İşgörenlerin İşten Ayrılma Niyetinin Sosyal Kaytarma Davranışı Üzerindeki Etkisinde Örgüt Kültürünün Aracı Rolü

Öz

Bu araştırmada, işgörenlerin işten ayrılma niyetlerinin sosyal kaytarma davranışı üzerindeki etkisinde örgüt kültürünün aracı rolü incelenmiştir. Araştırma kapsamında Ankara ilinde kamu ve özel sektörde faaliyet gösteren işletmelerde çalışan 418 katılımcıdan elde edilen veriler analiz edilmiştir. Araştırma verileri SPSS programı ve Hayes (2018) PROCESS Macro kullanılarak değerlendirilmiş; analiz sürecinde betimleyici istatistikler, korelasyon analizi ve aracılık analizi gerçekleştirilmiştir. Model 4 kapsamında aracı rol analizi yapılmış ve analiz süreci üç aşamalı biçimde test edilmiştir. Bu kapsamda Model 1’de işten ayrılma niyetinin sosyal kaytarma davranışı üzerindeki doğrudan etkisi, Model 2’de işten ayrılma niyetinin örgüt kültürü üzerindeki etkisi ve Model 3’te örgüt kültürünün sosyal kaytarma davranışı üzerindeki etkisi incelenmiştir. Bu üç modelin birlikte değerlendirilmesiyle örgüt kültürünün aracı rolü test edilmiştir. Elde edilen bulgular, işten ayrılma niyeti ile sosyal kaytarma davranışı arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki bulunduğunu, örgüt kültürü ile her iki değişken arasında ise negatif yönlü ilişkiler olduğunu göstermektedir. Ayrıca örgüt kültürünün, işten ayrılma niyeti ile sosyal kaytarma davranışı arasındaki ilişkide kısmi aracı role sahip olduğu belirlenmiştir. Bulgular doğrultusunda güçlü örgüt kültürünün çalışan bağlılığını destekleyerek olumsuz örgütsel davranışların azaltılmasında önemli bir rol üstlendiği değerlendirilmektedir. Bu kapsamda yöneticilere, çalışan katılımını destekleyen, güvene dayalı ve sürdürülebilir bir örgüt kültürü oluşturmaya yönelik uygulamalara önem vermeleri önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İşten Ayrılma Niyeti
• Sosyal Kaytarma
• Örgüt Kültürü

The Mediating Role of Organizational Culture in the Effect of Employees’ Turnover Intention on Social Loafing Behavior

Öz

This study examines the mediating role of organizational culture in the relationship between employees’ turnover intention and social loafing behavior. The research data were obtained from 418 employees working in public and private sector organizations in Ankara. The data were analyzed using SPSS and Hayes’ (2018) PROCESS macro. Within the scope of the study, descriptive statistics, correlation analysis, and mediation analysis were conducted. The mediation analysis was performed using PROCESS Model 4 through a three-stage procedure. Model 1 examined the direct effect of turnover intention on social loafing behavior, Model 2 tested the effect of turnover intention on organizational culture, and Model 3 analyzed the effect of organizational culture on social loafing behavior. The findings revealed a positive and significant relationship between turnover intention and social loafing behavior, while organizational culture was negatively related to both variables. In addition, organizational culture was found to play a partial mediating role in the relationship between turnover intention and social loafing behavior. The results indicate that a strong organizational culture may support employee commitment and reduce negative organizational behaviors associated with turnover intention. Accordingly, managers are encouraged to develop a sustainable and trust-based organizational culture that supports employee participation and organizational commitment.

Anahtar Kelimeler

• Turnover Intention
• Social Loafing
• Organizational Culture

Kaynakça

1. Ak, P. (2020). Sosyal kaytarma davranışlarının nedenlerine ilişkin öğretmen görüşleri [Yüksek Lisans Tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
2. Aksel, İ. (2010). İşletmelerde inovasyon ve inovasyonu destekleyen örgüt kültürünün belirleyicileri ve bir araştırma [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
3. Anaç, S. A. (2021). İşe bağlılığın iş performansı ve işten ayrılma niyetine etkisinde duygusal emeğin aracılık rolü [Doktora Tezi]. Tokat Gazi Osman Paşa Üniversitesi.
4. Avcı, Ö. H., & Yıldırım, İ. (2014). Ergenlerdeki şiddet özellikleri, yalnızlık ve sosyal destek. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 29)1), 157-168.
5. Ayçiçek, G. (2021). Örgütsel güvenin işten ayrılma niyeti üzerindeki etkisinde örgütsel adaletin aracılık rolü [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Kültür Üniversitesi.
6. Aydemir, K., & Keleş, Y. (2019). Lider davranışlarının sosyal kaytarma üzerindeki etkisi: Antalya’daki beş yıldızlı otellerin mutfak departmanı çalışanları üzerinde bir araştırma. Turizm ve Gastronomi Çalışmaları Dergisi, 7(4), 3303-3317.
7. Aydın, N. Ş., & Akın A. (2020). “Örgütlerde dışlanma ile sosyal kaytarma arasındaki ilişki ve demografik değişkenlere göre farklılıkların incelenmesi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 423-448.
8. Aydın, Y. B. (2017). Aile işletmelerinde örgüt kültürü ve lider üye etkileşimi [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi.

9. Aygün, Ş. (2020). Sosyal medyanın aracılık rolü bağlamında örgüt kültürü ve örgütsel iletişim ilişkisi: Anakent belediyelerinde bir uygulama [Doktora Tezi]. İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi.
10. Aygün, Ş., & Özmutaf, N. M. (2020). Sosyal Medyanın aracılık rolü bağlamında örgütsel iletişim ve örgüt kültürü ilişkisi: Anakent belediyelerinde bir uygulama. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(4), 427-449.
11. Ayyıldız, R. (2019). Sosyal kaytarma davranışının mesleki tükenmişlik üzerine etkisi: sağlık çalışanlarına yönelik bir araştırma [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi.
12. Belja, B. (2019). Ücret eşitsizliği algısının işten ayrılma niyeti üzerimdeki etkisi ve çalışma koşullarının düzenleyici rolü ve konu ile ilgili bir araştırma [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
13. Biroğlu, E. (2018). Örgütsel sinizim ve sosyal kaytarma ilişkisi: otel işletmelerinde bir araştırma [Yüksek Lisans Tezi]. Balıkesir Üniversitesi.
14. Bozdoğan, C. S. (2020). “Aşırı iş yükünün tükenmişlik, iş stresi ve işten ayrılma niyeti üzerindeki etkisi [Doktora Tezi]. Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi.
15. Bozkurt, Ö. H. (2018). Çalışanlarda öznel iyi olma halinin algılanan istihdam edilebilirlik ve işten ayrılma niyeti ile ilişkisi: konaklama işletmelerinde bir uygulama [Yüksek Lisans Tezi]. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
16. Bulşu, Ç. (2017). Farklılıkların yönetiminin örgütsel bağlılık ve işten ayrılma niyetine etkisi İstanbul’daki 4 ve 5 yıldızlı otel işletmesi çalışanlarına yönelik bir araştırma [Yüksek Lisans Tezi]. Batman Üniversitesi.
17. Cameron, K. S., & Quinn, R. E. (1999). Diagnosing and changing organizational culture: Based on the competing values framework. Addison-Wesley.
18. Candan, B.D. (2017). Ankara İli Kamu ortaokullarında görev yapan öğretmenlerin sosyal kaytarma davranışları [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi.
19. Cinnioğlu H. (2018). Etkileşimci liderlik, dönüşümcü liderlik, hizmetkâr liderlik, iş tatmini ve işten ayrılma niyeti ilişkisi: Yiyecek içecek işletmelerinde bir araştırma [Doktora Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
20. Cotton, J. L., & Tuttle, J. M. (1986). Employee turnover: A meta-analysis and review with implications for research. Academy of Management Review, 11(1), 55-70.
21. Demir N. (2005). Hastanenler de örgüt kültürü ve hastane yöneticilerinin örgüt kültürü oluşturmadaki yeterlilik derecesi [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.
22. Demir, S. (2019). Etik iklim ve okuldan ayrılma niyeti arasındaki ilişki: örgütsel bağlılığın aracılık rolü. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 34(3), 824-838.
23. Durğun, S. (2006). Örgüt kültürü ve örgütsel iletişim. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3(2), 112-132.
24. Elçi, M. & Karabay, M. E. (2016). İşletmelerde yıldırmaya maruz kalma algısının çalışanların işten ayrılma niyetine ve örgütsel sessizlik davranışlarına etkisi: hizmet sektörü üzerine bir araştırma. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 14(1), 125-149.
25. Ersöz Z. (2019). Araştırma görevlilerinin sosyal kaytarma düzeyleri ve örgütsel bağlılıkları arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi.
26. Ghapanchi, A. H., & Aurum, A. (2011). Antecedents to IT personnel’s intentions to leave: a systematic literature review. Journal of Systems and Software, 84(2), 238-249.
27. Hayes, A. F. (2018). Partial, conditional, and moderated moderated mediation: Quantification, inference, and interpretation. Communication Monographs, 85(1), 4-40.
28. Hoy, W. K., & Mıskel, C.G. (1991), Educational administration:Theory, research and practice (4th ed). McGraw -Hill.
29. Ilgın, B. (2010). Örgütsel vatandaşlık davranışlarının oluşumunda ve sosyal kaytarma ile ilişkisinde, duygusal zekâ ve lider üye etkileşiminin rolü [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
30. İşçi E. (2010). “Psikolojik Sözleşme hallinin Örgütsel Vatandaşlık Davranışı ve İşten Ayrılma Niyeti Üzerindeki Etkisinde Güvenin Rolü” [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi
31. Jackson, J. M., & Harkins, S. G. (1985). Equity in effort: An explanation of the social loafing effect. Journal of Personality and Social Psychology, 49(5), 1199-1206. https://doi.org/10.1037/0022-3514.49.5.1199
32. Jafarova F. (2018). X-Y Kuşağı çalışanlarının iş tatmini, örgütsel bağlılık ve işten ayrılma niyetinin karşılaştırılması: beyaz yakalı çalışanlar üzerine bir uygulama [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Aydın Üniversitesi.
33. Jordan, L. J. (1990). Performance Appraisal Satisfaction and Supervisors Traits. Psychological Reports, 66, 1337-1338.
34. Kara, A.U & Aydoğan, E. (2020). Kültürel sıkılığın-esnekliğin sosyal kaytarmaya etkisinde adalet ve iletişim doyumunun araçlık etkisi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(1), 335-351.
35. Karasar, N. (2011). Bilimsel araştırma yöntemi (11. Baskı). Nobel Yayın Dağıtım.
36. Kerr, N. L. (1983). Motivation losses in small groups: A social dilemma analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 45(4), 819-828. https://doi.org/10.1037/0022-3514.45.4.819
37. Kesgin, S. (2013). Theory X and Y (X ve Y kuramları). M. A. Özer (Ed.), 21. yüzyılın modern yönetimi için geleceğe yön veren yönetim teorileri içinde. Gazi Kitabevi.
38. Kirmanoğlu, T., & Erbay, E. Ö. (2020). Psikolojik sözleşme ile sosyal aylaklık arasındaki ilişkide kişilik özelliklerinin düzenleyici etkisi. İş’te Davranış Dergisi, 5(1), 2-16.
39. Koçel, T. (2015). İşletme yöneticiliği (16. Baskı). Beta Yayınları.
40. Latane B. (1981). The psychology of social impact. American Psychologist, 36(4),343.
41. Latané, B., Williams, K., & Harkins, S. (1979). Many hands make light the work: The causes and consequences of social loafing. Journal of Personality and Social Psychology, 37(6), 822.
42. Marshall, Y. (1999). The cultural biography of objects. World Archaeology, 31(2), 169-178.
43. Metiner, E. (2019). Algılanan sosyal kaytarma ve örgütsel desteğin işe adanmışlık üzerine etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
44. Mihelič, K. K., & Culiberg, B. (2019). Reaping the fruits of another’s labor: The role of moral meaningfulness, mindfulness, and motivation in social loafing. Journal of Business Ethics, 160(3), 713-727. https://doi.org/10.1007/s10551-018-3933-z.
45. Mobley, W. H. (1982). Employee turnover: Causes, consequences, and control. Addison-Wesley.
46. Mobley, W. H., Griffeth, R. W., Hand, H. H., & Meglino, B. M. (1979). Review and conceptual analysis of the employee turnover process. Psychological Bulletin, 86(3), 493-522. https://doi.org/10.1037/0033-2909.86.3.493.
47. Mullen, B. (1983). Operationalizing the effect of the group on the individual: A self-attention perspective. Journal of Experimental Social Psychology, 19(4), 295-322. https://doi.org/10.1016/0022-1031(83)90025-2.
48. Olcay A. Ertürk M. Geylan C. (2018). Otel işletmelerinde çalışanların algıladıkları sosyal kaytarma düzeyi: Gaziantep otellerinde bir uygulama, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(56), 1-19.
49. Ouchi, W. G. (1981). Organizational paradigms: A commentary on Japanese management and theory Z organizations. Organizational Dynamics, 9(4), 36-43. https://doi.org/10.1016/0090-2616(81)90024-3
50. Özan, M., Gündüzalp, S., Yaraş, Z., & Polat, H. (2020). Eğitim kurumlarında sosyal kaytarma. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 36, 1-9.
51. Özek, H. (2014). Örgütlerde sosyal kaytarma davranışı ile psikolojik iklim ile ilgisi ve konuyla ilgili bir araştırma [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
52. Özsöylemez O. (2009). Algılanan liderlik tarzlarının iş tatmini ve işten ayrılma niyeti üzerindeki etkisinde örgütle özdeşleşmenin rolü [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
53. Özyer K. (2010). Etik iklim ve işten ayrılma niyeti arasındaki ilişkide örgütsel bağlılık ve iş tatminini düzenleyici rolü [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
54. Pelit, E., & Öztürk, Y. (2011). Otel işletmeleri işgörenlerinin davranışsal ve psikolojik güçlendirme algılamalarındaki farklılıklar. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İİBF Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(1), 1-28.
55. Polat, Ö. Z. (2004). Örgüt kültürü ve donanma komutanlığının örgüt kültürü üzerine bir araştırma [Yüksek Lisans Tezi]. Kocaeli Üniversitesi.
56. Poyraz, K., & Kama, B. (2008). Algılanan iş güvencesinin, iş tatmini, örgütsel başlılık ve işten ayrılma niyeti üzerindeki etkilerinin incelenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(2), 143-164.
57. Ringelmann, M. (1913). Recherches sur les moteurs animés: Travail de l’homme. Annales de l’Institut National Agronomique, 2e série, 12, 1-40.
58. Rusbult, C. E., Farrell, D., Rogers, G., & Mainous III, A. G. (1988). Impact of exchange variables on exit, voice, loyalty, and neglect: An integrative model of responses to declining job satisfaction. Academy of Management journal, 31(3), 599-627.
59. Schein, E. (2012). Văn hóa doanh nghiệp và sự lãnh đạo= Organizational Culture and Leadership. Hà Nội: NXB Thời Đại.
60. Seyfullahoğulları, A. Ç. (2018). İşten ayrılma niyeti. Türkmen Kitapevi.
61. Seyrek, İ., & İnal, O. (2017). İşten ayrılma niyeti ile ilişkili faktörler: bilgi teknolojisi çalışanları üzerine bir araştırma. Doğu Anadolu Sosyal Bilimlerde Eğilimler Dergisi, 1(1), 43-62.
62. Sezgin, F., & Sönmez, E. (2018). Örgüt kültürü ve iklimi çalışmalarının sistematik incelenmesi: Bir içerik analizi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 257-275.
63. Silverthorne, C. P. (2005). Organizational psychology in cross cultural perspective. NYU Press.
64. Şahin M. (2019). Tükenmişlik duygusu ve iş stresinin işten ayrılma niyeti üzerine etkileri: bankacılık sektöründe bir araştırma [DoktoraTezi]. Selçuk Üniversitesi
65. Şarkaya S. S. (2019). Öğretmenlerin örgütsel sinizm tutumları ile sosyal kaytarma davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi: pamukkale ilçesi örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Pamukkale Üniversitesi
66. Tabachnick, B. G., Fidell, L. S., & Ullman, J. B. (2013). Using multivariate statistics. Pearson.
67. Tak, B., & Çiftçioğlu, B., A. (2008). Mesleki bağlılık ile çalışanların örgütte kalma niyeti arasındaki ilişkiyi incelemeye yönelik görgül bir çalışma. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 63(4), 155-178.
68. Taner, B., & İştin, A. E. (2017). Çalışma ortamında sosyal kaytarma. Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(3), 25-41.
69. Ural, A., & Kılıç, İ. (2013). Bilimsel araştırma süreci ve spss ile veri analizi. (Dördüncü Baskı), Detay Yayıncılık.
70. Vroom, V. H. (1964). Work and motivation. Wiley.
71. Yavuz, H. (2021). Çalışanların nepotizm ve örgütsel adalet algısı ilişkisi: Ankara'da bir alan araştırması [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
72. Yıldırım, S., Aksu, A., Yurttaş, A., & Denkçi-Akkaş, F. (2019). Öğretmenlerin algılarına göre çalışma arkadaşlarının sosyal kaytarma davranışları (İzmir-Bayraklı örneği). E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 10(3), 44-60.