Sokoto Devleti Kuruluş Döneminde Arap Dili (1812-1817)

Öz

Sahrâaltı Afrika ülkelerinden Nijerya’da yaygın olarak Arap diline rastlanmaktadır. Bu çalışma Arap Yarımadasına uzak olmasına rağmen yerel dillerden farklı, yeni bir dil konumundaki Arap dilinin Nijerya’da kullanılır ve anlaşılır bir dil olmasının nasıl gerçekleştiği sorusuna çözüm aramaktadır. Nijerya tarihindeki Sokoto Devleti döneminde bilhassa, kurucusu Osman b. Fûdî (öl. 1817) döneminde Arapçanın revaç bulduğu tespit edilmiştir. Bu bağlamda Sokoto Devletinin ilk dönemlerinde Arapçanın durumunu ele almak Nijerya’da kullanılan Arapçanın varlığını tarihsel düzlemde anlaşılabilir bir zemine oturtacaktır. Dolayısıyla bu makalede söz konusu devlette Arap dilinin yerleşme ve gelişimine zemin hazırlayan unsurların izi sürülmüştür. Bu çerçevede öncelikle Sokoto Devletinden önceki dönem tarihî, dinî, ilmî ve etnik yönleriyle deskriptif yönteme dayalı olarak incelenmiştir. Sokoto Devletinin kurulduğu yer olan Hevsâ Bölgesinin Arapça ile tanışma serüveni ele alınmıştır. Bölgede önemli iki etnik unsur, bölgenin yerlileri Hevsâlar ve İslâm şeriatına hassasiyetleri ile tanınan Fûlânîlerdir. Fûlânîler, Sokoto Devletinin kurulmasında başrolü üstlenmiştir. Hevsâ halkının arasında dinî-ahlaki güzellikleri yayma amacıyla başlattıkları hareket, zamanla siyasi bir boyut kazanmıştır. 1812 yılında Sokoto Devleti kurulmuş ve Hevsâ Devletleri birer birer Sokoto Devletine katılmıştır. Makalede Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Arap dilinin gelişimi incelenmiştir. Arap dilinin Sokoto Devletinin kuruluş dönemindeki durumuna ışık tutması amacıyla bu dönemde yazılan eserler incelenmiştir. Yazılan eser türleri sınıflandırılarak metinlerin Arap dili yönünden analizi yapılmıştır. İncelediğimiz metinlerde veri analizi yöntemi kullanılmıştır. Son olarak Sokoto Devletinin kuruluş dönemindeki Arap dili eğitimi araştırılmıştır. Eğitimde kurumsallaşmanın gerçekleşip gerçekleşmediği sorgulanmış, Arapçanın hangi kurumlarda nasıl okutulduğu ve Arap dili eğitiminin yerel halkta yansıması incelenmiştir. Sonuç olarak Nijerya ve Nijerya’ya komşu Afrika devletlerinin sömürge öncesi dönemde başta yazı, edebiyat ve hitabet olmak üzere entelektüel birikimleri mevcuttur. Bu birikim dar bir coğrafya tarihinde gerçekleştirdiğimiz dil analizinden de anlaşılmaktadır. Sokoto Devleti kurulmadan önceki tarihlerde Hevsâ Bölgesinde Arap dili ve İslâm ilimlerine dair çalışmalar olsa da Sokoto Devleti kurulduktan sonra bu ilmî faaliyetler hız kazanarak zirveye ulaşmıştır. Kabileler arasında küçük çapta varlık gösteren Arapça eğitimi artık devlet desteği kazanmıştır. Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Hevsâ coğrafyası yüzlerce Arapça kitabın telifine sahne olmuştur. Arap dili ile yazılan eserlerde genellikle İslâm’ın yayılması ve din ilimlerinin halka öğretilmesi amaçlanmıştır. Sokoto Devletinde Arapça eser veren yazarların incelenmesi neticesinde bu konuda Fûdî ailesinin öne çıktığı tespit edilmiştir. Abdullah b. Fûdî gibi yazarların Arap dilini ustaca kullandığı anlaşılmaktadır. Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Arap dili ile yazılan yüzlerce eserin İslâm eğitimi ve ahlakının etrafında şekillendiği tespit edilmiştir. Benzer şekilde medrese ve kurumlarda Arap dili eğitimi yanında Kur’ân öğretimi, kelâm, fıkıh, hadis gibi İslâm ilimlerine öncelik verilmiştir. Kur’ân medresesi, hafızlık medresesi ve İslâm ilimleri medresesi olarak sınıflandırılan kurumlarda Arap dili kullanılmıştır. Bu noktadan hareketle Sokoto Devletinin kuruluş döneminde Arap dilinin yayılması Müslümanların İslâm ilimlerini öğrenme, öğretme ve yaşama çabaları ile açıklanabilmektedir. Bu amaçla bölge halkı İslâmiyet’le sadece inanç alanında değil medeniyet, dil ve ilim alanında da büyük kalkınma yaşamıştır. Arap dili, bu bölgede yaşayan yerlilere ve bilhassa âlimlere asırlardır nesilden nesile zenginleşerek aktarılan İslâm literatürünün anahtarını sunmuştur. Anadolu ve Kuzey Afrika coğrafyalarında dilleri ve kültürleri farklı olan Müslümanlarda olduğu gibi Sokoto Devletinde de Arap dilinin İslâmiyet’i temsil eden ortak bir dil olduğu ve İslâm ilimleri için bir anahtar olarak telakki edildiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Afrika
• Nijerya
• Sokoto Devleti
• Osman b. Fûdî

Arabic Language During the Foundation Period of Sokoto State (1812-1817)

Öz

In Nigeria, a Sub-Saharan African country, the Arabic language is widely spoken. This study explores how Arabic, a new language distinct from the local languages despite its remoteness from the Arabian Peninsula, became a widely used and understood language in Nigeria. It has been established that Arabic gained popularity during the Sokoto State period, particularly during the reign of its founder, ʿUṯmān ibn Fūdī (d. 1817). In this context, examining the status of Arabic in the early periods of the Sokoto State will provide a historically understandable foundation for the existence of Arabic in Nigeria. Therefore, this article traces the factors that paved the way for the establishment and development of the Arabic language in this state. Within this framework, the period preceding the Sokoto State is examined using a descriptive method, encompassing historical, religious, scientific, and ethnic aspects. The journey of Arabic adoption in the Hawsā Region, where the Sokoto State was established, is discussed. Two important ethnic groups in the region are the Hawsā, the indigenous people of the region, and the Fulani, known for their sensitivity to Islamic Šarīʿa. The Fulani played a leading role in the establishment of the Sokoto State. The movement they initiated to spread religious and moral values among the Hawsā people gradually gained a political dimension. The Sokoto State was established in 1812, and the Hawsā states were incorporated one by one. This article examines the development of the Arabic language during the founding of the Sokoto State. Works written during this period are examined to shed light on the Arabic language’s status during the founding of the Sokoto State. The types of works written were classified, and the texts were analyzed from an Arabic perspective. Data analysis was employed in the analyzed texts. Finally, Arabic language education during the founding of the Sokoto State was investigated. It explored whether institutionalization had occurred in education, examined how and in which institutions Arabic was taught, and examined the impact of Arabic language education on the local population. In conclusion, Nigeria and neighboring African states possessed intellectual resources, particularly in writing, literature, and oratory, during the pre-colonial period. This wealth is evident in the linguistic analysis we conducted within a narrow geographical area. While studies on the Arabic language and Islamic sciences existed in the Hawsā region before the establishment of the Sokoto State, these scientific activities accelerated and reached their peak after the establishment of the Sokoto State. Arabic education, which had existed on a small scale among the tribes, now received state support. During the founding of the Sokoto State, the Hawsā region witnessed the publication of hundreds of Arabic books. Works written in Arabic generally aimed to spread Islam and teach religious sciences to the public. An examination of Arabic writers in the Sokoto State has identified the Fūdī family as prominent in this field. Writers such as ʿAbd Allāh ibn Fūdī appear to have mastered the Arabic language. It has been determined that hundreds of works written in Arabic during the founding of the Sokoto State were shaped by Islamic education and moral values. Similarly, in madrasas and institutions, priority was given to teaching the Qur’ān, Islamic sciences such as theology, jurisprudence, and ḥadīṯ, in addition to Arabic language instruction. In institutions classified as Quranic madrasas, Quranic memorization madrasas, and Islamic sciences madrasas, the Arabic language was used. From this perspective, the spread of the Arabic language during the founding of Sokoto State can be explained by Muslims’ efforts to learn, teach, and practice Islamic sciences. To this end, the people of the region experienced significant progress not only in faith but also in civilization, language, and science with the advent of Islam. The Arabic language provided the indigenous people of this region, and especially scholars, with the key to Islamic literature, which has been enriched and passed down from generation to generation for centuries. It has been established that, as with Muslims of diverse languages and cultures in Anatolia and North Africa, the Arabic language in Sokoto State is a common language representing Islam and is considered a key to Islamic sciences.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language
• Africa
• Nigeria
• Sokoto State
• ʿUṯmān ibn Fūdī

Kaynakça

1. Abdulkâdir, Zebâdiye. Dirâse ‘an Ifrikıyya Cenûbi’s-Sahrâ fî Me’asir ve Müellifâti’l-’Arabî ve’l-Muslimî. y.y.: Dîvânu’l-matbû’âti’l-câmi’ıyye, ts.
2. Abdülhadioğlu, Ahmet. Arap Edebiyatında Didaktik Şiir. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
3. Abikan, Musa Abdusselam - Kamil, Ahmed Muhammed. “es-Sekâfetu’l-’Arabiyye fî garbı Ifrîkıyya: Nîcirya nemûzecen”. Mecelletu’l câmi’ati’l-Sabratha 1 (2020), 80-91.
4. Abikan, Musa Abdusselam Mustafa. “el-Lugatu’l-’Arabiyyeye fî Nîcirya beyne’l-ems ve’l-yevm”. Mecelletu’l-mecmû’ati’l-lugati’l-’Arabiyye el-Ürdünî, 217-285.
5. Ademu, Mehdi. “el-Hevsâ ve cîrânihim bi’s-Sûdân”. Târîhu Ifrıkıyya el-âm -el-Lecnetu’l-’Ilmiyye ed-Duveliyye li Tahrîri Târîhi Ifrîkıyya el-âm (unesco)-. 4/273-303. Matba’ el-Kathulukya, 1988.
6. Altun, Ahmet. “Osmanlı Medreselerinde Arapça Öğretimi ve Günümüz Arapça Öğretimine Etkisi”. Aydın Arapça Araştırmaları Dergisi 1/1 (2019), 109-133.
7. Arslan, Adnan vd. “Osman b. Fûdî’nin İhyâu’s-Sünne Adlı Eserine Eleştirel Bir Bakış”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 3/1 (2023), 85-113.
8. Balogun, Ismail A. B. The Life and Works of Uthman dan Fodio: The Muslim Reformer of West Africa. Lagos: Islamic Publications Bureau, 1975.

9. Bâre, Osman Barâyima. Cuzûru’l-Hadârati’l-İslâmiyye fi’l-Garbi’l-Ifrikî. Kâhire: Dâru’l-emîn, 2000.
10. Bedmasay, Kâsım. “Siyâsatu’t-ta’lîm Nîciriyye ticâhe Ta’limi’l-’Arabiyye”. el-’Arabiyye fi’l-’Âlem el-Lugatu’l-’Arabiyyeye fi Nîcirya. ed. Abdulbâkî Muhammed. 7/67-91. Riyad: Merkezu Melik Abdullah b. Abdulazizi, 2007.
11. Bello, Muhammed. İnfâku’l-Meysûr fî Târîhi Bilâdi’t-Tekrûr. y.y., ts.
12. Bobkey, Sekine. el-Hareketu’l-’ilmiyye bi’l-Hevsâ fi’s-Sûdân el-Garbî Hilale Karni 19 m. Vahran: Külliyetu’l-’ulûmi’l-insâniyye ve’l-hadârati’l-İslâmiye, Yüsek Lisans Tezi, 2010.
13. Çiftçi, Faruk - Soumana, Youssoufa. “Fennu’r-rase’ ledey şu’arâ’ el-karni’l-’ışrîn fî garbi Ifrîkıyya”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/2 (2020), 852-887.
14. Demirbaş, Servet. “Kur’ân-ı Kerîm’de ‘bel’ edatının içerdiği manalar ve Türkçeye çeviri problemi”. Eskiyeni 47 (2022), 765-788. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1039336
15. Dubois, Claude. “Site”. Büyük Lügat ve Ansiklopedi (Meydan Larousse). ed. Safa Kılıçoğlu - vd. 11/390. İstanbul: Meydan Yayınevi, 1973.
16. Durmuş, İsmail. “Tevriye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 47-48. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
17. Dursun, Davut. “Bornu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/293-295. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
18. Ebû Bekir, Ali. es-Sekâfetu’l-’Arabiyye fî Nîcirya min 1750 ilâ 1960 ‘âmu’l-istiklâl. Kano: Dâru’l-ümmeti li vekaleti’l-matbûâti, 2. Basım, 2014.
19. Fâruk, Harun Ömer. eş-Şi’ru’l-’Arabî fî medineti İlorin itticâhâtuhu ve hasâisuhu’l-fenniyye. el-Câmi’atu’l-İslâmiyye el-’âlemiyye, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
20. Galadançî, Ahmet Sait. Hareketu’l-Lugati’l-’Arabiyye ve Âdâbihâ fî Nîcirya. Kano: Şirketu Dâri’l-umme, 2016.
21. Gılbert, Erik - Reynolds, Jonathan T. Tarih Öncesinden Günümüze Dünya Tarihinde Afrika. çev. Mehmet Demirkaya. İstanbul: Küre Yayınları, 2016.
22. Görgün, Hilal. “Hevsâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/278-281. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
23. Hasan, Yusuf Fadıl. “el-Cüzûru’t-târihiyye li’l-’alâkât el-’Arabiyye el-Ifrîkıyye”. el-’Arap ve’l-Afrika. 27-45. Beyrut: Merkezu dirâseti’l-vahdeti’l-murabbiyye, 1987.
24. Hiskett, Mervyn. “Kuzey Nijerya”. çev. Kadir Özköse. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2004), 249-260.
25. Hiskett, Mervyn. “Kuzey Nijerya Tarihi ve Hausa Müslümanları”. çev. Kadir Özköse. Dini Araştırmalar 7 (2004), 357-366.
26. Hiskett, Mervyn. The Sword of Truth: The Life and Times of the Shehu Usuman dan Fodio. Evanston: Northwestern University Press, 1982.
27. Hunwick, John O. - vd. Arabic Literature of Africa: The Writings of Central Sudanic Africa. Leiden: E. J. Brill, 1995.
28. İbn Fûdî, Abdullah. Manzumetu mısbâhu’r-râvi fî ‘ilmi’l-hadîs. thk. Muhammed Mansur İbrahim. Sokoto: Dâru’l-ilmi li’t-tıbâ’ati ve en-neşri, 2. Basım, 2005.
29. İbn Fûdî, Abdullah. Tezyînu’l-varakât bi cem’i ba’di mâ lî mine’l-ebyât. thk. Yahya Muhammed el-Emîn. Samaru Gusau: Dâru’l-ikra’, 2013.
30. İbrahim, Abdullah. el-Müslimûn ve’l-isti’mâru’l-Ûrubbiyyi li İfrîkiyye. Kuveyt: ‘Âlemu’l-Ma’rife, 1989.
31. İlûrî, Âdem Abdullah. el-İslâm fî Nîcîrya ve eş-şeyh Osman b. Fûdi el-Fûlânî. thk. Abdulhafiz Uladisu. Kahire: Mektebetu’l İskenderiyye, 2014.
32. Johnston, H. A. S. Sokoto Halifeliği Dönemi Nijerya’da Etnik ve Dinî Çatışma. çev. Kadir Özköse. Konya: Ensar Yayıncılık, 2008.
33. Kadrimeri, Bâbekir Hasan. Kitâbetu’l-luğâti’l-Ifrîkıyye bi’l-harfi’l-’Arabî. Hartum: Câmi’atu’l-Ifrîkıyye el-Âlemiyye, 2006.
34. Kadrimeri, Bâbekir Hasan - vd. el-lugat fî Ifrîkıyye. Hartum: Câmi’atu’l-Ifrîkıyye el-Âlemiyye, 2006.
35. Kani, Ahmed Muhammed. Nijerya’da İslâmî Cihad. çev. Ömer Gündüz. İstanbul: Şafak Yayınları, 1991.
36. Kani, Ahmed Muhammed. Sokoto Dosyası. İstanbul: Akabe Yayınları, 1986.
37. Katanî, Fadiye Abdulaziz İbrahim. “el-Merâkizu’l-hadariyye fî karrâti’l-Ifrîkıyye”. et-Ta’lîmu’l-’Arabî el-İslâmî fî Ifrîkıyye. ed. Cafer Abdusselam. 67-117. Dâru’l-kelime li’n-neşri ve’t-tevzî’, 2015.
38. Kavas, Ahmet. “Afrikalı Müslümanların Vazgeçemediği Eğitim Yuvası: Kur’an Okulu”. Erişim 02 Eylül 2022. https://afam.org.tr/afrikali-muslumanlarin-vazgecemedigi-egitim-yuvasi-kuran-okulu/
39. Kavas, Ahmet. “Afrika’nın Sömürgeleştirilmesi Öncesinde Râbih b. Fazlullah’ın Kurduğu Son Bilâdu’s-Sudan Devleti ve Fransa’yla Mücadelesi”. Osmanlı Araştırmaları XX. İstanbul: Enderun Kitapevi, 2000.
40. Kavas, Ahmet. “Nijerya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/109-112. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
41. Kavas, Ahmet. “Osman b. Fûdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/466-467. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
42. Kavas, Ahmet. “Sokoto”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/351-352. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
43. Kintiba, George. “The Empire of Songhay, 1375-1591: Memory and Heritage of a Glorious Past”. International Journal of Humanities and Social Science 8/10 (2018), 36-47.
44. Köksal, Aydoğan. “Nijerya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/109-112. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
45. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Nahvu’l-kulûb. thk. Mursî Muhammed Ali. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-’ilmiyye, 2. Basım, 1426.
46. Limo, Ayşe. “Ta’lîmu’l-İslâmî el-’Arabî li’n-nisâ’ fî Nîcirya”. Nedvetu’t-Ta’lîmi’l’l-İslâmî fî İfrîkıyya 14 (1988), 135-139.
47. Mekkî, Abdurrahman Muhammed Ali. Muessesâtu’t-Ta’lîmi’l’l-’Arabîyyi’l-İslâmî fî Şimâli Nîcirya. Câmi’atu Hartum, Yüksek Lisans Tezi, 1987.
48. Miskin, Ticani. “el-Lugatu’l-’Arabiyyeye fi Nîcirya en-neş’e ve ‘avâmili’l-intişâr”. el-’Arabiyye fi’l-Âlem el-Luğatu’l-Arabiyyetu fi Nîcirya. ed. Abdulbâkî Muhammed. 7/11-33. Riyad: Merkezu Melik Abdullah b. Abdulazizi, 2007.
49. Muâz, İbrahim Yusuf. Melâmihu Tetavvuri’ş-şi’ri’l-’Arabî fî Vilâyeti Kaçina (Nijerya). Omdurman: Ummu Durman İslâm Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
50. Muhammed, Bâbâ Yunus. Silsiletu Fehârisi’l-Mahtûtâti’l-İslâmiyye XXXVII: Fihrisu mahtûtâti mektebetu Câmi’ati İbadan-Nîcirya. thk. John Hunwick. Londra: Muessetu’l-furkân li’t-türâsi’l-İslâmî, 2001.
51. Muhammed, Bâbâ Yunus. Silsiletu’l-Fehârisi’n-Nîcirya I Fihrisu Mahtûtâti Dâri’l-Vesâiki’l-Kavmiyye en-Nîcirya bi Kaduna I. thk. John Hunwick. Londra: Muessetu’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslâmî, 1995.
52. Muslu, Ramazan. “Kuşeyrî’nin Nahiv İlmine Dair Tasavvufî Yorumu”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/20 (2009), 65-76.
53. Nur, Said. el-Mu’ârazâtu’ş-Şi’riyye fi’l-edebi’l-’Arabî en-Nîcirî (İntâcu’l-udebâ’i Sokoto ve Kano nemûzecen)”. Malezya: Câmi’atu’l-medineti’l-’âlemiyye, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
54. Nüveyhiz, Âdil. Mu’cemu a’lâmi’l-Cezâir. Beyrut: y.y., 3. Basım, 1980.
55. Okolo, Bertram A. “The History of Nigerian Linguistics a Preliminary”. ed. Hiroshi Nara ve Hope Goldman. Kansas Working Papers in Linguistics 6 (1981), 99-125.
56. Osman, Ahmet el-Hâc, Abdullah Muhammed. “el-Hasâisu’l-’âmme li’ş-şi’ri’l-’Arabî fî vilâyetey Hevsâ ve Yoruba: Nazaratun mukârane”. et-Tecdîd Cami’atu’l-İslâmiyyetu’l-’Âlemiyye, 112-147.
57. Özköse, Kadir. “Batı Afrika’da Tasavvuf Akımlarının Etkisi”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 3/2 (2003), 153-168.
58. Özköse, Kadir. Sûfî Dâvetten Devlete Osman b. Fûdî ve Sokoto Halifeliği. İstanbul: Gelenek Yayınları, 2004.
59. Soumana, Youssoufa. Batı Afrika’da Arap Edebiyatı ve Sömürgecilik Karşısındaki Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
60. T.C. TB, Ticaret Bakanlığı. “Nijerya Ülke Profili”. Erişim 21 Nisan 2025. https://ticaret.gov.tr/data/5f15a2e513b876d3e4564f83/Nijerya%20Ülke%20Profili_2024kasim.docx.pdf
61. Trimingham, J. Spencer. A History of Islam in West Africa. Oxford: Oxford University Press, 1962.
62. Zevke, Muhammed Hamis. Coğrâfiyyetu’l-’âlemi’l-İslâm. İskenderiyye: Dâru’l ma’rifeti’l-câmi’ıyye, 2000.