Appearances of Space in Nâzım Hikmet's Poems and Heterotopias: Prison, Station and Port

Öz

Nâzım Hikmet, who made significant contributions to Turkish and world literature with his productions in the field of art, often follows a different path from other artists when utilizing the possibilities of fiction. In this context, the multi-layered/vocal structures he preferred primarily in the process of creating texts carry his artistic productions and especially his poems to a rich contentful plane. When these structures in his poetic texts are analyzed, an organic whole is encountered in which different branches of art and different texts are consciously used together. One of the organic structures that provide unity is the spaces in his poetic texts. In Nâzım Hikmet's poetry, space is not only a statement of place or a descriptive element, but also a fictional element that takes on different functions. The influence of the futurist understanding reflected in his life and in the field of literature, his love for his country, the spaces he established with his own mental symbols and/or intertextual connections have become an important element in his poetic world. This study, focusing on examples from the poems/poetic texts of Nâzım Hikmet, who has a voluminous poetic corpus, The general spatial plane in his poems, the traces of separation from space and the functions attributed to space, and especially the use of prisons, train stations and ports as spaces together with Michel Foucault's concept of heterotopia will be analyzed.

Anahtar Kelimeler

• Nâzım Hikmet
• poetry
• space
• poetics
• heterotopia

Nâzım Hikmet’in Şiirlerinde Mekânın Görünümleri ve Heterotopyalar: Hapishane, Gar ve Liman

Öz

Sanat alanındaki üretimleriyle Türk ve dünya edebiyatına önemli katkılar sunan Nâzım Hikmet, kurmacanın imkânlarını kullanırken çoğu zaman diğer sanatkârlardan farklı bir yol izler. Bu bağlamda öncelikle metin oluşturma sürecinde tercih ettiği çok katmanlı/sesli yapılar, onun sanatsal üretimlerini ve özellikle şiirlerini zengin içerikli bir düzleme taşır. Şiirlerinde ve şiirsel metinlerinde yer alan bu yapılar analiz edildiğinde farklı sanat dallarının ve farklı metinlerin bilinçli bir şekilde bir arada kullanıldığı organik bir bütünle karşılaşılır. Bütünlüğü sağlayan organik yapılardan biri de şiirlerindeki mekânlardır. Nâzım Hikmet’in şiirinde mekân sadece yer bildirimi ya da tasvir ögesi olarak değil; farklı işlevler yüklenen bir kurmaca unsuru olarak yer alır. Yaşamının ve edebiyat alanına yansıyan fütürist anlayışın etkisi, memleket sevgisi, kendi zihin simgeleriyle ve/veya metinlerarası bağlarla kurduğu mekânlar onun şiir dünyasının önemli bir ögesi hâline gelmiştir. Bu çalışmada hacimli bir şiir külliyatına sahip olan Nâzım Hikmet’in şiirleri/şiirsel metinlerinden örnekler merkeze alınarak; şiirlerindeki genel mekânsal düzlem, mekândan kopuşun izleri ve mekâna yüklenen işlevler ve özellikle Michel Foucault’nun heterotopya kavramıyla birlikte hapishane, gar ve limanların mekân olarak kullanımları çözümlenmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Nâzım Hikmet
• şiir
• mekân
• poetika
• heterotopya

Kaynakça

1. Apaydın, D. (2024). Şiirde Nesnel Bağlılaşım, Günce Filoloji Çalışmaları II, Muğla: Günce Yay.
2. Bachelard, G. (2013). Mekânın poetikası. İstanbul: İthaki Yay.
3. Bekiroğlu, N. (2017). Cümle kapısı. İstanbul: Timaş Yay.
4. Castells, M. (2017). Kent sınıf iktidar (A. Türkün, Çev.). İstanbul: Phoenix Yayınevi.
5. Dino, G. (1987). Kurtuluş savaşı destanının yapısı üstüne bir deneme. Kuvâyi Milliye/Destan, İstanbul: Cem Yayınevi.
6. Doğan, M. C. (2011), Serbest Nazım, Şiir Arkeolojisi, İstanbul: Yapı Kredi Yay.
7. Eliuz, Ü. (2001). Attila İlhan’ın şiirlerinde mekânın postmodernist açıdan yorumu. Türk Dili, 594, 647-657.
8. Foucault, M. (1988). Öteki mekânlara dair. (B. Boysan ve D. Erksan, Çev.). Yaprak, 4, 7-15.

9. Gariper, C. & Küçükcoşkun, Y. (2008). Nâzım Hikmet’in sanat evreninde bilinç parçalanması ve Mevlânâ karmaşası. Erdem, 50, 83-110.
10. Gariper, K. (2020). Metinlerarası ilişkiler bağlamında Nâzım Hikmet'in memleketimden insan manzaraları (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
11. Gökşen, E. (2020). Tanpınar’ın Beş Şehir’ine Foucault’nun heterotopyası üzerinden bakmak. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 33, 143-159.
12. Gülsoy, M. (2019). Jokond ile Si-Ya-U’nun geçmişten geleceğe uzanan macerası. Şiir dünyadan ibaret –Nâzım Hikmet üzerine çalışmalar- (O. Akyıldız ve M. Gülsoy, Ed.). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
13. Kaplan, M. (2009). Şiir tahlilleri 2 –Cumhuriyet devri Türk şiiri-. İstanbul: Dergâh Yay.
14. Kutlar, F. S. (2005). Sa’dâbât şiirlerinde mekân. İlmi Araştırmalar, 19, 93-11.
15. Kutlu, M. N. (2003). Nâzım Hikmet Havana’da. İstanbul: Çizgi Yayınevi.
16. Nâzım Hikmet. (1991). Memleketimden insan manzaraları. İstanbul: Adam Yay.
17. Nâzım Hikmet. (2008). Bütün şiirleri. İstanbul: Yapı Kredi Yay.
18. Orhan Kemal (2007). Nâzım Hikmet’le 3,5 Yıl. İstanbul: Everest Yay.