The Zodiac in Ahmedī’s Iskandarnāma: A Comparative Study with Classical Islamic Astronomy and Aja’ib al-Mahluqat

Yıl 2025, Sayı: 54, 77 - 104, 20.12.2025

Hacer Tokyürek

https://doi.org/10.21497/sefad.1682281

Öz

This article aims to examine the references to zodiac signs in Iskandarnāma, a mesnevi by Ahmedī and one of the significant works of 14th-century classical Turkish literature, within both cosmological and literary contexts. The study addresses the historical origins of the zodiac signs, their position within classical Islamic astronomy, and the functions they undertake in Ahmedī’s text. The introduction provides a general framework on astronomy, followed by an analysis of the term burc and the couplets mentioning the twelve zodiac signs in Iskandarnāma. In this way, the astronomical knowledge of the 14th-century Islamic world is revealed through the conceptions of Ahmedî, who stands out as both a poet and a thinker. For comparative purposes, Aja’ib al-Mahluqat, which was translated or adapted in the Ottoman realm during the 15th century, has also been examined. This work is, in fact, a variant of the original text written in the 13th century by Zakariyya al-Qazwīnī, reflecting the cosmological and astronomical knowledge of its time while containing elements associated with the Bāṭinī intellectual tradition. Furthermore, it is known that the work drew upon the Kitāb Suwar al-Kawākib al-Thābita “Book of Fixed Stars” by the 10th-century astronomer ʿAbd al-Raḥmān al-Ṣūfī. In this work, al-Ṣūfī adapted Ptolemy’s star catalogue in the Almagest into Arabic, adding his observations and systematically recording the stars' positions, brightness, and mythological descriptions. In this context, the zodiac descriptions in Iskendername and the zodiac conception in Aja’ib al-Mahluqat are examined comparatively; however, the primary focus of the study remains on the zodiac depictions in Iskandarnāma as a literary work.

Anahtar Kelimeler

Zodiac constellations/signs , Islamic Astronomy , Ahmedī and Iskandarnāma , Aja’ib al-Mahluqat

Proje Numarası

Tübitak 1001 122K196

Ahmedî’nin İskendernâme’sinde Burçlar: Klasik İslam Astronomisi ve Acâ’ibü’l-Mahlûkât’la Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Öz

Bu makale, 14. yüzyıl klasik Türk edebiyatının önemli eserlerinden Ahmedî’nin İskendernâme adlı mesnevisindeki burçlara yönelik göndermeleri, kozmolojik ve edebî bağlamlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada burçların tarihsel kökenleri, klasik İslam astronomisindeki konumları ve Ahmedî’nin metninde üstlendikleri işlevler ele alınmıştır. Giriş bölümünde astronomiye dair genel bir çerçeve sunulmuş, ardından İskendernâme’de geçen burc sözü ile 12 burcun yer aldığı beyitler analiz edilmiştir. Böylelikle hem şair hem de düşünür kimliği öne çıkan Ahmedî’nin konuyla ilgili tasavvurları üzerinden 14. yüzyıl İslam dünyasındaki astronomi bilgisi ortaya konmuştur. Karşılaştırma amacıyla ayrıca, 15. yüzyılda Osmanlı sahasında tercüme veya uyarlama olarak kaleme alınmış Acâ’ibü’l-Mahlûkât da incelenmiştir. Bu eser, aslında 13. yüzyılda Zekeriya el-Kazvînî tarafından yazılan orijinal metnin bir varyantı olup dönemin kozmolojik ve astronomi bilgilerini yansıtırken Bâtınî düşünce geleneği ile ilişkili unsurlar barındırmaktadır. Ayrıca eserin 10. yüzyıl astronomlarından Abdurrahmân es-Sûfî’nin Kitâbü Suveri’l-Kevâkibi’s-Sâbite “Sabit Yıldızların Görünümleri Kitabı” adlı çalışmasından yararlandığı bilinmektedir. Es-Sûfî, bu eserinde Batlamyus’un Almagest’teki yıldız kataloğunu Arapçaya uyarlamış, kendi gözlemlerini ekleyerek yıldızların konumlarını, parlaklıklarını ve mitolojik betimlemelerini sistematik olarak kaydetmiştir. Bu bağlamda, İskendernâme’deki burç tasvirleri ile Acâ’ibü’l-Mahlûkât’taki burç anlayışı karşılaştırmalı biçimde ele alınmış, ancak incelemenin odak noktasını edebî bir metin olarak İskendernâme’deki burç tasvirleri oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

Zodyak takımyıldızları/ burçlar , İslam Astronomisi , Ahmedî ve İskendernâme , Acâ’ibü’l-Mahlûkât

Etik Beyan

Etik Kurul Kararından muaftır.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, TÜBİTAK ARDEB 1001 programı kapsamında 122K196 numaralı proje ile desteklenmiştir.

Proje Numarası

Tübitak 1001 122K196

Teşekkür

Bu çalışma, TÜBİTAK ARDEB 1001 programı kapsamında 122K196 numaralı proje ile desteklenmiştir. Sağladığı finansal katkıdan dolayı TÜBİTAK’a teşekkür ederim. Ayrıca ArGePark araştırma binasında gerekli altyapı ve laboratuvar imkânlarını sağlayan Erciyes Üniversitesi Araştırma Dekanlığına da teşekkür ederim.

Kaynakça

• Akdoğan, Y. & Kutsal, N. (2019). İskendernâme, Ahmedî. Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay.
• Allen, R. H. (1899). Star-names and their meanings. New York: G. E. Stechert Press.
• Altunya, H. (2014). Bâbertî’nin Kelâmî Analizlerinde Rasyonel Dilin Dönüşümü Sorunu. S. Coşkun (Ed.), Ekmelüddîn Bâbertî’yi Kesif Yolunda I. Ekmelüddîn Babertî Sempozyumu Bildirileri içinde, (s. 375-384). Bayburt: Bayburt Kültürü ve Tarihi Uygulama ve Arastırma Merkezi.
• Bürûc Suresi 85: 1, Diyanet İşleri Meali (Yeni). (t.y.). https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=85&ayet=1. Erişim tarihi: 01.04.2025.
• Charubel (1902). The degrees of the zodiac symbolized. (Third Edition). London: L. N. Fowler & Co Press.
• Evans, J. (1998). The history &practice of ancient astronomy. Oxford: Oxford University Press.
• Furkân Suresi 25: 2, Diyanet İşleri Meali (Yeni). (t.y.). https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=25&ayet=2. Erişim tarihi: 25.04.2025.
• Hafez, I. (2010). Abdul-Rahman al-Şūfī and his Book of the Fixed Stars: A Journey of Re-discovery. James Cook University, (Unpublished Ph.D. Thesis/ Yayımlanmamış doktora tezi)
• Hicr Suresi 15: 16, Diyanet İşleri Meali (Yeni). (t.y.). https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=15&ayet=16. Erişim tarihi: 01.04.2025.
• Humphreys, C. J. (1992). The star of Bethlehem, a comet in 5 BC, and the date of the birth of Christ. Tyndale Bulletin 43 (1), 31-56. doi:10.53751/001c.30475.
• İhvân-ı Safâ Risâleleri, Cilt 1. (A. Durusoy, B. A. Çetinkaya, İ. Çalışkan, A. H. Turabi, A. Avcu, E. Uysal, Ö. Bozkurt, E. Aliyev, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yay.
• İlhan, B. (2004). Astronomi dersleri. (Der.: Ayşem Aksoy). İstanbul: İlhan Yay.
• Nasr, S. H. (1978). An introduction to Islamic cosmological doctrines. conceptions of nature and methods used for its study by the Ikhwān Al-Ṣafā’, Al-Bīrūnī, and Ibn Sīnā. (Revised Edition). London: Thames and Hudson Press.
• Olcott, W. T. (1911). Star lore of all ages, a collection of myths, legends, and facts concerning the constellations of the northern hemisphere. New York and London: The Knickerbocker Press.
• Sarıkaya, B. (2019). Tercüme-i Acâ’ibü’l-Mahlûkât ve Garâ’ibü’l-Mevcûdât. Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay.
• Savage-Smith, E. & Belloli, A. P. A. (1985). Islamicate celestial globes: their history, construction, and use. Washington: Smithsonian Institution Press.
• Pannekoek, A. (1961). A history of astronomy. New York: Interscience Publishers.
• Peters, C. H. F. (1915). Ptolemy’s catalogue of stars: a revision of the Almagest. Washington: The Carnegie Institution of Washington Press.
• Ridling, Z. (Ed.) (1989). The Bible: with the Apocryphal/Deuterocanonical Books, New Revised Standard Version. Division of Christian Education of the National Council of the Churches of Christ in the United States of America.
• Ronan, C. A. (2003). Bilim Tarihi: Dünya Kültürlerinde Bilimin Tarihi ve Gelişmesi. (E. İhsanoğlu, F. Günergun, Çev.). Ankara: Tübitak Yay.
• Ryden, B. & Peterson, B. M. (2021). Foundations of astrophysics. New York: Cambridge University Press.
• Toomer, G. J. (1984). Ptolemy’s Almagest. London: Duckworth Press.
• Turgut, A. K. (2014). Ünlü Türk Şairi Ahmedî’nin İskendernâme’sinde Felsefî Unsurlar. 12. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi, Kazan, Rusya, 30 Ağustos - 06 Eylül 2014, cilt.1 içinde (s. 83-91). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
• Türcan, G. Bâbertî’nin Kelama Bakışı -Ebû Hanife’nin Etkisi Bağlamında Bir Değerlendirme. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 30, 7-20.
• Ünver, S. (2000). İskender. İslâm ansiklopedisi (C. 22, s. 557-559). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
• Wake, R., Misugi, T., Shimada, K. & Yoshiyama, M. (2010). The Effect of the Gravitation of the Moon on Frequency of Births. Environmental Health Insights 4, 65–69. doi: 10.4137/EHI.S5525.
• Yâsîn Suresi 36: 38, Diyanet İşleri Meali (Yeni). (t.y.). https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=36&ayet=38. Erişim tarihi: 25.04.2025.
• Yâsîn Suresi 36: 39, Diyanet İşleri Meali (Yeni). (t.y.). https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=36&ayet=39. Erişim tarihi: 20.04.2025.
• Yavuz, Y. Ş. (2002). Arş. İslâm Ansiklopedisi (C. 3, s. 406-409). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.