Geç Antik Dönem’de Knidos’un Yeniden Tahkimi

Öz

Bu çalışma, Güneybatı Anadolu’da Karia bölgesindeki önemli antik kentlerden biri olan Knidos’un Geç Antik Dönem tahkimatını ele almaktadır. III. Teras’ta yürütülen kazılar, kentin MS 6. yüzyılda geçirdiği mekânsal yeniden yapılanmayı yansıtan, daha önce belgelenmemiş bir sur hattını ortaya çıkarmıştır. Yeni sur hattı, Klasik Dönem’de yaklaşık 50 hektarlık bir alanı kaplayan kentin yaklaşık 10 hektara düşen kısmını çevrelemekte olup, bu durum Batı Anadolu’daki birçok kentte gözlenen Geç Antik Dönem kent daralması eğilimini yansıtmaktadır. Stratigrafik veriler ve buluntular, bu tahkimatın MS 554 Kos Depremi ve sonrasındaki Arap akınlarıyla hızlanan ekonomik çöküşe karşılık olarak inşa edildiğini göstermektedir. MS 716–717 (Hicri 98) tarihli bir Arapça grafitinin sur kapısı eşiğinde tespit edilmesi, Knidos’un İstanbul kuşatmaları sırasında kısa süreliğine bir Emevi askeri garnizonu olarak kullanıldığını ortaya koymaktadır. Devşirme malzeme kullanımı, kiliselerin küçültülmesi ve “Sözde Gymnasium” alanında çok sayıda ok ucunun ele geçirilmesi, bu dönüşümün askeri karakterini vurgulamaktadır. Çalışma, surun MS 6. yüzyıl ortasından sonra ve MS 717’den önce inşa edildiğini ve kentin terkine kadar kullanıldığını öne sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Knidos
• geç Antik
• tahkimat
• kentsel küçülme
• Karia

The Refortification of Knidos in Late Antiquity

Öz

This study examines the Late Antique fortification of Knidos, a major ancient city in southwestern Anatolia’s Carian region. Excavations on the so-called Third Terrace have uncovered a previously undocumented fortification line, reflecting spatial restructuring in the 6th century CE. The new wall enclosed an area of about 10 hectares—substantially reduced from the Classical city’s 50-hectare extent—mirroring broader urban contraction trends across Western Anatolia in this period. Stratigraphic evidence and associated finds suggest the fortification was built in response to economic decline, accelerated by the AD 554 Kos earthquake and subsequent Arab incursions. An Arabic graffito dated to AH 98 (AD 716–717) at the gate indicates Knidos served briefly as a Umayyad military outpost during the sieges of Constantinople. The reuse of spolia in ecclesiastical architecture, downsizing of basilicas, and discovery of numerous arrowheads at the so-called Gymnasium complex support the interpretation of militarized urban transformation. The study argues that the fortification was constructed after the mid-6th century but before AD 717 and remained in use until the city’s abandonment in the late 7th century. It offers a reassessment of Knidos’ final phase, emphasizing late urban topography, spatial reduction, and military-social adaptation.

Anahtar Kelimeler

• Knidos
• late Antique
• fortification
• urban contraction
• Karia

Kaynakça

1. Diodorus Siculus. (1985). Bibliotheca historica (Vol. 5, Books XIX–XX, C. Th. Fischer, Ed.). Leipzig: B. G. Teubner.
2. Strabo. (1917–1932). The geography of Strabo (H. L. Jones, Trans.). London: W. Heinemann; New York: G. P. Putnam’s Sons.
3. Thucydides. (1963). History of the Peloponnesian war (R. Warner, Trans.). London: Penguin Classics.
4. Vitruvius. (1990). Mimarlık üzerine on kitap (S. Güven, Trans.). Ankara: Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı Yayınları.
5. Modern Sources
6. Bosworth, C. E. (1996). Arab attacks on Rhodes in the pre-Ottoman period. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland, 6(2), 157–164.
7. Bruns-Özgan, C. (2013). Knidos: Ergebnisse der Ausgrabungen von 1996–2006. İstanbul: Ege Yayınları.
8. Büyükkolancı, M. (2016). Patara’nın Doğu Roma (Bizans) surları. In E. Dündar, Ş. Aktaş, M. Koçak, & S. Erkoç (Eds.), Havva İşkan’a Armağan Lkiarkhissa (pp. 179–184). Ege Yayınları.

9. Büyüközer, A. (2020). Knidos kent surları: Kap Krio savunma sistemi ve 56 numaralı kule (?). OLBA, 28, 165–206.
10. Büyüközer, A. (2022). Knidos ve Ionia rönesansi. TÜBA-AR, 30, 65–90.
11. Büyüközer, A. (2023). New research at Knidos city walls: Initial outcomes. In A. Diler & S. Özen (Eds.), Befestigungsbauten im westlichen Kleinasien (pp. 139–160). Saarland: Universaar.
12. Büyüközer, A., Tozluca, D., & Kadaifci, A. (2021). Geç klasik dönemde Knidos kenti ve limanları. In O. Dumankaya (Ed.), Çağlar Boyunca Nehirler, Denizler ve Göller: Prehistorya’dan Bizans Dönemi’ne (pp. 76–110). İstanbul: Doruk Yayınları.
13. Diamanti, C. (2024). Late Antique stamped amphorae as evidence for imperial policy: The Halasarna workshop, Cos Island. Bicester: Archaeopress Archaeology.
14. Doksanaltı, E. M. (2007). Knidos-Kap Krio yerleşim alanı. İdol: Arkeologlar Derneği Dergisi, 9(33), 1–11.
15. Doksanaltı, E. M. (2020). Knidos Liman Caddesi Geç Antik Dönem atölye/dükkân ve buluntuları. OLBA, 28, 377–420.
16. Doksanaltı, E. M. (2024). Knidos. In O. C. Henry & A. Belgin-Henry (Eds.), Karialılar: Denizcilerden Kent Kuruculara (2nd ed., pp. 378–381). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
17. Doksanaltı, E. M., Sevmen, D., Karaoğlan, İ., Özgan, C., & Aslan, E. (2016). Knidos kazı ve araştırmaları 2014. 37. Kazı Sonuçları Toplantısı, 3, 57–82. Ankara.
18. Doksanaltı, E. M., Karaoğlan, İ., Özgan, C., & Aslan, E. (2017). Knidos kazı ve araştırmaları: 2015. 38. Kazı Sonuçları Toplantısı, 3, 461–482. Ankara.
19. Doksanaltı, E. M., Karaoğlan, İ., & Tozluca, D. O. (2018). Knidos: Denizlerin buluştuğu kent. Ankara: Bilgin Kültür ve Sanat.
20. Doksanaltı, E. M. & Gider-Büyüközer, Z. (2019). The Harbor street heroon in Knidos. Anodos: Studies of the Ancient World, 13, 109–129.
21. Doksanaltı, E. M., Karaoğlan, İ. & Mimiroğlu, İ. M. (2019). The Harbor chapel complex of Knidos. Anodos: Studies of the Ancient World, 13, 131–146.
22. Doksanaltı, E. M., Karaoğlan, İ., Tozluca, D. O., Sözel, S., et al. (2020). Preliminary report of Knidos excavations 2018. Cultural Heritage and Science, 1(1), 23-31.
23. Doksanaltı, E. M., Karaoğlan, İ., Tozluca, D. O., Selek, K. M., & Sözel, S. (2022). Knidos–Burgaz–Emecik Apollon Kutsal Alanı kazı ve araştırmaları: 2019–2020. In 2019–2020 Kazı Çalışmaları (Vol. 2, pp. 143–162). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
24. Doksanaltı, E. M., Karaoğlan, İ., Tozluca, D. O., Sözel, S., Selek, K. M., & Kılınç, S. Y. (2024). Knidos–Burgaz–Emecik Apollon Kutsal Alanı kazı ve araştırmaları: 2022. 43. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, 435–452. Ankara.
25. Gaitzsch, W. (2005). Eisenfunde aus Pergamon: Geräte, Werkzeuge und Waffen (Pergamenische Forschungen 26). Berlin: De Gruyter.
26. Gider-Büyüközer, Z. (2020). Knidos Dorik Stoa (Sostratos?): Stilistik değerlendirme. OLBA, 28, 131–164.
27. Grainger, J. D. (2022). The forty sieges of Constantinople: The great city’s enemies and its survival. Philadelphia: Pen & Sword Military.
28. Guidoboni, E., (1994). Catalogue of ancient earthquakes in the Mediterranean area up to the 10th century (Vol. I). Bologna: Istituto Nazionale di Geofisica.
29. Imbert, F. (2013). Graffiti arabes de Cnide et de Kos: Premières traces épigraphiques de la conquête musulmane en Mer Égée. In C. Zuckerman (Ed.), Constructing the Seventh Century (Travaux Et Mémoires, 17, pp. 731–758).
30. Kaegi, W. E. (2000). Bizans ve ilk İslam fetihleri (M. Özay, Çev.). İstanbul: Kaktüs Yayınları
31. Kaegi, W. E. (2019). Confronting Islam: Emperors versus caliphs (641–c. 850). In J. Shepard (Ed.), The Cambridge history of the Byzantine Empire c. 500–1492 (pp. 365–394). Cambridge: Cambridge University Press.
32. Kalınbacak-Ercan, A. (2020). Fortifications and urbanism in late antique Lycia. In Archtheo '20 / XIV. International Theory and History of Architecture Conference (pp. 8–25). İstanbul.
33. Kalopissi-Verti, S., & Panayotidi-Kesisoglou, M. (2020). Τριάντα χρόνια ανασκαφής στον οικισμό της Πρώιμης Βυζαντινής περιόδου στην Αλάσαρνα της Κω: Σύντομη επισκόπηση. In G. Kokkorou-Alevra, S. Kalopissi-Verti, & M. Panayotidi-Kesisoglou (Eds.), Η αρχαία Αλάσαρνα της Κω (pp. 189–208). Kos.
34. Kulikowski, M. (2007). Rome’s Gothic wars: From the third century to Alaric. New York: Cambridge University Press.
35. Love, I. C. (1970). A preliminary report of the excavations at Knidos, 1969. American Journal of Archaeology, 74(2), 149–155.
36. Niewohner, P. (2010). Byzantinische Stadtmauern in Anatolien, Vom Statussymbol zum Bollwerk gegen die Araber. In J. Lorentzen, F. Pirson, P. I. Schneider, & U. Wulf-Rheidt (Eds.), Aktuelle Forschungen zur Konstruktion, Funktion und Semantik antiker Stadtbefestigungen (Byzas 10, pp. 239–260).
37. Ostrogorsky, G. (1991). Bizans Devleti tarihi (Çev. F. Işıltan). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. Özgan, R. (1999). 1997 Knidos kazısı. In 20. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt II (pp. 205–214). Ankara: Kültür Bakanlığı.
39. Özgan, R. (2001). Knidos 1999. In 22. Kazı Sonuçları Toplantısı, Cilt II (pp. 95–112). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
40. Özgan, R. (2009). Eski-Yeni Knidos problemi. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 132, 93–112.
41. Özgümüş, F. (1992). Knidos’taki Bizans eserleri. Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, 11, 2–17.
42. Özgümüş, F. (2024). Geç Antik Çağda Knidos. Myrina Yayınları.
43. Pastutmaz, D. (2005). Knidos Dionysos Terası Stoasında bulunan bir grup kandil ışığında Romanesis atölyesi ve özellikleri. In M. Şahin & İ. H. Mert (Eds.), Ramazan Özgan’a Armağan (pp. 283–289). İstanbul.
44. Pedersen, P. (2020). Batı Küçük Asya mimarlığında Ionia Rönesansı. In O. Henry & A. Belgin-Henry (Eds.), Karialılar: Denizcilerden kent kuruculara (pp. 220–239). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
45. Poulou-Papadimitriou, N. (2018). The Aegean during the ‘transitional’ period of Byzantium: The archaeological evidence. In J. Crow & D. Hill (Eds.), Naxos and the Byzantine Aegean: Insular responses to regional change (pp. 29–50). Athens: The Norwegian Institute at Athens.
46. Ruggieri, V. (1992). I graffiti umayyadi a Cnidos. Orientalia Christiana Periodica, 58, 549–551.
47. Sözel, S. (2023). Knidos Küçük Tiyatro batısından ele geçen pişirme kapları. Propontica, 1(1), 83-105.
48. Sözel, S. (2024). Knidos’un anakara bölümünde ele geçen Geç Roma C kırmızı astarlı seramikleri. Arkhaia Anatolika, 7, 105–147.
49. Sözel, S. (2024). Knidos Afrika kırmızı astarlı seramikleri. Seramik Araştırmaları Dergisi (6), 160-219.
50. Sözel, S., Selek, K. M., & Kılınç, S. Y. (2015). Evaluation of a commercial shop-workshop (Place 3/Room 3) on the Knidos Harbor Street. Anodos: Studies of the Ancient World, 15, 205–226. Trnava.
51. Sözel, S., Doksanaltı, E., & Tozluca, D. O. (2024). Evaluation of the red-slipped ware of the Tholos building in Knidos in terms of being locally produced or imported products. In Rei Cretariae Romanae Fautorum Acta (Vol. 48, pp. 157–163). Oxford: Archeopress.
52. Şahin, F. (2020). Geç Antik Dönem ve Orta Çağ. In H. İşkan & F. Şahin (Eds.), Lykia’nın Akdeniz’e Açılan Kapısı: Patara (pp. 117–128). Ankara: Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
53. Tok, E. (2022). Doğu Roma Döneminde Apollon Kutsal Alanı ve kiliselerin yapılması üzerine değerlendirmeler. In N. Tuna (Ed.), Knidos Teritoryumu I: Emecik’teki Apollon Kutsal Alanı arkeolojik araştırmaları (1998–2006) (pp. 168–201). İstanbul: Ege Yayınları.
54. Tuna, N. (2012). Knidos teritoryumunda arkeolojik araştırmalar. Ankara: ODTÜ Yayıncılık.
55. Uçar, Ş. (1982). Anadolu'da İslam-Bizans mücadelesi. Ankara: İşaret Yayınları.