İfade Özgürlüğü ve Dinî Hassasiyetler Arasındaki Denge: Korunan Hukuki Değerin Yeniden Değerlendirilmesi

Öz

Çalışma, ifade özgürlüğü ile dinî hassasiyetler arasındaki sınırın belirlenmesinde yaşanan güçlüğün temelinde, korunması gereken hukuki değerin açık ve tutarlı biçimde tespit edilememesinin bulunduğunu ileri sürmektedir. Mevcut tartışmalar çoğunlukla dinî değerlere yönelik ifadelerin hangi koşullarda sınırlandırılabileceğine odaklanmakta ve münferit uyuşmazlıklar üzerinden yürütülmektedir. Ancak bu tartışmalar, sorunun dayandığı normatif temelin yeterince açıklığa kavuşturulmasını sağlamamaktadır. Çalışma, dinî değerlere yönelik ifadelerin sınırlandırılmasında koruma odağının, dinlerin veya kutsalların kendisinden çok bu değerlere sahip bireylerin insan onuru ve eşit vatandaşlık statüsüne yönelmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu çerçevede, dinî inançlara yönelik eleştiri, reddiye ve rahatsız edici ifadelerin ifade özgürlüğü kapsamında korunması gerektiği; buna karşılık belirli bir inanan grubunu hedef alan, aşağılayan ve dışlayan söylemlerin ise sınırlandırılabileceği ileri sürülmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihadı ve uluslararası insan hakları belgeleri ışığında yapılan inceleme, ifade özgürlüğü ile din temelli nefret söylemi arasındaki sınırın belirlenmesinde esas ölçütün; ifadenin yöneldiği hedef, ortaya çıktığı bağlam ve doğurduğu etkiler olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İfade Özgürlüğü
• Dinî Hassasiyetler
• Din Temelli Nefret Söylemi
• Eşit Vatandaşlık Statüsü
• Birey Odaklı Koruma.

Freedom of Expression and Religious Sensibilities: Reassessing the Protected Legal Value

Öz

This study argues that the difficulty in determining the boundary between freedom of expression and religious sensitivities stems from the failure to clearly and consistently identify the legal interest that deserves protection. Existing debates predominantly focus on the conditions under which expressions concerning religious values may be restricted and are largely conducted on a case-by-case basis; however, this approach fails to clarify the normative foundation of the issue. The study contends that the legal interest to be protected in limiting expressions directed at religious values is not religions or the sacred as such, but rather the human dignity and equal citizenship status of individuals who hold such beliefs. Within this framework, it is argued that criticism, rejection, and even offensive expressions concerning religious beliefs should be protected under freedom of expression, whereas expressions that target, degrade, or exclude a particular group of believers may legitimately be subject to restriction. An analysis based on the case law of the European Court of Human Rights (ECHR) and relevant international human rights instruments demonstrates that the key criteria for drawing the line between freedom of expression and religion-based hate speech lie in the target of the expression, the context in which it occurs, and its effects.

Anahtar Kelimeler

• Freedom of Expression
• Religious Sensitivities
• Religion-Based Hate Speech
• Equal Citizenship Status
• Individual-Centered Protection.

Kaynakça

1. Alexy R, A Theory of Constitutional Rights (Oxford University Press 2002)
2. Artuk M E ve Alşahin M E, ‘Dini Değerleri Aşağılama Suçu (TCK madde 216/3)’ (2014) 20(1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 989-1012
3. Barendt E, Freedom of Speech (Oxford University Press 2005)
4. Benesch S, ‘Defining and Diminishing Hate Speech’ (2014) 37 World Policy Journal 18-25
5. Bielefeldt H, Ghanea N and Wiener M, Freedom of Religion or Belief: An International Law Commentary (Oxford University Press 2016)
6. Bleich E, ‘Free Speech or Hate Speech? The Danish Cartoon Controversy in the European Legal Context’, in Kavita R. Khory (ed.) Global Migration: Challenges in the Twenty-First Century (Palgrave Macmillan 2012)
7. Brown A, Hate Speech Law: A Philosophical Examination (Routledge 2015)
8. Bychawska-Siniarska D, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında İfade Özgürlüğünün Korunması (Uygulamacılar için El Kitabı) (Tuğçe Duygu Köksal tr, Avrupa Konseyi 2018) 36-50

9. Çakmak U R ve Kaynak A F, ‘Kutsal Kitapları Yakma Eylemlerinin İfade Özgürlüğü Çerçevesinde Değerlendirilmesi’, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, (2025) 33 (4), 2219-2251
10. Dworkin R, Taking Rights Seriously (Harvard University Press 1977)
11. — — ‘Foreword’ in Ivan Hare and James Weinstein (eds) Extreme Speech and Democracy (Oxford University Press 2009)
12. Erdoğan M, ‘Demokratik Toplumda İfade Özgürlüğü: Özgürlükçü Bir Perspektif’ (2001) 24 Liberal Düşünce 8-13
13. Erdal S, ‘Diplomatik Dokunulmazlıklar ve İfade Özgürlüğü İkileminde Kutsal Kitapların Kullanıldığı Protesto Eylemleri’ (2025) 45(1) Public and Private International Law Bulletin 1-19
14. Eren A, Özgürlüklerin Korunmasında Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri (Beta Yayınları 2004)
15. Evans M D, Religious Liberty and International Law in Europe (Cambridge University Press 1997)
16. Evans R, ‘Islamic Bloc Drops 12-Year UN Drive to Ban Defamation of Religion’ (Reuters, 24 March 2011) Erişim Tarihi 01.04.2026
17. Göktepe H, ‘Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Nefret Söylemi ve Dine Hakaret’ (2016) 7 (25) Türkiye Adalet Akademisi Dergisi 169-211
18. Gül C ve Çakan S ‘AİHM Kararları Işığında Nefret, Şiddet ve Müstehcen İçerikli Söylemler Bakımından İfade Özgürlüğünün Sınırlandırılması’ (2018) 13(1) Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 365-410
19. Greer S, The European Convention on Human Rights: Achievements, Problems and Prospects (Cambridge University Press 2006)
20. Habermas J, ‘Religion in the Public Sphere’ (2006) 14 European Journal of Philosophy 1-25.
21. Karadeniz S, ‘Nefret Söylemi Kapsamında Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik Suçu’ (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü 2012)
22. Karan U, İfade Özgürlüğü: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi-2 (Avrupa Konseyi Yayınları 2018)
23. Kaya S, İfade Özgürlüğü ve Dini Hassasiyetler: Charlie Hebdo ve Hz. Muhammed Karikatürleri, (İstanbul Liber Plus Yayınları, 2017).
24. Keane D, ‘Attacking Hate Speech under Article 17 of the European Convention on Human Rights’ (2007) 25 (4) Netherlands Quarterly of Human Rights 641-663
25. Keskin E, ‘AİHM’nin Türkiye Hakkında İfade Hürriyetine İlişkin Verdiği Kararlarda Takdir Marjı’ (2000) 69(3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1379-1414
26. Khater M, ‘Insulting Religions from the Perspective of International Law: Descriptive and Analytical Study’ (2024) 25 International Journal of Islamic Thought, 70-77
27. Kılıçkaya O ve Pekel A, ‘Fine Margin Between Free Speech and Hate Speech at New Media: A Case-Study on Twitter’ (2022) Mediterranean Journal of Sport Science 980-994
28. Langton R, ‘Speech Acts and Unspeakable Acts’ (1993) 22(4) Philosophy and Public Affairs 293-330
29. Lewis T, ‘At the Deep End of the Pool: Religious Offence, Debate Speech and the Margin of Appreciation before the European Court of Human Rights’ in Jeroen Temperman and András Koltay (eds) Blasphemy and Freedom of Expression: Comparative, Theoretical and Historical Reflections after the Charlie Hebdo Massacre (Cambridge University Press 2017) 259-293
30. Mchangama J, Free Speech: A History from Socrates to Social Media (Basic Books 2022)
31. Meer N and Modood T, ‘Refutations of Racism in the “Muslim Question”’ (2009) 47 Patterns of Prejudice 335-354
32. Metin Y, ‘Temel Hakların Sınırlandırılması ve Ölçülülük: Ölçülülük İlkesi Evrensel Bir Anayasal İlke midir?’, (2017) 7(1) Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1-74
33. Mill J S, On Liberty (Batoche Books Kitchener 2001)
34. Modood T, ‘Islamophobia and Normative Sociology’ (2020) 8 Journal of the British Academy 29-49
35. Öngüç Ö, ‘Şiddet İçerikli Söylemler Bakımından İfade Özgürlüğünün Sınırlandırılması: AİHM Kararları Işığında Kısa Bir Değerlendirme’ (2020) 11(2) İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 587-599
36. Özbey Ö, ‘Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Işığında İfade Özgürlüğü Kısıtlamaları’ (2013) 62(1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 93-146
37. Parekh B, ‘Is There a Case for Banning Hate Speech?’ in Michael Herz and Peter Molnar (eds), The Content and Context of Hate Speech (Cambridge Univeristy Press 2012) 37-56
38. Post R, ‘Racist Speech, Democracy, and the First Amendment’ (1991) 32(2) William and Mary Law Review 267-327
39. Raz J, ‘Free Expression and Personal Identification’ (1991) 11 Oxford Journal of Legal Studies 303-324
40. Scanlon T, ‘A Theory of Freedom of Expression’ (1972) 1(2) Philosophy and Public Affairs 204-226
41. Schauer F, Free Speech: A Philosophical Enquiry (Cambridege University Press 1982)
42. Shaheed A, Countering Islamophobia/Anti-Muslim Hatred to Eliminate Discrimination and Intolerance Based on Religion or Belief, UN Doc A/HRC/46/30 (2021)
43. Stajnko J, Siter D and Tomažıč L M, ‘Discrimination, Freedom of Expression and Two Concepts of Liberty: Assessing European Legislation Criminalizing Hate Speech’ (2024) 64 Hungarian Journal of Legal Studies 288-307
44. Şirin T, ‘Takdir Marjı Doktrini ve Türkiye Anayasa Mahkemesi İçin Anlamı’ (2013) 2(4) Anayasa Hukuku Dergisi 359-401
45. Tanör B, Siyasi Düşünce Hürriyeti ve 1961 Türk Anayasası (Öncü Kitabevi 1969)
46. Taylor C, Sources of the Self: The Making of the Modern Identity (Harvard University Press 1989)
47. Telle K, UN Resolution 16/18 and the Istanbul Process: What Has Been Achieved? A Charting of Blasphemy Trends in Pakistan and Indonesia (Chr Michelsen Institute 2022)
48. Vural H S, Türkiye’de Din Özgürlüğüne İlişkin Anayasal Güvence (Seçkin Yayıncılık 2013).
49. Yoo K, ‘When Does Cultural Satire Cross the Line in the Global Human Rights Regime?: The Charlie Hebdo Controversy’ (2017) 42(2) Brooklyn Journal of International Law 761-806
50. Waldron J, The Harm in Hate Speech (Harvard University Press 2012)
51. Weil P, ‘Why the French Laïcité Is Liberal’ (2009) 30(6) Cardozo Law Review 2699-2714
52. Weinstein J, Hate Speech, Pornography, and the Radical Attack on Free Speech Doctrine (Westview Press 1999)