el-Fārābī’de Şiirsel Kıyas: Mevcut Uzlaşma Üzerine Bazı Notlar

Öz

Bu makale, İslam felsefe tarihinin önde gelen düşünürlerinden el-Fārābī’nin şiirsel kıyas (qiyās şi’rī) kavramına ilişkin günümüz akademik çevrelerinde hâkim olan uzlaşının üç temel sorunlu veya çözümlenmemiş yönünü eleştirel bir perspektifle derinlemesine incelemektedir. Söz konusu akademik uzlaşı, özellikle Schoeler’in ve Hodges & Druart’ın alandaki öncü ve etkili makalelerinde sistemli bir şekilde ifade edilmiş olup, Aouad & Schoeler’in daha önceki dönemlerde gerçekleştirdikleri temel ve öncü araştırmalara dayanmaktadır. Bu çalışmada, söz konusu uzlaşının üç ana unsuru detaylı bir şekilde ele alınacak ve eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulacaktır: (1) Şiirsel kıyasın mantıksal ve biçimsel yapısı ile el-Fārābī’nin Oran ve Kompozisyon Üzerine Söylev (Qawl fī l-tanāsub wa-l-ta’līf) adlı eserinde sunduğu örneklerin yorumlanması meselesi, (2) el-Fārābī’nin düşüncesini anlamak açısından belirli pasajların, özellikle de Şairler Sanatının Kuralları Üzerine Risale’nin (Maqāla fī qawānīn ṣinā’at al-shu’arā’) kritik bir bölümünün alakasız sayılarak göz ardı edilmesi problemi ve (3) Söylev metni ile el-Fārābī’nin şiir teorisi üzerine kaleme aldığı diğer eserler arasındaki ilişkinin mahiyeti ve karakteri. Bu akademik katkılar şüphesiz ki alanı önemli ölçüde ilerletmiş ve zenginleştirmiş olmakla birlikte, işbu makale mevcut uzlaşının hala tartışmaya ve yeniden değerlendirmeye açık kaldığı noktaları tespit etmekte ve bu alanlara daha fazla akademik ilginin yöneltilmesi gerektiğini ısrarla vurgulamaktadır. İlk olarak, el-Fārābī’nin Söylev’de sunmuş olduğu şiirsel kıyasa dair iki örneğin yapısal ve formel açıdan birbirleriyle tamamen özdeş olduğu yönündeki yaygın ve genel kabul görmüş varsayıma ciddi bir itirazda bulunuyoruz. Mevcut literatürde bu iki örnek genellikle aynı mantıksal yapının farklı içeriklerle sunulmuş tekrarları veya varyasyonları olarak değerlendirilmektedir. Ancak biz, bu örneklerin aslında şiirsel kıyasın iki farklı biçimsel varyasyonunu veya alt türünü temsil ettiğini savunmaktayız. Bu alternatif perspektif, el-Fārābī’nin şiirsel kıyas anlayışına dair çok daha nüanslı, çok katmanlı ve zengin bir kavrayış gerektirmektedir ve onun mantık teorisinin karmaşıklığını daha iyi yansıtmaktadır. İkinci olarak, Schoeler’in Kurallar metninden belirli bir pasajı el-Fārābī’nin şiirsel kıyas konseptiyle alakasız kabul ederek sistematik analizinin dışında bırakmasına karşı çıkıyoruz. Schoeler’in metodolojik gerekçeleriyle bu pasajı göz ardı etmesinin ve onu tartışma dışı bırakmasının aksine, bizim değerlendirmemize göre söz konusu pasaj, Söylev’de yer alan şiirsel kıyasın ikinci örneğiyle oldukça yakın ve anlamlı bir ilişki içinde olabilir. Eğer bu bağlantı kapsamlı filolojik ve felsefi analizlerle kanıtlanabilirse, el-Fārābī’nin şiirsel kıyas teorisine ve özellikle bu teorinin onun farklı eserlerindeki tezahürlerine ve çeşitli bağlamlardaki uygulamalarına dair son derece önemli ve yeni içgörüler elde edilebilir. Üçüncü olarak, Kurallar ve Söylev metinleri arasında gözlemlenen iki ciddi ve dikkate değer ayrılık noktasını vurguluyoruz. Birinci ayrılık, mantıksal kıyasların sınıflandırılması ve şiirsel söylemin bu sınıflandırma içindeki konumu ve epistemolojik statüsüyle ilgilidir. Kurallar metninde şiirsel ifadeler veya önermeler ağırlıklı olarak yanlış (kāzib) olarak nitelendirilirken, Söylev metni şiirin yanlış olduğunu iddia edenlerin yanıldığını açık ve kesin bir dille belirtmektedir. Bu çelişki oldukça önemlidir. İkinci ayrılık noktası ise, el-Fārābī’nin Kurallar’da “benzetme”yi veya “kıyas yoluyla temsil”i (temsīl) özünde ve en mükemmel haliyle şiirsel kıyas olarak tanımlamasıyla ilgilidir. Bu kıyas biçiminin mantıksal yapısı, Söylev’de somut örneklerle gösterilen yapıyla uyuşmamakta ve bu durum Söylev’in gerçekten el-Fārābī’ye ait olup olmadığı konusunda ciddi sorular ortaya çıkarmaktadır. Bu makale söz konusu meselelere kesin ve tartışmasız çözümler sunmayı hedeflemese de bu sorunların önemini güçlü bir şekilde vurgulamakta ve gelecekte yapılacak araştırmaların bu çözümlenmemiş soruları merkeze alması gerektiği çağrısında bulunmaktadır. Bununla birlikte, makale kesin çözümler önermese bile, bu çözümlerin bazılarına ulaşmak için önemli yol gösterici ilkeler ve metodolojik öneriler sunmaktadır. Bu perspektiften, el-Fārābī’nin şiirsel kıyasına ilişkin daha eksiksiz ve bütünlüklü bir açıklamanın, Söylev’deki şiirsel kıyas örneklerini, el-Fārābī’nin Kurallar’daki sözde ‘prosedürü’nü ve benzetmenin (temsīl) kıyassal yapısını birbirine organik bir şekilde bağlaması gerektiğini öneriyoruz. Bu unsurlar arasındaki bazı bağlantılara, benzetme ile Söylev arasındaki ilişki ve Kurallar’daki ‘prosedür’ ile Söylev arasındaki ilişki gibi, mevcut makalede işaret edilmektedir. Bu ilişkileri kanıtlamak veya çürütmek ya da yeni ilişkileri açık hale getirmek için daha fazla sistematik araştırma yapılmalıdır ki böylece şiirsel kıyas hakkında daha iyi ve kapsamlı bir anlayışa sahip olabiliriz.

Anahtar Kelimeler

• Mantık Tarihi
• şiirsel kıyas
• İslam felsefesi
• el-Fārābī
• Arap mantığı

The Poetic Syllogism in al-Fārābī: Some Remarks on the Current Consensus

Öz

This paper critically examines three unresolved or problematic aspects of the current scholarly consensus on al-Fārābī’s conception of the poetic syllogism. The consensus, as articulated in key articles by Schoeler and Hodges & Druart, builds on earlier work by Aouad & Schoeler, and we will consider three main aspects of it: (1) the structure of the poetic syllogism and the interpretation of al-Fārābī’s examples given in the Discourse on Proportion and Composition (Qawl fī l-tanāsub wa-l-ta’līf), (2) the dismissal of certain passages as irrelevant to understanding his conception, in particular a passage of the Treatise on the Canons of the Art of the Poets (Maqāla fī qawānīn ṣinā’at al-shu’arā’), and (3) the relationship between the Discourse and other texts on poetry written by al-Fārābī. While these contributions have significantly advanced the field, this paper identifies areas where the consensus remains open to debate and calls for further scholarly attention. First, we challenge the assumption that the two examples of the poetic syllogism provided by al-Fārābī in the Discourse are structurally identical. Instead, we argue that they represent two distinct formal variations of the poetic syllogism, suggesting a more nuanced understanding of its structure. Second, we contest Schoeler’s dismissal of a passage from the Canons as irrelevant to al-Fārābī’s conception of the poetic syllogism. Contrary to this view, we propose that this passage may be closely related to the second example of the poetic syllogism in the Discourse. This connection, if substantiated, could provide new insights into al-Fārābī’s conception of the poetic syllogism and its relation with other texts written by him. Third, we highlight two significant points of divergence between the Canons and the Discourse. The first concerns the classification of syllogisms, where the Canons and the Discourse appear to differ in their treatment of poetic discourse. Whereas in the Canons poetic utterances or statements are usually considered to be false, the Discourse says explicitly that whoever says that poetry is false is mistaken. The second point of divergence pertains to al-Fārābī’s identification of “analogy” (tamthīl) as the poetic syllogism par excellence in the Canons. This form of syllogism does not align with the structure exemplified in the Discourse, raising questions about the Discourse’s attribution to al-Fārābī. While this paper does not propose definitive solutions to these issues, it underscores their importance and calls for further research to address these unresolved questions. However, even if this paper does not propose definitive solutions, it offers some guidelines to find some of these solutions. From this perspective, we propose that a fuller account of al-Fārābī’s poetic syllogism must link the examples of the poetic syllogism in the Discourse, al-Fārābī’s so-called ‘procedure’ in the Canons, and the syllogistic structure of analogy. Some links between these elements are hinted at in the present paper, such as the relationship between analogy and the Discourse, and the relationship between the ‘procedure’ in the Canons and the Discourse. Further research should be undertaken to prove or disprove these relations, or make explicit new ones, so that we could have a better understanding of the poetic syllogism. By critically engaging with the existing consensus, this study aims to stimulate a deeper and more comprehensive understanding of al-Fārābī’s poetic syllogism.

Anahtar Kelimeler

• History of logic
• Poetic syllogism
• Islamic philosophy
• al-Fārābī
• Arabic logic

Teşekkür

Thanks to Yunus Emre Akbay for suggesting writing to this Journal.

Kaynakça

1. Aouad, Maroun - Schoeler, Gregor. “Le syllogisme poétique selon al-Fārābī: un syllogisme incorrect de la deuxième figüre”. Arabic Sciences and Philosophy 12 (2002), 185-196. https://doi.org/10.1017/S0957423902002096
2. Arberry, Arthur John. “Fārābī’s Canons of Poetry”. Rivista degli studi orientali 17 (1937), 266-278. https://www.jstor.org/stable/41923250
3. Black, Deborah. Logic and Aristotle’s Rhetoric and Poetics in Medieval Arabic Philosophy. Leiden: Brill, 1990.
4. Druart, Thérèse-Anne. “Al-Farabi”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2024 Edition), ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. https://plato.stanford.edu/archives/fall2024/entries/al-farabi/
5. Fārābī, Abu Naṣr. “Kitāb al-qiyās”. Al-mantiq ‘inda l-Fārābī. ed. Rafīq al-’Ajam. 2/11-64. Beirut: Dār al-mashreq, 1986.
6. Fārābī, Abu Naṣr. “Maqāla fī qawānīn ṣinā’at al-shu’arā’”. Fann al-shi’r ma’a al-tarjama al-’arabiyya al-qadīma wa-shurūḥ al-Fārābī wa-Ibn Sīnā wa-Ibn Rushd. ed. ‘Abd al-Raḥmān Badawī. 149-158. Cairo: Maktabat al-Nahḍa al-Miṣriyya, 1953.
7. Fārābī, Abu Naṣr. “Qawl fī l-tanāsub wa-l-ta’līf”. Al-mantiqiyyāt li-l-Fārābī. Al-nuṣūṣ al-mantiqiyya. ed. Muhammad Taqi Daneshpajouh. 1/504-506. Qom: Maktaba samaha Ayatollah Mar’ashi Najafi, 1433/2012.
8. Fārābī, Abu Naṣr. Syllogism: An Abridgement of Aristotle’s Prior Analytics. trans. Saloua Chatti - Wilfrid Hodges. London: Bloomsbury, 2020.

9. Gutas, Dimitri. “Paul the Persian on the classification of the parts of Aristotle’s philosophy: a milestone between Alexandria and Baghdād”. Der Islam: Zeitschrift für Geschichte und Kultur des Islamischen Orients 60/2 (1983), 231-267.
10. Hodges, Wilfrid - Druart, Thérèse-Anne. “Al-Farabi’s Philosophy of Logic and Language”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2023 Edition), ed. Edward N. Zalta & Uri Nodelman. https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/al-farabi-logic/
11. Rescher, Nicholas. The Development of Arabic Logic. Cleveland: John T. Zubal Inc. Publishers, 2009.
12. Schoeler, Gregor. “The ‘Poetic Syllogism’ Revisited”. Oriens 41/1-02 (2013), 1-26. https://doi.org/10.1163/18778372-13410101