Türk Halk Bilimi Derleme Çalışmalarında “Kaynak Kişi” Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Halk bilimi derleme çalışmalarının içeriklerini ve niteliklerini etkileyen unsurların başında derleme yöntem ve teknikleri gelmektedir. Derleme yöntem ve tekniklerinin bilinmesi ve doğru uygulanması çalışmanın niteliğini belirleyen en önemli kriterlerdendir. Bu çalışmada Türk halk bilimi alanındaki derleme çalışmalarında geçmişten günümüze kadar “kaynak kişi”nin nasıl ele alındığı konu edilmiştir. Çalışma, yöntem bakımından literatür taramasına dayanmaktadır. Bu açıdan çalışma kapsamında geniş bir literatür taraması yapılmış olup halk bilimi alanında yapılan ilk derleme çalışmaları, derleme yöntem ve teknikleriyle ilgili kitaplar ve makaleler ile lisansüstü tezlerden faydalanılmıştır. Yazının giriş kısmından sonra “Kaynak kişi kimdir?” başlığı altında araştırmacıların kaynak kişi için kullandıkları farklı terimler ve yaptıkları tanımlar aktarılmıştır. Ardından “Kaynak kişi seçimini etkileyen unsurlar” meselesi; “kaynak kişinin yaşı, kaynak kişinin eğitim durumu, kaynak kişinin cinsiyeti, kaynak kişinin bulunduğu bölge/yer, kaynak kişinin derleme bölgesindeki ikamet süresi, kaynak kişinin geleneğe/konuya hakimiyeti, kaynak kişinin kendini doğru ifade edebilmesi” başlıkları altında incelenmiştir. Çalışmanın devamında “Kaynak kişi bilgilerinin metinlerde verilmesi meselesi” başlığı altında derleme çalışmalarında bilgisine başvurulan kaynak kişilerin künyelerinin verilip verilmemesi ya da ne şekilde verilmesi gerektiği üzerinde durulmuştur. Bu çalışmayla birlikte erken dönem Türk halk bilimi derleme çalışmalarından itibaren günümüze kadar yapılan çalışmalarda kaynak kişinin kim olduğu, nasıl belirlendiği ve bilgilerinin nasıl verildiği kapsamlı bir şekilde ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Türk halk bilimi
• derleme
• yöntem
• teknik
• kaynak kişi

An Evaluation of the ‘Informant’ in Turkish Folklore Collection Studies

Öz

The primary factors influencing the content and quality of folklore fieldwork are the methods and techniques employed during data collection. Familiarity with these methods and techniques, as well as their proper implementation, constitutes one of the most significant criteria determining the scholarly rigor of a study. This research examines how the concept of the “informant” has been addressed in Turkish folklore fieldwork from the early periods to the present. Methodologically, the study is based on an extensive review of the existing literature. In this context, a wide-ranging survey of sources was conducted, drawing on the earliest folklore compilations, books and articles on fieldwork methods and techniques, as well as graduate theses in the discipline. Following the introduction, the section titled “Who is an informant?” discusses the various terms and definitions used by researchers to describe the individuals who provide data during fieldwork. The subsequent section, “Factors influencing the selection of informants,” analyzes several criteria: the informant’s age, educational background, gender, region or locality of residence, duration of residence in the fieldwork area, level of mastery of the tradition or subject matter, and ability to articulate information accurately. The following section, “The inclusion of informant information in texts,” focuses on whether and how the identifying details of informants consulted during fieldwork should be presented in compiled materials. Overall, this study provides a comprehensive account of who the informant is, how informants have been selected, and in what manner their information has been documented in folklore research, from the earliest Turkish folklore fieldwork efforts to contemporary studies.

Anahtar Kelimeler

• Turkish folklore
• field collection
• method
• technique
• informant

Kaynakça

1. Aça, M. (2010). Kaynaklar, M. Ö. Oğuz (Ed.), Türk halk edebiyatı el kitabı içinde (s. 93-128), Ankara: Grafiker Yay.
2. Aça, M. (2016). Halk bilimi veri toplama ve inceleme teknikleri, M. Aça (Ed.), Halk bilimi el kitabı içinde (s. 309-326), Konya: Kömen Yay.
3. Alangu, T. (2021). Türkiye folkloru el kitabı, İ. Görkem (Haz.), İstanbul: Yapı Kredi Yay.
4. Ali Rıza (1933). Nizip davası, Halk Bilgisi Haberleri, 2 (21-22), 188-189.
5. Arık, R. O. (1947). Halkevlerinde müze, tarih ve folklor çalışmaları kılavuzu, Ankara: CHP Halkevleri Yay.
6. Artun, E. (2011). Türk halkbilimi, Adana: Karahan Kitabevi.
7. Artun, E. (2014). Ansiklopedik halkbilimi/halk edebiyatı sözlüğü terimler-motifler-kavramlar, Adana: Karahan Kitabevi.
8. Aslan, E. (2008). Türk halk edebiyatı, Ankara: Maya Akademi.

9. Aşkun, V. C. (1981). Folklorda derleme metodu, Türk Folkloru, 2 (19), 17-19.
10. Ataman, S. Y. (1949). Köy öğretmenleri için folklor derleme yolları, Türk Folklor Araştırmaları, 2, 21-23.
11. Ay, G. (1990). Folklora giriş genel bilgiler-müzik-çalgı-oyun, İstanbul: İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuarı Mezunları Yay.
12. Başgöz, İ. (1986). Folklor yazıları, İstanbul: Adam Yay.
13. Bauman, R. (2022). Performans olarak sözlü sanat, (I. Altun, Çev.), Millî Folklor, 17 (135), 271-289.
14. Bayrı, M. H. (1936). Halk masalları hakkında, Halk Bilgisi Haberleri, 5 (60), 185-187.
15. Boratav, P. N. (1983). Masal derlemesi, Folklor ve Edebiyat 2 içinde (s. 288-291), İstanbul: Adam Yay.
16. Boratav, P. N. (2016). Halk edebiyatı dersleri, Ankara: BilgeSu Yay.
17. Caferoğlu, A. (1994). Anadolu ağızlarından toplamalar, Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
18. Çobanoğlu, Ö. (2000). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş, Ankara: Akçağ Yay.
19. Dağlı, H. T. (1936). İstanbul’da şekercilik, Halk Bilgisi Haberleri, 5 (55), 112.
20. Demir, N. (1998). Ağız araştırmalarında kaynak kişi meselesi, M. Özarslan  Ö. Çobanoğlu (Ed.), Prof. Dr. Dursun Yıldırım armağanı içinde (s. 171-179), Ankara: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.
21. Demirkan, S. (1942). Köy nasıl tetkik edilmelidir?, İstanbul: Kültür Basımevi.
22. Doğanç, A. (1969). Folklorda derleme ve araştırmacılık, Folklor, 1, 17-19.
23. Dundes, A. (1998). Halk kimdir?, (M. Ekici, Çev.), Millî Folklor, 33, 139-152.
24. Ekici, M. (2007). Halk bilgisi (folklor) derleme ve inceleme yöntemleri, Ankara: Geleneksel Yay.
25. Ekrem Raşit (1935). Antalya notları, Halk Bilgisi Haberleri, 4 (48), 306-314.
26. Erdek, K. (1977). Halk bilimi araştırma yöntemi, Ankara: Ünal Matbaası.
27. Erşahin, İ. (2011). Halk kültürü ve edebiyatı sözlüğü, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
28. Evinç, V. (1939). Folklor tetkikleri: Türkmenler havası kesikkerem ve kukuk, Görüşler, III, 24-27.
29. Evliyaoğlu, S.  Baykurt, Ş. (1988). Türk halkbilimi, Ankara: Ofset Repradüksiyon Matbaacılık.
30. Goldstein, K. S. (1977). Sahada folklor derleme metodları, (A. E. Uysal, Çev.), Ankara: Kültür Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yay.
31. Gökoğlu, A. B. (1936). Oğuz destanından Bey Böyrek’e dair son araştırmalar ve Bey Böyreğin Erzurum varyantı, Halk Bilgisi Haberleri, 5 (54), 81-87.
32. Gözaydın, N. (1991). Türkiye’de ilk folklor derleme yönetmeliği, Folklor dünyasından içinde (s. 252-254), Ankara: Yargı Yay.
33. Gözaydın, N. (2004). Ağız ve halk bilimi derlemelerinde kaynak kişi, Türk Dili Dergisi, LXXXIX (628), 296-302.
34. Günay, U. (1975). Elâzığ masalları (inceleme), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi.
35. Gürçayır Teke, S. (2013). Türk folkloruna dışarıdan bakmak: Türk folklor tarihinde yabancı folklor araştırmacıları, Millî Folklor, 25 (99), 63-76.
36. Gürçayır Teke, S. (2020). Türk halk biliminde derleme -çalışmalar, tartışmalar-, Ankara: Geleneksel Yay.
37. Gürçayır Teke, S. (2023). Türk halk bilgisi derneği ve çalışmaları, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (HEFAD), Nisan Özel Sayı, 95-105.
38. Ignácz Kunos (1978). Türk halk edebiyatı, T. Gülensoy (Haz.), İstanbul: Tercüman Yay.
39. Karadağ, M. (1989). Halkbilimine giriş, Bursa: Uludağ Üniversitesi Basımevi.
40. Koşay, H. Z. (1974). Halk bilgisi kılavuzu, Makaleler ve incelemeler içinde (s. 12-45), Ankara: Ayyıldız Matbaası.
41. Kümbetoğlu, B. (2015). Sosyoljide ve antropolojide niteliksel yöntem ve araştırma, İstanbul: Bağlam Yay.
42. Levend, A. S. (1957). Derleme ve tarama çalışmaları, Türk Dili, VI (68), 417-418.
43. Manisa Celal Bayar Üniversitesi [MCBÜ] Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Yayın Etik Kurulu (2026). https://etikkurul.mcbu.edu.tr/sosyal-bil--etik-kur-/sosyal-bilimler-etik-kurul-basvuru-formlari.17463.tr.html. Erişim tarihi: 11.03.2026.
44. Muallim Hasan Bahri (1979). Anadolu köy düğünleri, G. Sernikli (Yay. Haz.), Ankara: ODTÜ Türk Halk Bilimi Topluluğu Yay.
45. Oğuz, M. Ö. (2020). Araştırmaların tarihi, M.Ö. Oğuz (Ed.), Türk halk edebiyatı el kitabı içinde (s. 1-64), Ankara: Grafiker Yay.
46. Orkun, H. N. (1947). Folklor çalışmalarımıza dair, Ülkü, 3 (3), 10-11.
47. Ortakçı, A. (2020). Kültürel miras koruma yaklaşımları bağlamında halkevlerinde yapılan çalışmalar (1932-1951) (Yayınlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
48. Örnek, S. V. (1995). Türk halkbilimi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.
49. Özer, K. (1940). Folklor: Balıkesirde (yürük ve çetmi türküleri), Uludağ (Bursa Halkevi Dergisi), 27, 35-38.
50. Öztürkmen, A. (2016). Türkiye’de folklor ve milliyetçilik, İstanbul: İletişim Yayı.
51. Sakaoğlu, S. (1983). Sahada derleme metodları, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bölümleri Ders Notları: 57 Türk Dili ve Edebiyatı: 28.
52. Sakaoğlu, S. (2002). Gümüşhane ve Bayburt masalları, Ankara: Akçağ Yay.
53. Seyidoğlu, B. (1975). Erzurum halk masalları üzerinde araştırmalar -metinler ve açıklamalar-, Ankara: Atatürk Üniversitesi Yay.
54. Seyidoğlu, H. (1983). Bilimsel araştırma ve yazma el kitabı -toplumsal bilimler alanında tez, seminer, makale ve rapor hazırlama kılavuzu-, Ankara: Güzem Yay.
55. Sezen, L. (1996). Halk bilimi ve derleme metotları, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yay.
56. Szılágyı, S. (2007). Ignác Kunos Türk folklor araştırmalarında bir öncü (Yayınlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
57. Tan, N. (2008). Folklor (halk bilimi) genel bilgiler, İstanbul: Özal Matbaası.
58. Taner, M.  Başal, H.A. (2009). Cumhuriyetin ilanından günümüze Türkiye’de ilköğretimde ve ilköğretime öğretmen yetiştirmede niceliksel ve niteliksel gelişmeler, e-Journal of New World Sciences Academy, 4 (1), 139-154.
59. Tezel, N. (1969). Türkiye folklor ve etnografya kılavuzu, Ankara: Milli Folklor Enstitüsü Yayınları.
60. Tr Dizin Başvuru ve Değerlendirme Süreçleri (t.y.). https://trdizin.gov.tr/kriterler/. Erişim tarihi: 20.10.2025.
61. Tuğrul, M. (1969). Mahmutgazi köyünde halk edebiyatı (menkabe, hikâye, masal, fıkra), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
62. Türk Dil Kurumu [TDK] (1939). Türkiyede halk ağzından söz derleme dergisi (C. 1), İstanbul: Maarif Matbaası.
63. Türk Dil Kurumu [TDK] (1952), Türkiyede halk ağzından söz derleme dergisi-folklor sözleri (C. 6), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
64. Türkiye İstatistik Kurumu (2023). Ulusal eğitim istatistikleri-2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Ulusal-Egitim-Istatistikleri-2024-53937. Erişim tarihi: 21.09.2025.
65. Yönetken, H. B. (1971). Folklor dersleri II, Orkestra, 94, 42-54.
66. Yönetken, H. B. (1991). Derleme notları II, İstanbul: Orkestra Yayınları.
67. Ziya Gökalp (1922). Usullere dâir: halkiyât ı masallar, Küçük Mecmua, 1 (18), 9-12.