Tradesmen Organization in the Ilkhanate State

Yıl 2025, Sayı: 54, 369 - 382, 20.12.2025

Özkan Dayı

https://doi.org/10.21497/sefad.1682331

Öz

Throughout history, one of the most critical indicators of city life has been the organization of tradesmen. We observe that the merchants' structure evolved in response to the commercial, agricultural, and economic activities of people residing in the city center and its surrounding areas. We know that merchants, especially in the Iranian geography, were significantly affected by political and military activities and were shaped in a way that was dependent on political institutions throughout the Middle Ages. Tradesmen, who held a vital place in the city's structure and life within the Turkish-Islamic civilization, were significantly impacted by the Mongol invasion. We know that the merchant organization regained its essential place in city life during the Ilkhanate period, which re-established political unity in Iran and Western Asia after the Mongol invasion. During the Ilkhanate period, officials from the tradesman organization who supervised and chaired the organization were appointed by state administrators. Moreover, this structure supported the local administrators — usually bearing the title hākim — who were appointed by the central authority to ensure the easier governance of cities. In the Ilkhanate state, members of the market and merchants' organizations regularly expanded their areas of activity. In this context, the article will discuss the organization of merchants within the city structure of the Ilkhanate state, providing details.

Anahtar Kelimeler

Ilkhanids , tradesmen organization , economy , bazaar , city structure.

İlhanlı Devleti’nde Esnaf Teşkilatı

Öz

Tarih boyunca şehir yaşantısının en önemli göstergelerinden biri de esnaf teşkilatı olmuştur. Şehir merkezinde ve şehirlerin etrafında yaşayan insanların ticarî, ziraî ve iktisadî faaliyetlerine göre şehirlerdeki esnaf yapılanması ortaya çıkmıştır. Özellikle Orta Çağ’da İran coğrafyasında bulunan esnafların siyasî ve askerî faaliyetlerden etkilendiği ve siyasî kurumlara bağlı bir şekilde organize oldukları ifade edilebilir. Türk-İslâm medeniyetinde şehir yapılanmasında ve hayatında önemli bir yere sahip olan esnaflar, Moğol istilasından olumsuz yönde etkilenmişlerdir. Moğol istilasından sonra İran ve Ön Asya’da siyasî birliğin yeniden tesis edilmesinden sonra İlhanlılar zamanında esnaf teşkilatı tekrar şehir hayatındaki mühim yerine kavuşmuştur. İlhanlılar zamanında esnaf teşkilatının içinde yer alan, teşkilatın denetimini ve başkanlığını yapan görevliler devlet yöneticileri tarafından tayin edilmekteydi. Ayrıca şehirlerin daha kolay bir şekilde idare edilmesi için merkez tarafından seçilen genelde hâkim ünvanı taşıyan yerel yöneticilere bu yapı destek olmaktaydı. İlhanlı Devleti’nde pazar ve esnaf teşkilatı mensuplarının düzenli bir şekilde faaliyet alanlarını genişletmiştir. Bu bağlamda makalede, İlhanlı Devleti zamanında esnaf teşkilatı şehir yapılanması içerisinde ele alınarak bu teşkilata dair detaylı bilgiler aktarılacaktır.

Anahtar Kelimeler

İlhanlılar , esnaf teşkilatı , iktisat , pazar , şehir yapılanması.

Teşekkür

En yakın sayı için çalışmamın değerlendirilmeye alınmasını sizlerden rica ediyorum. İlgilenirseniz sevinirim. İyi çalışmalar dilerim.

Kaynakça

• Ahmed Eflâkî. (1959). Menâkibu’l-ârifîn. (H. Yazıcı, Tsh.). Ankara: Encümen-i Târîh-i Türk.
• Alâaddîn Ata Melik Cüveynî. (1385 hş.). Târîh-i cihângûşâ (C.1-3). (M. Kazvînî, Tsh.). Tahran: Donyâ-yi Kitâb.
• Alâeddin Ata Melik b. Bahâeddin b. Muhammed b. Muhammed Cüveynî. (1329hş.). Târîh-i cihânguşâ (C. 1-3). (M. b. A. Kazvînî, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Donyâ-yi Kitâb.
• Alâeddin Ata Melik b. Bahâeddin b. Muhammed b. Muhammed Cüveynî. (1370hş.). Târîh-i cihânguşâ (C. 1-3). (M. b. A. Kazvînî, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Arguvân.
• Ayetî, Abdulmuhammed. (1383 hş.). Tahrîr-i tâhrîh-i vassâf. Tahran: Pejûheşgâh-i ‘Ulûm-i İnsânî ve Mutâla‘ât-i Ferhengî.
• Bedrosian, R. (1997). Armenia during the seljuk and mongol periods. Richard G. Hovannisian (Ed.). The Armenian People From Ancient to Modern Times içinde (s. 241-273). New York: St. Martin’s Press.
• Beyânî, Ş. (1375 hş.). Dîn ve devlet der Îrân ahd-i Mogûl. Tahran: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî.
• Cahen, C. (1987). Ayyar. Encyclopedia of İranica, 3, 159-163.
• Carpini, P. (2014). Plano Carpini’nin Moğolistan seyahatnâmesi (1245-47). Ankara.
• Ciociltan, V. (2012). The Mongols and the Black Sea trade in the thirteenth and fourteenth centuries, Boston: Brill Publising.
• Çehârdeh risâle der bâb-i fütüvvet ve esnâf. (1371 hş.). (M. Efşârî, Tsh.). Tahran: Neşr-i Çeşme.
• Dayı, Ö. (2019). Ahîlik için önemli bir eser olan menâkibu’l-‘ârifîn’de adı geçen ahîler ve ahîlik. IV. Uluslararası Ahilik sempozyumu, (C.1-2). Kırşehir: Neyir.
• Dayı, Ö. (2020). Moğolların teşkilat ve idarî tarihi. Ankara: Altın Ordu.
• Durmuşoğlu, K. (2023). Şehir kapıları: İlhanlı dönemi Herât örneği. T. Kabak & F. Güzel (Ed.), Kapı ve Eşik Kitabı içinde (s. 335-370). Çanakkale: Paradigma Yay.
• Durmuşoğlu, K. (2024). Ögedey Han döneminde Herât’ın imar durumu (1229-1241). Türkiyat Mecmuası, 34(1), 185-199. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1393933.
• Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Alî Kalkaşendî. (1963). Subhu’l-‘aşâ. Kahire: Vezâretu’s-Sekâfe.
• Eşref, A. (1353 hş.). Vîjegîhâ-yi târîh-i şehrneşînî der Îrân dovre-i islâmî. Nâme-i Ulûm-i İctimâî, 1 (4), 7-49.
• Fasîh Ahmed b. Celâleddin Muhammed Hâfî. (1341 hş.). Mucmel-i fasîhî (C.1-3). (M. Ferruh, Tsh.), Meşhed: Kitâbufuruş-i Bastan.
• Fazlullah b. Abdullah Şîrâzî. (1337 hş.). Târîh-i vassâfu’l-hadra (M. M. Isfahânî, Çev.). Tharan: İntişârât-i Kütübhâne-i İbn-i Sînâ.
• Floor, W. (1987). Bazar, Organization and Function. Encyclopedia of Ianina. London and Newyork: Publisher Luzac and Co Press.
• Ganî, K. (1364 hş.). Bahs der âsâr ve efkâr ve ahvâl-i Hâfız. (C.2). Tahran: İntişârât-i Zevâr.
• Gıyâseddîn b. Humâmeddîn el-Hüseynî Hândmîr. (1333 hş.). Habîbu’s-siyer. (C.1-4). (M. D. Siyâkî, Tsh.). Tahran: Kitâbfurûş-i Hayyâm.
• Gölpınarlı, A. (1366 hş.). Mevlânâ ba‘dez Mevlâna. (T. Subhânî, Çev.). Tahran: İntişârât-i Keyhân.
• Hâce Nasîreddîn Tûsî. (1364 hş.). Ahlâkî Nâsirî. (M. Minuyi, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Hârezmî.
• İbn-i Bîbî el-Huseyn. (1956). El-Evâmirü’l-‘alâiyye fî’l-umûri’l- ‘alâiyye. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Kadyânî, A. (1384 hş.). Târîh ferheng-i ve temeddon-i Îrân der devre-i Mogûl. Tahran: İntişârât-ı Ferheng-i Mektûb.
• Kazıcı, Z. (2006). Osmanlı’da yerel yönetim (İhtisâb müessesi). İstanbul: Bilge Yayınları.
• Kazıcık, Z. (1988). Ahîlik. İslâm Ansiklopedisi (C. 1, s. 540-542). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
• Kemâleddîn Abdurrezzâk Semerkandî. (1353 hş.). Matla‘-i sa‘deyn ve mecma‘-i bahreyn. (A. Nevâî, Çev.). Tahran: İntişârat-i Tuhûrî.
• Kerîmî, A. R. & Berzeger, S. (1393 hş.). Nihâd-i hisbe der ‘asr-i Îlhânî. Pejûheşî Pejûheşnâme-i Târîh-i İslâm, 10, 131-169.
• Ketânî, Muhammed ‘Abdulhay b. ‘Abdulkebîr (ty.). Nizâmu’l-hükümetu’n-nebevîyye (et-Terâtîbu’l-İdâriyye) Beyrut: Dâru’l-Kitâbu’l-‘Arab.
• Ketebî, M. (1364 hş.). Târîh-i âlî Muzaffer (C.1-2). (A. Nevâî, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Emîr Kebîr.
• Keyânî, M. (1369hş.). Târih-i hângâh der Îrân. Tahran: Kutubhâne-i Tuhûrî.
• Lambtoon, E. S. K. (1372 hş.). Tedâvum ve tehevvul der târîh-i miyâne-i Îrân (Y. Âjend, Çev.). Tahran: Neşr-i Ney.
• Lapidus, İ. (1976). Muslim city in the middle age. Harvard: Hatvard University Press.
• Mîr Seyyid Hamîdeddîn Muhammed b. Seyyid Burhâneddîn Hâvendşâh b. Kemâleddîn Mahmûd el-Belhî Mîrhând. (1339 hş.). Târîh-i ravzatu’s-safâ (C.1-15). Tahran: Pîrûz.
• Mu‘îneddîn Muhammed Zemçî İsfizârî. (1338 hş.). Ravzatu’l-cennât fî evsâf-i medîne-i Herât. (C.1-2). (H. S. M. Kâzım, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Dânişgâh-i Tahran.
• Mu‘înuddîn Celâleddîn Muhammed Muallim-i Yezdî. (1326 hş.). Mevâhibu ilâhî der târîh-i Âli Muzaffer (S. Nefîsî, Tsh.). Tahran: İntişârât-i İkbâl.
• Muhammed b. Abdullah İbn-i Battûta. (1376 hş.). Sefernâme (C.1-2). (M. A. Muvahhid, Çev.). Tahran: İntişârât-i Âgeh.
• Muhammed b. Ahmed Karşî İbn-i Uhuvve. (1360 hş.). Me‘âlimü’l-kurbe fî ahkâmi’l-hisbe (C.1-2). (C. Şe‘âr, Çev.). Tahran: Bongâh-i Tercome ve Neşr-i Kitâb.
• Muhammed b. Ali Şebânkâreî. (1376 hş.). Mecma‘u’l-ensâb (C.1-2). (M. H. Muhaddis Tsh.). Tahran: İntişârât-i Emîr Kebîr.
• Muhammed b. Cerîr Taberî. (1375 hş.). Târîh-i Taberî (C.1-15). (E. Pâyende, Çev.). Tahran: Esâtîr, 1375 hş.
• Muhammed b. Hindûşâh Nahcivânî. (1976). Dusturu’l-kâtib fî ta‘yînu’l-merâtib (C.1-2). (A. Oğluzâde). Moskova: İdâre-i İntişârât-i Dâniş.
• Muhammed b. Ya‘kûb Seyfî Herevî. (1352 hş.). Târîhnâme-i Herât (M. Z. Saîkî, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Kitâbfurûşî Hayyâm.
• Nâsireddîn Münşî Kirmânî. (1328 hş.). Simt-ül ‘ula lil hazret-il ‘ulyâ der târîh-i Karahitayiyân-i Kirmân. Tahrân: İntişârât-i Esâtîr.
• Petroşevsky, I. P. (1366 hş.). Târîh-i ictimâî – iktisâdî-yi der dover-i Mogûl. Tahrân: İntişârât-i İtlâ‘ât.
• Petroşevsky, İ. P. (1381 hş.). Ovzâ-i ictimâî-iktisâdî Îrân der dovre-i Îlhânân (H. Enûşe, Çev.). Tahran: İntişârâdt-i Emîr Kebîr.
• Pigolskaya, N.V. (1354 hş.). Târîh-i Îrân ez dovrân-i bâstân tâ sidde-i hicdehom mîlâdî. (C. 1-3). Tahran: İntişârât-i Erguvân.
• Polo, M. (1363hş.). Sefernâme-i Marco Polo (M. Seccâdî, Çev.). Tahran: İntişârât-i Gûyeş.
• Polo, M. (2003). Marco Polo Dünya’nın hikâye edilişi. Ankara: Ötüken.
• Reşîduddîn Fazlullah Hemedânî. (1945). Mekâtib-i Reşîdî (M. M. Eberkûhî, Tsh.). Pencâb.
• Reşidüddîn Fazlullâh Hemedânî. (1374 hş.). Câmi‘u’t-tevârîh (B. Kerîmî, Tsh.). Tahrân: İntişârât-i İkbal.
• Reşîdüddîn Fazlullah Hemedânî. (1947). Mekâtibât-i Reşîdî. Lahor.
• Reşîdüddîn Fazlullah Hemedânî.(1940). Târîh-i mübârek-i Gâzânî. (K. Jahn, Tsh.). London.
• Rezevî, S. E. (1389hş.). Teşkilât-i pîşeverî der ahd-i Îlhânân. Faslnâme-i İlmî-Pejûheşî Târîhnâme-i Îrân Ba‘d ez İslâm, 1, 43-67.
• Sa’dî-i Şîrâzî (1368 hş.). Kullîyât-ı Sa‘ dî (M. A. Furûgî, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Kaknus.
• Seyf b. Muhammed b. Ya‘kûb Herevî. (1383 hş.). Târîhnâme-i Herât (G. R. T. Mecd, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Esâtîr.
• Seyf b. Muhammed Seyfî Herevî. (1381 hş.). Pîrâste-i târîhnâme-i Herât (M. Â. Fikret, Tsh.). Tahrân.
• Seyf-i Fergânî. (1392 hş.). Dîvân-i Seyf-i Fergânî (Z. Safâ, Tsh.). Tahran: İntişârât-i Firdovs.
• Seyyid Ebû Süleyman Fahruddîn Davud b. Tâcuddîn Ebû’l Fazl Muhammed b. Muhammed b. Dâvud Benâketî. (1348 hş.). Târîh-i Benâketî (C. Şe‘âr, Tsh.). Tahrân.
• Spuler, B. (2011). İran Moğolları siyaset, idare ve kültür İlhanlılar devri 1220-1350 (C. Köprülü, Çev.). Ankara: TTK Yay.
• Stern, S. M. (1970). The İslamic city. A. H. Hourani (Ed.), A Collquium University of Pennsylvania Press.
• Sultânzâde, H. (1367 hş.). Mukaddemeî ber târîh-i şehr ve şehrneşînî der Îrân. Tahran: Emîr Kebîr.
• Sultânzâde. H. (1370 hş.). Fezâhâ-yi şehrî der bâfthâ-yi târîh-i Îrân. Tahran: Defter-i Pejûheşhâ-yi Ferhengî.
• Şehâbeddîn Abdullah b. Fazlullah Şîrâzî. (1346 hş). Tahrîr-i târîh-i vassâf (A. Âyetî, Tsh.). Tahrân: İntişârât-ı Bonyâd- Ferheng-i Îrân.
• Şeyhlî, S. İ. S. (1362 hş.). Esnâf der asr-i Abbâsî (H. Âlimzâde, Çev.). Tahran: Merkezî Neşr-i Dânişgâhî.
• Şihâbüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ali el-Hurendizî ez-Zeyderî en-Nesevî. (1366 hş.). Sîretu’s-Sultân Celâleddîn Mengübirtî (M. A. Nâsih, Çev.). Tahrân: İntişârât-i Sa‘dî.
• Vâiz-i Kâşfî, M. H. (1350hş.). Fütüvvetnâme-i Sultânî (M. C. Mahcûb, Tsh.). Tahran: Bonyâd-i Ferhengî Îrân.
• Vladimirtsov, B. Y. (1365 hş.). Nizâm-i ictimâî-i Mogûl (C.1-2). (Ş. Beyânî, Çev.). Tahran: İntişârât-i İlmî ve Ferhengî.
• Zerrînkûb, A. (1383 hş.). Tasavvuf-i Îrânî der manzara-i târîh-i ân. Tahran: İntişârât-i Sohen.
• Zerrînkûb, A. (1372 hş.). Erzeşî mirâs-i sûfî. Tahran: İntişârât-i Emîr Kebîr.