi’ (2025) 27 (1) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 511-540
36. Yılmaz M, Otonom Gemilerin Hukuki Boyutu (Yetkin Yayınları 2022)
37. ‘AI sea drone firms want regulations changed’ (2026) https://www.bbc.com/news/articles/c8d0vr0674no Erişim Tarihi 16 Mart 2026
38. ‘ARES ile Suudi Arabistan arasında kritik anlaşma’ (2026) https://www.denizhaber.net/ares-ile-suudi-arabistan-arasinda-kritik-anlasma-haber-123413.htm Erişim Tarihi 13 Mart 2026
39. ‘Autonomous shipping’ https://www.imo.org/en/mediacentre/hottopics/pages/autonomous-shipping.aspx Erişim Tarihi 8 Mart 2026
40. ‘Autonomous Ships Crossing Oceans, A Signal Flare for the Future of Maritime Shipping’ (2025) https://www.maritimekr.com/2025/10/02/autonomous-ships-crossing-oceans-a-signal-flare-for-the-future-of-maritime-shipping/?ckattempt=2 Erişim Tarihi 2 Mart 2026
41. ‘Autonomous ships test range under construction in Italy’ (2025) https://navisp.esa.int/news/article/Autonomous%20ships%20test%20range%20under%20construction%20in%20Italy Erişim Tarihi 6 Mart 2026
42. ‘Autonomous vessels: legislating for a new generation of ships’ https://www.haynesboone.com/-/media/project/haynesboone/haynesboone/pdfs/attorney-publications/2023/hbuk-cov-rmm-2023apr04.pdf?rev=7aad03da42874d3caf339052d5a85357&hash=DBA0188D9F9B2536538116B0E7A6B181 Erişim Tarihi 11 Mart 2026
43. ‘DNV launches class notations to provide framework for safe development of autonomous shipping technologies’ (2025) https://www.dnv.com/news/2025/dnv-launches-class-notations-to-provide-framework-for-safe-development-of-autonomous-shipping-technologies/ Erişim Tarihi 7 Mart 2026
44. ‘First-generation autonomous vessels evolving; harbor tugs next’ (2016) https://www.workboat.com/shipbuilding/first-generation-autonomous-vessels-evolving-harbor-tugs-next Erişim Tarihi 9 Mart 2026
45. ‘Full steam ahead for autonomous shipping’ (2024) https://www.dlr.de/en/media/publications/magazines/all-digital-magazines/dlrmagazine-174/full-steam-ahead-for-autonomous-shipping Erişim Tarihi 5 Mart 2026
46. ‘Further Expanded North Sea MoU on Cooperation Regarding the International Operation of Maritime Autonomous Surface Ships (MASS)’ (2024) https://demaribus.net/2024/05/14/further-expanded-north-sea-mou-on-cooperation-regarding-the-international-operation-of-maritime-autonomous-surface-ships-mass/ Erişim Tarihi 12 Mart 2026
47. ‘Germany Positions Itself as a Key Driver in Maritime Autonomous Shipping’ (2025) https://maritime-innovations.com/germany-autonomous-shipping/ Erişim Tarihi 16 Mart 2026
48. ‘Guidance in connection with the construction or installation of automated functionality aimed at performing unmanned or partially unmanned operations’ (2020) https://www.sdir.no/en/legislation/circulars/guidance-in-connection-with-the-construction-or-installation-of-automated-functionality-aimed-at-performing-unmanned-or-partially-unmanned-operations/ Erişim Tarihi 16 Mart 2026
49. ‘How tugs are leading the way in automation and remote control’ (2019) https://www.rivieramm.com/news-content-hub/news-content-hub/how-tugs-are-leading-the-way-in-automation-and-remote-control-55676 Erişim Tarihi 9 Mart 2026
50. ‘IMO, MSC (Maritime Safety Committee) 109/5/7’ (2024) https://docs.imo.org Erişim Tarihi 12 Mart 2026
51. ‘IMO, MSC 108/INF.16.’ (2024) https://docs.imo.org Erişim Tarihi 12 Mart 2026
52. ‘IMO, MSC, ‘Ongoing MASS projects in Norway: Submitted by Norway’’ (2024) https://docs.imo.org Erişim Tarihi 12 Mart 2026
53. ‘IMO, MSC.1/Circ.1455, Guidelines For The Approval Of Alternatives And Equivalents As Provided For In Various IMO Instruments’ (24 Haziran 2013) https://docs.imo.org Erişim Tarihi 12 Mart 2026
54. ‘IMO, MSC.1/Circ.1604, Interim Guidelines For Mass Trials’ (14 Haziran 2019) https://docs.imo.org Erişim Tarihi 16 Mart 2026
55. ‘IMO, Otonom Gemiler İçin Düzenleyici Çerçeveye Oluşturma Çalışmalarına Devam Ediyor’ Dünya Denizciliğindeki Son Gelişmeler 21-24, https://denizcilik.uab.gov.tr/uploads/pages/aylik-yayinlar/dunya-denizciligindeki-son-gelismeler-bulteni-2023-4.pdf Erişim Tarihi 11 Mart 2026
56. ‘İlk Silahlı İnsansız Deniz Aracı'nın prototipi denize iniyor’ (2020) https://www.hurriyet.com.tr/gundem/ilk-silahli-insansiz-deniz-aracinin-prototipi-denize-iniyor-41689530 Erişim Tarihi 13 Mart 2026
57. ‘İnsansız deniz aracı OKHAN testleri başarıyla geçti’ (2025) https://www.denizbulten.com/insansiz-deniz-araci-okhan-testleri-basariyla-gecti-56579h.htm Erişim Tarihi 13 Mart 2026
58. ‘İtalyan Finans Polisi İnsansız Deniz Araçları için Türkiye'ye Geldi’ (2026) https://www.havelsan.com/tr/haberler/italyan-finans-polisi-insansiz-deniz-araclari-icin-turkiyeye-geldi Erişim Tarihi 13 Mart 2026
59. ‘İTÜ DF’den AB Destekli Otonom Gemi Projesi’ (2026) https://analizgazetesi.com.tr/haber/itu-dfden-ab-destekli-otonom-gemi-projesi-9978/ Erişim Tarihi 16 Mart 2026
60. ‘İTÜ’nün otonom gemisi otomatik sürüş testlerini geçti’ (2024) https://www.denizcilikdergisi.com/denizcilik-gundem-haberleri/itunun-otonom-gemisi-otomatik-surus-testlerini-gecti/ Erişim Tarihi 16 Mart 2026
61. ‘İTÜ'nün otonom gemi çalışması suya indi’ (2021) https://www.aa.com.tr/tr/bilim-teknoloji/itunun-otonom-gemi-calismasi-suya-indi/2327457 Erişim Tarihi 16 Mart 2026
62. ‘Japan and Singapore tie nautical knots on port-to-port MASS trials’ (2025) https://www.offshore-energy.biz/japan-and-singapore-tie-nautical-knots-on-port-to-port-mass-trials/ Erişim Tarihi 13 Mart 2026
63. ‘Japan takes its autonomous shipping to the next level’ https://www.offshore-energy.biz/japan-takes-its-autonomous-shipping-to-the-next-level/ Erişim Tarihi 11 Mart 2026
64. ‘Maritime Autonomous Surface Ships class notation’ https://www.rina.org/en/maritime-autonomous-surface-ships-class-notation Erişim Tarihi 7 Mart 2026
65. ‘Mavi Vatan’da Otonom Güç: İnsansız Deniz Aracı Yarışması’ (2026) https://www.teknofest.org/tr/content/announcement/mavi-vatanda-otonom-guc-insansiz-deniz-araci-yarismasi/ Erişim Tarihi 14 Mart 2026
66. ‘Norwegian Electric Systems to equip Lavik-Oppedal ferries’ (2024) https://norwegianelectric.com/news/2024/norwegian-electric-systems-to-equip-lavik-oppedal-ferries Erişim Tarihi 15 Mart 2026
67. ‘Özata Tersanesi, tam elektrikli feribot NB101 Misterøy'u denize indirdi’ (2026) https://www.7deniz.net/ozata-tersanesi-tam-elektrikli-feribot-nb101-misteroyu-denize-indirdi Erişim Tarihi 15 Mart 2026
68. ‘Pehlivanlı: “Başarıyı ayrıntılardaki özen getiriyor”’ (2025) https://www.mildefin.com/savunma-gundem/pehlivanli-basariyi-ayrintilardaki-ozen-getiriyor/ Erişim Tarihi 13 Mart 2026
69. ‘Reach vessel approved for fully autonomous operations in Norway’ (2025) https://smartmaritimenetwork.com/2025/10/14/reach-vessel-approved-for-fully-autonomous-operations-in-norway/ Erişim Tarihi 4 Mart 2026
70. ‘Remote Operations Centre openened’ https://www.massterly.com/archives/blog-post-title-three-mrmsx Erişim Tarihi 12 Mart 2026
71. ‘Remotely Operated Vessels’ https://ral.ca/designs/remotely-operated-vessels-top/ Erişim Tarihi 10 Mart 2026
72. ‘Ringstind ve Storebjorn suyla buluştu’ (2026) https://www.haberdenizde.com/gemi-insaa/ringstind-ve-storebjorn-suyla-bulustu/ Erişim Tarihi 15 Mart 2026
73. ‘Savunma Sanayiinde Otonom Deniz Araçları’ (2025) https://www.turkloydu.org/yayinlar/makaleler/savunma-sanayiinde-otonom-deniz-araclari/ Erişim Tarihi 13 Mart 2026
74. ‘Selçuk Üniversitesi İnsansız Deniz Aracı Projesiyle Türkiye ikincisi oldu’ (2025) https://ardek.selcuk.edu.tr/selcuk-universitesi-insansiz-deniz-araci-projesiyle-turkiye-ikincisi-oldu/ Erişim Tarihi 16 Mart 2026
75. ‘ShippingLab making autonomous trial voyage with “GreenHopper” for sailing in Denmark’ (2022) https://shippingtelegraph.com/shipping-news/shippinglab-making-autonomous-trial-voyage-with-greenhopper-for-sailing-in-denmark/ Erişim Tarihi 11 Mart 2026
76. ‘T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 12. Ulaştırma ve Haberleşme Şurası Denizyolu Sektör Raporu’ (2021) https://www.vda.org.tr/upload/duyuru/UAB_denizyolu_sektor_raporu.pdf Erişim Tarihi 14 Mart 2026
77. ‘TEKNOFEST şampiyonu insansız deniz aracı “Bükrek” festivalde sergileniyor’ (2024) https://www.aa.com.tr/tr/teknofest/teknofest-sampiyonu-insansiz-deniz-araci-bukrek-festivalde-sergileniyor/3351178 Erişim Tarihi 14 Mart 2026
78. ‘Test area for autonomous vessels’ (2016) https://www.youtube.com/watch?v=F32GmiJmMjs Erişim Tarihi 12 Mart 2026
79. ‘Test site for Autonomous Vessels’ https://www.kongsberg.com/maritime/news-and-events/our-stories/test-site-for-autonomous-vessels/ Erişim Tarihi 12 Mart 2026
80. ‘Tug Operates Under Remote Control in Singapore’ (2021) https://www.marinelink.com/news/tug-operates-remote-control-singapore-488605 Erişim Tarihi 11 Mart 2026
81. ‘Tug owners are innovators in autonomy and automation’ (2025) https://www.rivieramm.com/opinion/opinion/tug-owners-are-innovators-in-autonomy-and-automation-84241 Erişim Tarihi 10 Mart 2026
82. ‘Türkiye insansız deniz araçlarındaki ihracatını büyütüyor’ (2026)
83. ‘Türkiye'nin ilk silahlı deniz aracı ULAQ, Mavi Vatan ile buluştu’ (2021) https://www.aa.com.tr/tr/bilim-teknoloji/turkiyenin-ilk-silahli-deniz-araci-ulaq-mavi-vatan-ile-bulustu/2142341 Erişim Tarihi 13 Mart 2026
84. ‘UK Maritime & Coastguard Agency, The Workboat Code (Edition 3)’ (22 Ocak 2025) https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6790d79bb1e4f5cbd3a34db5/Workboat_Code_Edition_3.pdf Erişim Tarihi 11 Mart 2026
85. ‘ULAQ SİDA ilk atışını başarıyla gerçekleştirdi’ (2021) https://www.savunmasanayist.com/ulaq-sida-ilk-atis/ Erişim Tarihi 13 Mart 2026.
86. ‘ULAQ SİDA'lar ilk testleri geçti! Türk Deniz Kuvvetleri envanterine girecek’ (2025) https://www.ekonomim.com/sektorler/savunma-sanayi/ulaq-sidalar-ilk-testleri-gecti-turk-deniz-kuvvetleri-envanterine-girecek-haberi-803503 Erişim Tarihi 13 Mart 2026
87. ‘World’s First Remotely Operated Commercial Vessel Built by Sanmar’ (2023) https://www.sanmar.com.tr/en/news-media-dl/news/world-s-first-remotely-operated-commercial-vessel-built-by-sanmar Erişim Tarihi 15 Mart 2026
88. ‘World's first autonomous passenger ship to start service in Japan’ (2025) https://www.japantimes.co.jp/news/2025/12/11/japan/worlds-first-autonomous-passenger-ship/ Erişim Tarihi 3 Mart 2026
89. ‘YTÜ SolarBoat Takımı'ndan Yerli ve Otonom Deniz Teknolojilerine Çifte Hamle’ (2025) https://yildiz.edu.tr/universite/haberler/ytu-solarboat-takimindan-yerli-ve-otonom-deniz-teknolojilerine-cifte-hamle Erişim Tarihi 16 Mart 2026
90. “‘AUTOPLAN Projesi’, otonom seyir asistanının geliştirilip entegre edilmesi ile geçtiğimiz hafta ilk seyir testlerini tamamladı- Basın Açıklaması” (2023) https://www.matriksdata.com/website/matriks-haberler/sirket/4656995-autoplan-projesi-otonom-seyir-asistaninin-gelistirilip-entegre-edilmesi-ile-gectigimiz-hafta-ilk-seyir-testlerini-tamamladi-basin-aciklamasi Erişim Tarihi 13 Mart 2026
91. https://denizcilik.uab.gov.tr/uploads/pages/yonerge-talimat/gemilerin-gemiadamlari-ile-donatilmasina-iliskin-yonerge.pdf Erişim Tarihi 11 Mart 2026
92. https://www.linkedin.com/posts/haitong-xu-0768a795_very-glad-to-be-part-of-this-favor-project-activity-7424412036329263105-t3Hx/ Erişim Tarihi 16 Mart 2026
93. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d07/c024/tbmm07024058.pdf Erişim Tarihi 15 Mart 2026
94. Carey L, ‘Hands off Deck? The Legal Barriers to Autonomous Ships’, in CML Working Paper Series 2017/6 (2017) 1-31 https://law1a.nus.edu.sg/cml/pdfs/wps/CML-WPS-1706.pdf Erişim Tarihi 13 Mart 2026
95. Özcan F, ‘Digital to Physical: Cyber-Related Fire Risks in MASS’, (2025) https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1742-6596/3123/1/012035/pdf Erişim Tarihi 16 Mart 2026
96. Soyer B, ‘UK Taking Regulatory Steps to Regulate MASS’, https://iistl.blog/2024/10/19/uk-taking-regulatory-steps-to-regulate-mass/ Erişim Tarihi 11 Mart 2026
97. Yıldırım G, ‘Türkiye insansız deniz araçlarındaki ihracatını büyütüyor’ (Anadolu Ajansı 26 Ocak 2026) https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turkiye-insansiz-deniz-araclarindaki-ihracatini-buyutuyor/3810834 Erişim Tarihi 13 Mart 2026