İMÂDEDDİN ZENGİ’NİN SİYASİ, ASKERİ ve İDARİ FAALİYETLERİ (1127-1146)

Tarihin farklı dönemlerinde gerçekleştirdikleri faaliyetlerle adından söz ettiren şahsiyetler her zaman var olmuştur. İslam dünyasının yetiştirdiği önemli devlet adamlarından olan İmadeddin Zengi (ö.1146) bunlardan birisidir. O, 1087 yılında Musul’da dünyaya gelmiş ve babası Kasımuddevle Aksungur (ö.1094), Büyük Selçuklu Devleti’ne bağlı Halep’in ilk valisi olmuştur. Daha çocuk yaştayken babasını kaybeden Zengi, babasının yakın arkadaşları olan Musul valileri tarafından yetiştirilerek siyasi ve askeri açıdan tecrübe edinmiştir. Kendisini yetiştiren valilerinin yanında Haçlı kontluklara karşı savaşarak ilk defa Haçlılara karşı savaş deneyimi yaşamıştır. İmadeddin, sergilediği askeri başarıları neticesinde devlet adamlarının saygınlığını kazanmış ve ilk yöneticilik tecrübesini Vasıt’ta edinmiştir. Burada gösterdiği siyasi, askeri ve idari başarıları onun sırasıyla önce Basra’ya daha sonra Bağdat’a yönetici olarak atanmasını sağlamıştır. Zengi’nin başarılı yönetimi onu daha üst mevkilere getirmiş ve Irak Selçuklu Sultanı Mahmud (ö.1131) tarafından 1127 yılında Musul valiliği görevine tayin edilmiştir. Sultan bunun yanında İmadeddin’e yetiştirmesi için iki çocuğunu da vererek ona Atabey unvanını tevdi etmiştir. Sultanın, İmadeddin’i valiliğe tayin etmesinin sebeplerinden en önemlisi Haçlı saldırılarını bertaraf edecek kişinin sadece o olduğuna inanmasıdır. Musul valiliği demek aynı zamanda Suriye’nin kuzeyi ve el-Cezire bölgesinden de sorumlu olmak demekti. Musul’da yönetimi ele alan Atabey, kısa sürede el-Cezire bölgesinde egemenliğini sağlamış siyasi faaliyetlerini yürüttüğü topraklarda Türkmen ve Kürt beyliklerin elindeki önemli kaleleri ele geçirerek hâkimiyet alanını genişletmiştir. Bölgede mevcut olan Haçlı kontluklarının zararlı faaliyetleri Müslümanların huzurunu kaçırmakta ve onları tehdit etmekteydi. İşte bu Haçlı gücünü kırmayı amaçlayan Zengi, ilk olarak çevredeki Müslüman emirlikleri tek çatı altında toplamayı daha sonra tek vücut halinde Haçlılara karşı savaşarak onları bölgeden söküp atmayı hedeflemiştir. Nitekim planlarını bir bir uygulayan Atabey, 1144 yılında Urfa Kontluğunu fethederek Haçlılara ağır bir darbe indirmiş ve İkinci Haçlı Seferi’ne sebep olmuştur. Bu fetih Müslüman âleminde büyük bir mutluluğa sebep olurken Avrupa ve Doğu’daki Hristiyanlar için hüsrana sebep olmuştur. Araştırmanın gayesi, Nureddin Mahmud Zengi (ö.1174) ve Selahaddin Eyyübi (ö.1193) gibi güçlü devlet adamlarının örnek aldığı, cesareti ve yiğitliğiyle Haçlılara karşı cihat etmenin öncüsü olan, sergilediği başarılı faaliyetler ile kendi dönemine damgasını vurmuş bu önemli şahsiyetin yapmış olduğu siyasi, askeri ve idari misyonlarını gün yüzüne çıkarmak ve sonraki nesillere aktarmaktır. Hazırlanan bu çalışmada XI. yüzyılın sonlarından XII. yüzyılın ortalarına kadar Zengi’nin hayatı araştırılmış ve onun Musul valiliğine geldiği andan ölümüne kadar geçen süre zarfında Irak Selçuklu Sultanlığı, Müslüman emirlikler, Haçlı kontluklar ve Bizans İmparatorluğu ile temasları tasnif edilerek ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bunun yanında idaresi altındaki yerlerde sergilediği yönetim anlayışından da kısaca bahsedilmiştir.